Οι πέτρινοι προστάτες των θαλασσινών εκπέμπουν SOS

Στέ­κει στην… πόρτα της Αν­δρου και υπο­δέ­χε­ται ντό­πιους και του­ρί­στες. Βαθιά πλη­γω­μέ­νος, κου­ρα­σμέ­νος από τη θά­λασ­σα και την αλ­μύ­ρα που τον τσα­κί­ζουν εδώ και 140 χρό­νια, ένα βήμα πριν κα­ταρ­ρεύ­σει και με­τα­τρα­πεί σε σωρό από πέ­τρες.

Παρέα του το μοβ φα­σκό­μη­λο, η κάπ­πα­ρη με τα κα­τα­πρά­σι­να φύλλα της, ο κρό­κος και ο αμά­ρα­ντος.

Είναι ο φάρος του Γαυ­ρί­ου, ένας από τους 144 πέ­τρι­νους φά­ρους που υπάρ­χουν στις ελ­λη­νι­κές θά­λασ­σες, 86 από τους οποί­ους -ανά­με­σά τους και αυτός- σε πολύ κακή κα­τά­στα­ση.

Ο φάρος του Γαυ­ρί­ου (ΑΕΦ 8022) είναι ο μο­να­δι­κός σε όλη τη χώρα που έχει εξω­τε­ρι­κή σκάλα ανό­δου (σε όλες τις άλλες πε­ρι­πτώ­σεις η σκάλα είναι εσω­τε­ρι­κά του πύρ­γου) και ένας από τους τρεις με διώ­ρο­φο οί­κη­μα. Κα­τα­σκευά­στη­κε το 1874 από τη Γαλ­λι­κή Εται­ρεία Φάρων στην άκρη του ακρω­τη­ρί­ου Κα­στρί στο αγκυ­ρο­βό­λι του Γαυ­ρί­ου και στη διάρ­κεια του Β΄ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου πα­ρέ­μει­νε σβη­στός για να επα­να­λει­τουρ­γή­σει το 1945 με πηγή ενέρ­γειας το πε­τρέ­λαιο. Από το 1984 με­τα­τρά­πη­κε σε ηλια­κό φάρο και έτσι λει­τουρ­γεί έως σή­με­ρα, με σο­βα­ρά ωστό­σο στα­τι­κά προ­βλή­μα­τα για το κτί­ριο.

Η διά­σω­ση, η απο­κα­τά­στα­ση και η ανά­δει­ξη των πέ­τρι­νων φάρων απο­τε­λεί το θέμα ημε­ρί­δας που θα γίνει στην Ανδρο στις 19 Αυ­γού­στου στο πλαί­σιο της έκ­θε­σης «Πέ­τρι­νοι Φάροι: από το χθες στο σή­με­ρα», η οποία θα φι­λο­ξε­νη­θεί στο νησί όλο τον μήνα.

Την έκ­θε­ση και την ημε­ρί­δα διορ­γα­νώ­νουν το Ερ­γα­στή­ριο Δο­μι­κών Υλι­κών της Πο­λυ­τε­χνι­κής Σχο­λής του ΑΠΘ σε συ­νερ­γα­σία με τον Δήμο Αν­δρου και την Ομάδα «Φάρος 8022», μια παρέα νέων αρ­χι­τε­κτό­νων που συ­στά­θη­κε για την προ­στα­σία και τη σω­τη­ρία του φάρου του Γαυ­ρί­ου, γι­΄αυ­τό άλ­λω­στε και έχει ως όνομα τον ει­δι­κό κω­δι­κό του.

