Ο δωδεκάλογος της πολιτικής που ασκούσε ο Ανδρέας Παπανδρέου – Συνέντευξη του κ. Δ. Κρεμαστινού για τον ιστορικό ηγέτη 22 χρόνια μετά τον θάνατό του

1. Σήμερα, 22 χρόνια μετά το θάνατο του Ανδρέα Παπαν­δρέου, τι έχετε να πείτε για εκείνον;

Καθώς τα χρόνια περνούν θα ξεχνιού­νται οι ανθρώ­πι­νες αδυ­να­μίες του, που όπως κάθε άνθρω­πος είχε, και θα φωτί­ζε­ται περισ­σό­τερο η προ­σω­πι­κό­τητα ενός ανθρώ­που που πραγ­μα­τικά άλλαξε την ελλη­νική κοι­νω­νία.

Ένας Ανδρέας Παπαν­δρέου είναι δύσκολο να παρου­σια­στεί ξανά στην πολι­τική ζωή της χώρας γιατί ήταν ένας συν­δυα­σμός ακα­δη­μαϊ­κού καθη­γητή με διεθνή απήχηση και ενός πολι­τι­κού με διεθνή ακτι­νο­βο­λία και σχέσεις με όλους τους μεγά­λους ηγέτες του κόσμου, ο οποίος επη­ρέ­ασε όχι μόνο τα τεκται­νό­μενα στη χώρα αλλά και στον πλανήτη. Οι στενές σχέσεις του με το Δημο­κρα­τικό Κόμμα της Αμε­ρι­κής, με όλους τους ηγέτες και ιδιαί­τερα του Τρίτου Κόσμου, με τον Πρω­θυ­πουργό της Σου­η­δίας Όλαφ Πάλμε και την Πρω­θυ­πουργό της Ινδίας Ίντιρα Γκάντι, με τις άριστες σχέσεις του με τους Άραβες, αλλά παράλ­ληλα με ανοι­χτές πύλες σχέσεων με την Σοβιε­τική Ένωση υπήρξε κάτι το πραγ­μα­τικά πολι­τικά ασύλ­λη­πτο για το σήμερα. Ήταν ο άνθρω­πος που εδραί­ωσε το ανύ­παρ­κτο ως τότε κοι­νω­νικό κράτος στη χώρα, με επα­να­στα­τι­κές μετα­βο­λές στην Υγεία – εγκα­θι­στώ­ντας το Εθνικό Σύστημα Υγείας – καθώς και στην Παιδεία όπου καταρ­γώ­ντας τον θεσμό της Έδρας ουσια­στικά ανέ­τρεψε το μονο­πώ­λιο των συντη­ρη­τι­κών κύκλων στα Πανε­πι­στή­μια μας.

Σήμερα, παρά την κρίση και παρά τους κλυ­δω­νι­σμούς που υφί­στα­ται η Παιδεία και η Υγεία, το οικο­δό­μημα αντέχει επειδή είχε γερά θεμέλια.

Όσον αφορά την Οικο­νο­μία πρέπει να θυμη­θούμε ότι ο Ανδρέας Παπαν­δρέου έφυγε με την ομιλία του στη Βουλή που προει­δο­ποιούσε το έθνος με εκείνη τη φράση: «Εάν η χώρα δεν αφα­νί­σει το χρέος, το χρέος θα αφα­νί­σει τη χώρα». Η χρε­ο­κο­πία της χώρας συνέβη 14 χρόνια μετά το θάνατο του Παπαν­δρέου όταν, μετά τις ενστά­σεις του και παρά το ΑΣΕΠ που ο ίδιος είχε ιδρύσει. Οι χιλιά­δες των διο­ρι­σμών που επα­κο­λού­θη­σαν και η αλό­γι­στη πολι­τική της σπα­τά­λης της περιό­δου 2004 – 2009, όπου μόνο το χρέος της Υγείας από 4 δις έφθασε στα 17 δις μέσα στην τελευ­ταία πεντα­ε­τία, κατα­δει­κνύ­ουν τους κύριους υπεύ­θυ­νους της χρε­ο­κο­πίας.

