Τα Δωδεκάνησα κόντρα στο ρεύμα της δημογραφικής συρρίκνωσης με Ρόδο, Κω και Κάλυμνο σε ρόλο «ατμομηχανής»

• Την ώρα που η Ελ­λά­δα γερνά τα­χύ­τε­ρα από σχε­δόν όλες τις χώρες της ΕΕ και ο πλη­θυ­σμός 65 ετών και άνω αγ­γί­ζει τα 182 άτομα ανά 100 παι­διά, το Νότιο Αι­γαίο ανα­δει­κνύ­ε­ται σε μία από τις 2 μόνο πε­ρι­φέ­ρειες της χώρας που αύ­ξη­σαν τον πλη­θυ­σμό τους, με τα νησιά των Δω­δε­κα­νή­σων να κα­τα­γρά­φουν εντυ­πω­σια­κές επι­δό­σεις

Μια βαθιά και διαρ­κώς επι­δει­νού­με­νη δη­μο­γρα­φι­κή κρίση απο­τυ­πώ­νουν τα τε­λευ­ταία στοι­χεία της ΕΛ­ΣΤΑΤ και της Eurostat, όπως προ­κύ­πτουν από την τρι­μη­νιαία έκ­θε­ση «Ελλάς με Αριθ­μούς». Η χώρα γερνά με ρυθ­μούς τα­χύ­τε­ρους από τη συ­ντρι­πτι­κή πλειο­νό­τη­τα των κρα­τών μελών της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης, οι γεν­νή­σεις υπο­χω­ρούν χρόνο με τον χρόνο και το φυ­σι­κό ισο­ζύ­γιο πλη­θυ­σμού βυ­θί­ζε­ται ολο­έ­να και πε­ρισ­σό­τε­ρο στο αρ­νη­τι­κό πρό­ση­μο. Μέσα σε αυτό το ζο­φε­ρό εθνι­κό τοπίο, ωστό­σο, τα στοι­χεία για το Νότιο Αι­γαίο και ει­δι­κό­τε­ρα για τα Δω­δε­κά­νη­σα συν­θέ­τουν μια αξιο­ση­μεί­ω­τη εξαί­ρε­ση. Η πε­ρι­φέ­ρεια όχι μόνο δεν συρ­ρι­κνώ­θη­κε αλλά με­γά­λω­σε, με τη Ρόδο, την Κω και την Κά­λυ­μνο να πρω­τα­γω­νι­στούν σε μια πο­ρεία που κι­νεί­ται αντί­θε­τα από εκεί­νη της υπό­λοι­πης επι­κρά­τειας. Η αντί­στι­ξη αυτή δεν έχει απλώς στα­τι­στι­κό εν­δια­φέ­ρον. Ανα­δει­κνύ­ει το ερώ­τη­μα αν η οι­κο­νο­μι­κή δυ­να­μι­κή μιας πε­ριο­χής μπο­ρεί να λει­τουρ­γή­σει ως ανά­χω­μα στη δη­μο­γρα­φι­κή πα­ρακ­μή και υπό ποιες προ­ϋ­πο­θέ­σεις.

Η εθνι­κή ει­κό­να σε ελεύ­θε­ρη πτώση

Σύμ­φω­να με τα στοι­χεία της ΕΛ­ΣΤΑΤ, ο δεί­κτης γή­ραν­σης βαί­νει στα­θε­ρά αυ­ξα­νό­με­νος από το 2020 έως το 2024, ανε­βαί­νο­ντας δια­δο­χι­κά από τα 162,2 άτομα ηλι­κί­ας 65 ετών και άνω ανά 100 παι­διά το 2020 στα 166,4 το 2021, στα 170,7 το 2022, στα 175,7 το 2023 και τε­λι­κά στα 182 το 2024. Με άλλα λόγια, οι ηλι­κιω­μέ­νοι είναι πλέον σχε­δόν δι­πλά­σιοι από τα παι­διά και η ψα­λί­δα ανοί­γει κάθε χρόνο. Οι γεν­νή­σεις υπο­χώ­ρη­σαν από 84.764 το 2020 σε 68.467 το 2024, δη­λα­δή απώ­λεια με­γα­λύ­τε­ρη από 16.000 γεν­νή­σεις μέσα σε μόλις 4 χρό­νια, ενώ ο δεί­κτης γο­νι­μό­τη­τας έχει κα­θη­λω­θεί στο 1,2 από 1,4 το 2020, πολύ μα­κριά από το όριο του 2,1 που θε­ω­ρεί­ται ανα­γκαίο για την αντι­κα­τά­στα­ση των γε­νε­ών. Το φυ­σι­κό ισο­ζύ­γιο, δη­λα­δή η δια­φο­ρά γεν­νή­σε­ων και θα­νά­των, βά­θυ­νε από μείον 46.261 το 2020 σε μείον 58.449 το 2024, με εν­διά­με­ση κο­ρύ­φω­ση το μείον 64.697 του 2022, τη χρο­νιά με τους 140.792 θα­νά­τους.