Ανα­ζη­τεί­ται χο­ρη­γός

Τα μέλη της Ομά­δας «Φάρος 8022» έχουν εκ­πο­νή­σει τη με­λέ­τη για την απο­κα­τά­στα­ση του φάρου, την οποία και προ­σφέ­ρουν δω­ρε­άν, όπως και την επί­βλε­ψη του έργου, και ανα­ζη­τούν χο­ρη­γό για να προ­χω­ρή­σουν στη διά­σω­σή του. «Το ση­μα­ντι­κό αυτό μνη­μείο ύψους 8 μέ­τρων μπο­ρεί να ανα­δει­χθεί σε χώρο ανα­ψυ­χής, ψυ­χα­γω­γί­ας σε ένα κέ­ντρο πο­λι­τι­σμού με ήπια ανά­πτυ­ξη στον πε­ρι­βάλ­λο­ντα χώρο», λέει στο «Εθνος» ο Αν­δριώ­της αρ­χι­τέ­κτο­νας, μέλος της Ομά­δας, Αν­δρέ­ας Χαλάς.

Ο φάρος της Φάσ­σας. Πήρε το όνομά του από τις φάσ­σες που φω­λιά­ζουν στα βρά­χια του.

Ο φάρος της Φάσ­σας. Πήρε το όνομά του από τις φάσ­σες που φω­λιά­ζουν στα βρά­χια του.

Η πρό­τα­σή τους πε­ρι­λαμ­βά­νει την ανα­κα­τα­σκευή του πέ­τρι­νου κτι­ρί­ου στην αρ­χι­κή του μορφή -σή­με­ρα είναι ένα ασκε­πές ερεί­πιο-, τη δια­μόρ­φω­ση του μο­νο­πα­τιού που οδη­γεί στον φάρο -άλλη μια και­νο­το­μία είναι ότι στον φάρο του Γαυ­ρί­ου φτά­νει κα­νείς με τα πόδια μέσα από ένα μο­νο­πά­τι μή­κους 1 χλμ.-, αλλά και του πε­ρι­βάλ­λο­ντος χώρου. Σε κο­ντι­νή από­στα­ση υπάρ­χει μια πολύ μικρή υψι­κά­μι­νος, από την οποία έβγαι­νε ο ασβέ­στης για την κα­τα­σκευή του, Ως ένα έργο δεύ­τε­ρης τα­χύ­τη­τας, προ­βλέ­πε­ται η δη­μιουρ­γία ενός ήπιου αμ­φι­θε­ά­τρου, με πε­ζού­λες, πε­ριο­ρι­σμέ­νης χω­ρη­τι­κό­τη­τας, που θα μπο­ρεί να φι­λο­ξε­νή­σει μι­κρές μπά­ντες.

Ξε­χω­ρι­στά μνη­μεία πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς

Στο πλαί­σιο του ευ­ρω­παϊ­κού προ­γράμ­μα­τος «EC-PHAROS-Συ­ντή­ρη­ση, απο­κα­τά­στα­ση και ανά­δει­ξη πέ­τρι­νων φάρων», το οποίο υλο­ποί­η­σε το Ερ­γα­στή­ριο Δο­μι­κών Υλι­κών της Πο­λυ­τε­χνι­κής Σχο­λής του ΑΠΘ, ανα­δεί­χθη­καν οι πέ­τρι­νοι φάροι και ο ρόλος που έπαι­ξαν δια­χρο­νι­κά στη ναυ­σι­πλο­ΐα, μαζί ανα­δεί­χθη­καν και τα προ­βλή­μα­τα που πα­ρου­σιά­ζουν σή­με­ρα και η δυ­να­τό­τη­τα αξιο­ποί­η­σής τους ως μνη­μεία πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς.

«Οι φάροι είναι ση­μα­το­δό­τες της πλω­τής πο­λι­τεί­ας. Κου­βα­λούν πολλά μη­νύ­μα­τα και με­τα­φέ­ρουν άλλα τόσα, στέλ­νο­ντας φως στον σκο­τει­νό κόσμο της θά­λασ­σας», μας ανα­φέ­ρει η διευ­θύ­ντρια του Ερ­γα­στη­ρί­ου, κα­θη­γή­τρια του ΑΠΘ, Ιω­άν­να Πα­πα­γιάν­νη.

Ο φάρος του Γαυ­ρί­ου. Είναι ένα βήμα πριν από την κα­τα­στρο­φή.