2. Πώς πιστεύ­ετε ότι θα αντι­με­τώ­πιζε τη σημε­ρινή οικο­νο­μική κρίση ο Ανδρέας Παπαν­δρέου;

Ο Ανδρέας Παπαν­δρέου πέτυχε στην Οικο­νο­μία την ανα­κα­τα­νομή του εθνικού εισο­δή­μα­τος υπέρ των οικο­νο­μικά αδυ­νά­των. Παρά τα προ­χεί­ρως λεγό­μενα, το χρέος της χώρας τότε βρι­σκό­ταν στο 60% του Α.Ε.Π. ενώ η χώρα χρε­ο­κό­πησε 14 χρόνια μετά τον θάνατο του με χρέος 120% του Α.Ε.Π. Με την πολι­τική του Παπαν­δρέου το χρέος δεν θα έφτανε σε αυτό το επίπεδο γιατί ήξερε να χαλι­να­γω­γεί τα οικο­νο­μικά προ­βλή­ματα της χώρας όταν υπήρχε ανάγκη.

Είμαι βέβαιος ότι αν έπρεπε να χει­ρι­στεί την οικο­νο­μική κρίση το 2009 θα ακο­λου­θούσε άλλον δρόμο, όπως συνή­θιζε να κάνει. Είμαι επίσης βέβαιος ότι δεν θα οδη­γούσε τους οικο­νο­μικά αδύ­να­μους σε εξα­θλί­ωση. Για παρά­δειγμα όταν χρειά­στηκε να υπε­ρα­σπι­στεί τα οικο­νο­μικά συμ­φέ­ρο­ντα της χώρας, ήταν αυτός που πέτυχε να εγκρί­νει η Ευρω­παϊκή Ένωση τα Μεσο­γειακά Ολο­κλη­ρω­μένα Προ­γράμ­ματα με απο­τέ­λε­σμα να ωφε­λη­θούν όλες οι χώρες της Μεσο­γείου από αυτά, τα οποία δυστυ­χώς όμως η χώρα μας δεν μετέ­τρεψε σε παρα­γωγή και επεν­δύ­σεις για αυτό και χρε­ο­κό­πησε. Για αυτό εκτιμώ ότι θα χει­ρι­ζό­ταν τελείως δια­φο­ρε­τικά την οικο­νο­μική κρίση, ενο­χο­ποιώ­ντας τις χώρες του βορρά που όλα αυτά τα χρόνια κέρ­δι­σαν εις βάρος των χωρών του νότου, ενώ η βοήθειά τους για το χρέος ήταν πρα­κτικά ανύ­παρ­κτη.

3. Η εξω­τε­ρική πολι­τική της Χώρας είναι ξανά στο προ­σκή­νιο. Ποιοι ήταν οι βασικοί άξονες της εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής του Ανδρέα Παπαν­δρέου;

Ο Ανδρέας Παπαν­δρέου πίστευε ότι στην εξω­τε­ρική πολι­τική πρέπει να δια­πραγ­μα­τεύ­ε­σαι από θέση ισχύος και να εξα­σφα­λί­ζεις πάντα τη στήριξη μεγάλων δυνά­μεων. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο επέμενε στο ενιαίο αμυ­ντικό δόγμα με την Κύπρο και την εγκα­τά­σταση των πυραύ­λων SS300 στην Κύπρο ούτως ώστε να υπάρχει ισχυρό χαρτί στη δια­πραγ­μα­τευ­τική του πολι­τική με την Τουρκία. Έτσι έπραξε και με το γνωστό «βυθί­σατε το Χόρα» όπου πάντα ζητούσε το μείζον για να επι­τύ­χει το στόχο του. Αυτό που τότε προ­σπα­θούσε να απο­κτή­σει η Ελλάδα τώρα επι­διώ­κει να το απο­κτή­σει η Τουρκία, δηλαδή την ισχύ των όπλων για να πιέσει δια­πραγ­μα­τευ­τικά.

4. Ο Ανδρέας Παπαν­δρέου χει­ρί­στηκε διε­ξο­δικά το «μακε­δο­νικό» ζήτημα. Θεω­ρείτε ότι άφησε σε αυτό το απο­τύ­πωμά του;

Ναι, με καθο­ρι­στικό τρόπο. Ο Ανδρέας Παπαν­δρέου παρέ­λαβε το «μακε­δο­νικό» μετά από μια σωρεία δια­χρο­νι­κών λαθών από τις κυβερ­νή­σεις της Δεξιάς. Χαρα­κτη­ρι­στικό είναι ότι ο Κων­στα­ντί­νος Καρα­μαν­λής το 1959 –ως πρωθυπουργός- υπέ­γραψε δια­κρα­τική συμ­φω­νία με την τότε Γιου­γκο­σλα­βία στο κείμενο της οποίας η περιοχή των Σκοπίων ανα­γρά­φε­ται ρητά ως «Λαϊκή Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας». Εντού­τοις, ο Παπαν­δρέου είχε την οξυ­δέρ­κεια να αντι­λη­φθεί ότι μόνο μέσα σε ένα αρραγές πολι­τικό μέτωπο θα δια­πραγ­μα­τευό­ταν ισχυρά διεθνώς. Έτσι, το 1992 στο Συμ­βού­λιο των Πολι­τι­κών Αρχηγών έπεισε τόσο τον Καρα­μανλή όσο και τον Μητσο­τάκη από κοινού να μη δεχθούν τον όρο «Μακε­δο­νία» για την περί­πτωση των Σκοπίων, για να μπο­ρέ­σει να κερ­δί­σει ό,τι ήταν δυνατόν στη δια­πραγ­μά­τευση.

Η μεγάλη επι­τυ­χία της στάσης του Ανδρέα Παπαν­δρέου ήταν ότι με την επιβολή του εμπάρ­γκο προς τα Σκόπια υπο­χρέ­ωσε την Αμερική να ενδια­φερ­θεί για την άρση του. Με το εμπάρ­γκο, τα Σκόπια ήταν κατα­δι­κα­σμένα σε εμπο­ρικό θάνατο δεδο­μέ­νου ότι το εμπόριο γινόταν κυρίως με την Ελλάδα, διότι ούτε η Σερβία που συνο­ρεύει με τα Σκόπια εδέχετο τότε να τα βοη­θή­σει. Οι Η.Π.Α. στην προ­σπά­θειά τους να κρα­τή­σουν τα Σκόπια στη ζωή ζήτησαν από τον Ανδρέα Παπαν­δρέου να άρει το εμπάρ­γκο. Ήμουν μάλιστα αυτή­κοος μάρ­τυ­ρας του τηλε­φω­νή­μα­τος του Σάιρους Βανς προς τον Παπαν­δρέου.

Έτσι η Αμερική συνυ­πέ­γραψε την ενδιά­μεση συμ­φω­νία προ­κει­μέ­νου η Ελλάδα να άρει το εμπάρ­γκο. Απο­τέ­λε­σμα αυτού ήταν στους διε­θνείς οργα­νι­σμούς να ονο­μά­ζο­νται μέχρι σήμερα τα Σκόπια ως FYROM και όχι ως Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας.

5. Πώς δικαιώ­θη­καν οι επι­λο­γές του στο συγκε­κρι­μένο ζήτημα;

Αυτή η εξω­τε­ρική πολι­τική του Ανδρέα Παπαν­δρέου δικαιώ­νε­ται μέχρι σήμερα. Με την ενδιά­μεση συμ­φω­νία που πέτυχε, παρέ­δωσε στις επό­με­νες κυβερ­νή­σεις ένα ανοιχτό ζήτημα για δια­πραγ­μά­τευση. Χωρίς ενδιά­μεση συμ­φω­νία, δεν θα υπήρχε καν θέμα συζή­τη­σης, όταν σήμερα 140 κράτη από τα 192 του ΟΗΕ έχουν ανα­γνω­ρί­σει τη Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας, μακε­δο­νική γλώσσα και μακε­δο­νική εθνό­τητα. Ακόμα και το βέτο του Κώστα Καρα­μανλή στο Βου­κου­ρέ­στι δεν θα υπήρχε χωρίς την ενδιά­μεση συμ­φω­νία.

6. Ποια ήταν η παρα­κα­τα­θήκη της δια­κυ­βέρ­νη­σής του προς την ελλη­νική κοι­νω­νία;

Θα έλεγα ότι ήταν όλες οι τομές που έγιναν στο κοι­νω­νικό κράτος, το οποίο επί των ημερών του ανα­συ­γκρο­τή­θηκε εκ βάθρων και απέ­κτησε υπό­σταση και πραγ­μα­τική απο­στολή.

Σε αυτό το πλέγμα πολι­τι­κών προ­σω­πικά ξεχω­ρίζω τις παρεμ­βά­σεις του στον τομέα της Υγείας. Ο Παπαν­δρέου ήταν ο πρώτος Έλληνας πρω­θυ­πουρ­γός που, πιστεύ­ο­ντας βαθιά στον καθο­ρι­στικό ρόλο της Υγείας, στό­χευσε και πέτυχε την καθο­λική και ισότιμη παροχή της ως δωρεάν δημό­σιου αγαθού με ένα δίκτυο νοσο­κο­μείων, κέντρων υγείας και άλλων δομών σε όλη την ελλη­νική επι­κρά­τεια.