Ο φάρος του Γαυ­ρί­ου. Είναι ένα βήμα πριν από την κα­τα­στρο­φή.

Σή­με­ρα στις ελ­λη­νι­κές θά­λασ­σες υπάρ­χουν 1.544 φάροι και ση­μα­το­δό­τες. Από αυ­τούς οι 144 είναι πέ­τρι­νοι φάροι, κτί­σμα­τα ιδιαί­τε­ρα, μο­να­δι­κής αρ­χι­τε­κτο­νι­κής, λιτά στην εμ­φά­νι­ση, πολύ λει­τουρ­γι­κά όμως και ανα­πό­σπα­στο κομ­μά­τι της ελ­λη­νι­κής ναυ­σι­πλο­ΐ­ας.

«Πρέ­πει με κάθε τρόπο να κρα­τή­σου­με τους πέ­τρι­νους φά­ρους ως μνη­μεία πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς και να τους ανα­δεί­ξου­με. Μπο­ρούν να γί­νουν χώροι επι­σκέ­ψι­μοι να μα­θαί­νουν οι νε­ό­τε­ροι τη σπου­δαιό­τη­τά τους, αλλά και τον τρόπο ζωής των φα­ρο­φυ­λά­κων, γιατί σε λίγα χρό­νια τα παι­διά δεν θα γνω­ρί­ζουν καν τι είναι ο φα­ρο­φύ­λα­κας», συ­μπλη­ρώ­νει η κ. Πα­πα­γιάν­νη.

Οι φάροι ανή­κουν στη δι­καιο­δο­σία του Πο­λε­μι­κού Ναυ­τι­κού και στην Υπη­ρε­σία Φάρων που εδρεύ­ει στον Πει­ραιά. Διέ­πο­νται από τους κα­νο­νι­σμούς που αφο­ρούν τις στρα­τιω­τι­κές εγκα­τα­στά­σεις, αλλά και ιδιαί­τε­ρες δε­σμεύ­σεις για την ασφά­λεια της ναυ­σι­πλο­ΐ­ας. Ετσι οποια­δή­πο­τε επί­σκε­ψη πρέ­πει να έχει την άδεια της Υπη­ρε­σί­ας Φάρων, ενώ η εί­σο­δος στο εσω­τε­ρι­κό τους γί­νε­ται πάντα με την πα­ρου­σία φα­ρο­φύ­λα­κα ή εκ­προ­σώ­που του Πο­λε­μι­κού Ναυ­τι­κού.

Τέσ­σε­ρις φάροι κρύ­βουν από μια δική τους ιστο­ρία

Η Αν­δρος έχει τέσ­σε­ρις πέ­τρι­νους φά­ρους, με τον κα­θέ­να να κου­βα­λά τη δική του ιστο­ρία. Εκτός από αυτόν του Γαυ­ρί­ου, εν­δια­φέ­ρον έχει και ο Τουρ­λί­της. Κα­τα­σκευά­στη­κε το 1887, βρί­σκε­ται ακρι­βώς απέ­να­ντι από το ενε­τι­κό κά­στρο στη Χώρα και είναι ο μο­να­δι­κός χτι­σμέ­νος πάνω σε βράχο, μέσα στη θά­λασ­σα. Πρω­το­λει­τούρ­γη­σε το 1897, το 1943 κα­τα­στρά­φη­κε από τους Γερ­μα­νούς, το 1950 με­τα­τρά­πη­κε σε αυ­τό­μα­το φάρο ασε­τι­λί­νης, ενώ το 1994, με δωρεά της οι­κο­γέ­νειας Αλέ­κου και Μα­ριέ­τας Γου­λαν­δρή -στη μνήμη της κόρης τους Βιο­λά­ντας-, ανα­κα­τα­σκευά­στη­κε στην αρ­χι­κή του μορφή και από τότε λει­τουρ­γεί πάλι ως αυ­τό­μα­τος ασε­τι­λί­νης.