Μέχρι τη δια­κυ­βέρ­νηση του Ανδρέα Παπαν­δρέου η υγεία και η πρόνοια ως αγαθά παρέ­χο­νταν από διά­σπαρ­τες δημό­σιες και ιδιω­τι­κές δομές που δεν παρεί­χαν τη μέγιστη γεω­γρα­φική κάλυψη και ούτε την παρεί­χαν σύμφωνα με τις ανάγκες των περιο­χών. Η ύπαι­θρος έπασχε σημα­ντικά από ελλεί­ψεις στην υγειο­νο­μική περί­θαλψη και αυτός ήταν και ένας από τους λόγους ερή­μω­σής της και μετα­κί­νη­σης των πλη­θυ­σμών σε μεγα­λύ­τερα αστικά κέντρα. Το ΕΣΥ με τα κέντρα υγείας και τα γενικά και πανε­πι­στη­μιακά του νοσο­κο­μεία, το ΕΚΑΒ, ο ΟΚΑΝΑ, οι δομές για τα Άτομα με Ειδικές Ανάγκες ήταν όλα πολι­τι­κές και παρα­κα­τα­θήκη του Ανδρέα Παπαν­δρέου. Η συμβολή των πολι­τι­κών του στο σύνολό της ίσως είναι η σημα­ντι­κό­τερη συμβολή στην Υγεία από ιδρύ­σεως του ελλη­νι­κού κράτους. Θεωρώ τιμή μου που υπήρξα ο τελευ­ταίος Υπουρ­γός Υγείας, Πρό­νοιας και Κοι­νω­νι­κών Ασφα­λί­σεων των κυβερ­νή­σεων του.

7. Τι άφησε, «φεύ­γο­ντας», ο Ανδρέας Παπαν­δρέου στο κόμμα που ίδρυσε;

Ο Ανδρέας Παπαν­δρέου δεν θέλησε να χρίσει «διάδοχο» γιατί πίστευε ότι το κόμμα που δημιούρ­γησε θα είχε την ωρι­μό­τητα να τον επι­λέ­ξει μόνο του. Κάποτε μου είπε χαρα­κτη­ρι­στικά «ο αρχηγός δεν διο­ρί­ζε­ται, ο αρχηγός έρχεται», εννο­ώ­ντας ότι προ­κύ­πτει μέσα από το σύνολο. Είχε, βεβαίως, ως παρά­δειγμα στο μυαλό του τόσο τον ίδιο όσο και τον Κων­στα­ντίνο Μητσο­τάκη στις παράλ­λη­λες πολι­τι­κές τους πορείες. Ακόμα αντη­χούν στα αυτιά μου οι λέξεις του «το ΠΑΣΟΚ δεν τεμα­χί­ζε­ται, δεν κλη­ρο­νο­μεί­ται», φράση η οποία, σε μια εκ των υστέρων ανά­γνωση, ίσως δια­βα­στεί και ως προ­φη­τική. Η Ιστορία θα κρίνει αν και κατά πόσο η πίστη αυτή του Ανδρέα ως προς το κόμμα που δημιούρ­γησε έχει δικαιω­θεί. Σε κάθε περί­πτωση όμως ο Ανδρέας υπέβαλε παραί­τηση ως Πρω­θυ­πουρ­γός προς το κόμμα και η κοι­νο­βου­λευ­τική ομάδα εξέλεξε δημο­κρα­τικά τον αρχηγό της. Οπότε, όλες οι ευθύνες μετα­φέ­ρο­νται ιστο­ρικά στους επι­γό­νους.

8. Γιατί λέτε ότι η ρήση αυτή ίσως είναι προ­φη­τική;

Η πορεία της Ιστο­ρίας μετά τον Ανδρέα Παπαν­δρέου, έδειξε ότι το ΠΑΣΟΚ, ως γνήσιο κίνημα, δεν μετα­βι­βά­ζε­ται από τον έναν αρχηγό στον άλλο σαν ένα περιου­σιακό στοι­χείο αλλά απαιτεί από την πολι­τική του ηγεσία να σταθεί στο ύψος των προ­ταγ­μά­των που το δημιούρ­γη­σαν. Η ικα­νό­τητα των εκά­στοτε ηγεσιών του να αντα­πο­κρι­θούν στον αρχικό ιδε­ο­λο­γικό πυρήνα δημιουρ­γίας του κινή­μα­τος δια­μορ­φώ­νει το μέγεθος και τη συνοχή που έχει κάθε φορά το Κόμμα.

9. Ποιος ήταν αυτός ο ιδε­ο­λο­γι­κός πυρήνας που συσπεί­ρωνε τον κόσμο την εποχή του Ανδρέα Παπαν­δρέου;

Ο Ανδρέας πίστευε ότι πρώτα πρέπει να ευη­με­ρούν οι άνθρω­ποι και μετά οι αριθμοί, πολι­τική στάση που έχει βαρύ­νουσα σημασία όταν προ­έρ­χε­ται από έναν οικο­νο­μο­λόγο διε­θνούς εμβέ­λειας. Αυτήν την ιδε­ο­λο­γία του που ο ίδιος ονόμαζε «εφαρ­μογή του σοσια­λι­σμού στην πράξη», την κατα­λά­βαινε ο πολίτης και του πιο απο­μα­κρυ­σμέ­νου χωριού και νησιού της χώρας.

10. Πώς «δια­πραγ­μα­τεύ­τηκε» ο Παπαν­δρέου το ρόλο του στην Ιστορία; Είχε επί­γνωση της επιρ­ροής του;

Ο Παπαν­δρέου δεν ήταν άνθρω­πος που ενδια­φε­ρό­ταν να ωραιο­ποι­ή­σει την εικόνα του για την Ιστορία. Επι­θυ­μούσε να τον κρίνει αντι­κει­με­νικά η Ιστορία χωρίς ο ίδιος να θελήσει να επη­ρε­ά­σει την κρίση της. Ούτε τον αφο­ρού­σαν τα μνημεία, τα μαυ­σω­λεία και τα ιδρύ­ματα. Η προ­σω­πι­κό­τητα του Ανδρέα δεν ήταν κάτι που εύκολα μπορεί να επα­να­λη­φθεί στην ελλη­νική Ιστορία. Η προ­σω­πι­κό­τητά του ήταν η συμβολή πολλών αξιό­λο­γων χαρα­κτη­ρι­στι­κών, όπως για παρά­δειγμα ότι δεν ήταν επαγ­γελ­μα­τίας πολι­τι­κός γιατί διέθετε την πείρα της εργα­σίας. Διέθετε επίσης ευρύ­τατη ακα­δη­μαϊκή μόρφωση, υπήρξε Καθη­γη­τής σε 15 διεθνή πανε­πι­στή­μια και προ­ερ­χό­ταν από πολι­τική οικο­γέ­νεια. Ο πατέρας του υπήρξε μεγάλος πολι­τι­κός και Πρω­θυ­πουρ­γός, κατά συνέ­πεια διέθετε επίσης την απα­ραί­τητη εμπει­ρία για τον χει­ρι­σμό μεγάλων θεμάτων. Για όλους αυτούς τους λόγους οι διε­θνείς σχέσεις και το κύρος της χώρας την περίοδο του Ανδρέα Παπαν­δρέου υπήρξαν στο υψη­λό­τερο επίπεδο όλων των εποχών.

11. Ποια ήταν η σχέση σας με τον Ανδρέα Παπαν­δρέου;

Υπήρξα ο καρ­διο­λό­γος του για τα 8 τελευ­ταία χρόνια της ζωής του, κατά τα οποία είχαμε καθη­με­ρινή επαφή λόγω της σοβαρής κατά­στα­σης της υγείας του. Κατά το διά­στημα αυτό που δόθηκαν μάχες στα χει­ρουρ­γεία και στις καρ­διο­λο­γι­κές μονάδες, επήλθε πέραν της ιατρι­κής, ιδιαί­τερη προ­σω­πική σχέση εκτί­μη­σης και αγάπης.

12. Είχε φίλους ο Ανδρέας Παπαν­δρέου, από όσο είσαστε σε θέση να γνω­ρί­ζετε;

Ο Παπαν­δρέου, παρά την δυνα­μική του προ­σω­πι­κό­τητα ήταν ένας εσω­στρε­φής χαρα­κτή­ρας. Δεν ανοι­γό­ταν εύκολα. Ακόμη και στη δική μας επι­κοι­νω­νία που λόγω της υγείας του ήταν πολύ τακτική, πέρασαν χρόνια μέχρι να με εμπι­στευ­θεί και να ανοι­χτεί για άλλα ζητή­ματα. Περι­βαλ­λό­ταν από πολύ κόσμο, όπως αντι­λαμ­βά­νε­στε, και υπήρχαν και συγκρού­σεις μεταξύ των ατόμων του περι­βάλ­λο­ντός του. Ως φίλο του, τον μόνο που μπορώ να απο­κα­λέσω είναι τον Αντώνη Λιβάνη.