Στη βο­ρειο­δυ­τι­κή ακτή της Αν­δρου βρί­σκε­ται ο φάρος της Φάσ­σας, που πήρε το όνομά του πι­θα­νόν από τις φάσ­σες που φω­λιά­ζουν στα βρά­χια του. Αναψε για πρώτη φορά το 1859 και λει­τουρ­γού­σε με πε­τρέ­λαιο, ενώ ανα­και­νί­στη­κε το 1931 και από το 1993 με­τα­τρά­πη­κε σε αυ­τό­μα­το ηλε­κτρι­κό.

Ο φάρος της Γριάς είναι ένας κυ­κλι­κός πύρ­γος, ύψους 11,5 μέ­τρων, με οικία για φα­ρο­φύ­λα­κες. Βρί­σκε­ται στη νο­τιο­α­να­το­λι­κή άκρη του κόλ­που Βι­τά­λη, σε από­στα­ση 200 μέτρα από την ακτή και σε εστια­κό ύψος 86 μέτρα. Λει­τουρ­γεί από το 1914 αρ­χι­κά με πε­τρέ­λαιο και από το 1984 ως ηλε­κτρι­κός.

Φα­ρο­φύ­λα­κες

Οι ερη­μί­τες των θα­λασ­σών

Στο βι­βλίο του «Φα­ρο­φύ­λα­κες», που εκ­δό­θη­κε το 1940, ο Λε­ω­νί­δας Πε­τρο­μα­νιά­της απο­κα­λεί τους φα­ρο­φύ­λα­κες ως «ερη­μί­τες των θα­λασ­σών». Πε­ρι­γρά­φει τη μο­να­ξιά τους, με θέα την απε­ρα­ντο­σύ­νη της θά­λασ­σας και συ­ντρο­φιά τα γλα­ρο­πού­λια.

Σή­με­ρα υπάρ­χουν πε­ρί­που 60 φα­ρο­φύ­λα­κες και όλοι υπη­ρε­τούν στο Πο­λε­μι­κό Ναυ­τι­κό. Οι πε­ρισ­σό­τε­ροι έχουν την ευ­θύ­νη για την εύ­ρυθ­μη λει­τουρ­γία του φάρου, στον οποίο περ­νούν κά­ποιες ώρες, ενώ ελά­χι­στοι μέ­νουν στο οί­κη­μα του φάρου.

«Η ζωή των φα­ρο­φυ­λά­κων από το 1887 μέχρι σή­με­ρα» απο­τε­λεί το αντι­κεί­με­νο μιας πολύ εν­δια­φέ­ρου­σας έρευ­νας που εκ­πό­νη­σαν οι αρ­χι­τέ­κτο­νες Ελίνα Χρι­στο­δου­λά­κη και Νίκος Δά­βα­ρης και θα την πα­ρου­σιά­σουν στις 19 Αυ­γού­στου στην ημε­ρί­δα της Αν­δρου. Σε αυτήν θα δώ­σουν στοι­χεία για τις ώρες ερ­γα­σί­ας και ξε­κού­ρα­σης των φα­ρο­φυ­λά­κων, τις ασχο­λί­ες τους και τη φρο­ντί­δα του φάρου. Οπως προ­έ­κυ­ψε, με τον νόμο 1833/1920 επι­τρέ­πο­νταν η πρό­σλη­ψη και γυ­ναι­κών και από το 1920 έως το 1935 υπη­ρέ­τη­σαν 50 γυ­ναί­κες ως προ­σω­ρι­νοί φα­ρο­φύ­λα­κες. Ηταν κυ­ρί­ως σύ­ζυ­γοι ή κόρες φα­ρο­φυ­λά­κων και κά­λυ­πταν κενές θέ­σεις λόγω άδειας (αναρ­ρω­τι­κής) ή ατυ­χή­μα­τος.

ΜΑΡΙΑ ΡΙ­ΤΖΑ­ΛΕ­ΟΥ ΕΘΝΟΣ