Με βάση τα στοι­χεία της Eurostat, η Ελ­λά­δα κα­τα­τάσ­σε­ται πλέον τέ­ταρ­τη γη­ραιό­τε­ρη χώρα της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης, με διά­με­ση ηλι­κία 47,2 ετών, αυ­ξη­μέ­νη κατά 8 έτη μέσα σε 2 δε­κα­ε­τί­ες. Το πιο ανη­συ­χη­τι­κό στοι­χείο, όπως επι­ση­μαί­νε­ται, δεν είναι η από­λυ­τη τιμή αλλά η τα­χύ­τη­τα της με­τα­βο­λής. Πα­ράλ­λη­λα, αλ­λά­ζει ρι­ζι­κά και η δομή της ελ­λη­νι­κής οι­κο­γέ­νειας. Τα μο­νο­με­λή νοι­κο­κυ­ριά αυ­ξή­θη­καν κατά 32% με­τα­ξύ 2011 και 2021 και έφτα­σαν το 1.401.443, ενώ τα νοι­κο­κυ­ριά με 5 μέλη και άνω μειώ­θη­καν κατά 14,8% και τα τε­τρα­με­λή κατά 11,2%. Η ει­κό­να συ­μπλη­ρώ­νε­ται από την υπο­χώ­ρη­ση των έγ­γα­μων κατά 10,7% μέσα στη δε­κα­ε­τία, την ώρα που οι δια­ζευγ­μέ­νοι αυ­ξή­θη­καν κατά 37,8% και τα σύμ­φω­να συμ­βί­ω­σης εκτο­ξεύ­θη­καν από μόλις 1.765 το 2011 σε 39.984 το 2021.

Το Νότιο Αι­γαίο στη μικρή λίστα των κερ­δι­σμέ­νων

Η γε­ω­γρα­φι­κή κα­τα­νο­μή του πλη­θυ­σμού πα­ρα­μέ­νει βαθιά άνιση. Η Ατ­τι­κή συ­γκε­ντρώ­νει το 36,4% του συ­νό­λου με 3.814.064 κα­τοί­κους και ακο­λου­θεί η Κε­ντρι­κή Μα­κε­δο­νία με 17,1% και 1.795.669 κα­τοί­κους. Το Νότιο Αι­γαίο, με 327.820 μό­νι­μους κα­τοί­κους κατά την απο­γρα­φή του 2021, αντι­στοι­χεί στο 3,1% του πλη­θυ­σμού της χώρας, με­ρί­διο ίδιο με εκεί­νο της Ηπεί­ρου και με­γα­λύ­τε­ρο από του Βο­ρεί­ου Αι­γαί­ου και της Δυ­τι­κής Μα­κε­δο­νί­ας. Το κρί­σι­μο στοι­χείο, όμως, δεν βρί­σκε­ται στο με­ρί­διο αλλά στη με­τα­βο­λή. Την πε­ρί­ο­δο από το 2011 έως το 2021, όταν οι πε­ρισ­σό­τε­ρες πε­ρι­φέ­ρειες της εν­δο­χώ­ρας κα­τέ­γρα­φαν σο­βα­ρές πλη­θυ­σμια­κές απώ­λειες, με τη Δυ­τι­κή Μα­κε­δο­νία να χάνει το 10,3%, την Ανα­το­λι­κή Μα­κε­δο­νία και Θράκη το 7,6% και τη Στε­ρεά Ελ­λά­δα το 7,1% του πλη­θυ­σμού τους, το Νότιο Αι­γαίο ενι­σχύ­θη­κε κατά 6,1%, από 309.015 σε 327.820 κα­τοί­κους. Πρό­κει­ται για τη με­γα­λύ­τε­ρη πο­σο­στιαία αύ­ξη­ση πα­νελ­λα­δι­κά, με μόνη άλλη πε­ρι­φέ­ρεια σε θε­τι­κό έδα­φος την Κρήτη με ορια­κό συν 0,2%. Η εξέ­λι­ξη αυτή απο­δί­δε­ται, κατά τα δια­θέ­σι­μα στοι­χεία, στην του­ρι­στι­κή και οι­κο­νο­μι­κή δυ­να­μι­κή της πε­ριο­χής.

Αξί­ζει επί­σης να ση­μειω­θεί ότι το Νότιο Αι­γαίο εμ­φα­νί­ζει και ιδιαί­τε­ρη σύν­θε­ση ως προς το φύλο. Ενώ στο σύ­νο­λο της χώρας οι γυ­ναί­κες υπερ­τε­ρούν με 51,1% ένα­ντι 48,9% των αν­δρών, στην πε­ρι­φέ­ρεια η ανα­λο­γία αντι­στρέ­φε­ται, με τους άν­δρες στο 50,2%, χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό που συν­δέ­ε­ται συ­νή­θως με πε­ριο­χές που προ­σελ­κύ­ουν ερ­γα­τι­κό δυ­να­μι­κό.

Ρόδος και Κως οι πρω­τα­θλή­τριες των νη­σιών

Η ει­κό­να γί­νε­ται ακόμη πιο εύ­γλωτ­τη όταν το βλέμ­μα στρα­φεί στα επι­μέ­ρους νησιά των Δω­δε­κα­νή­σων. Η Ρόδος, τρίτο με­γα­λύ­τε­ρο σε πλη­θυ­σμό νησί της Ελ­λά­δας μετά την Κρήτη και την Εύ­βοια, ανέ­βα­σε τον μό­νι­μο πλη­θυ­σμό της από 115.490 κα­τοί­κους το 2011 σε 125.113 το 2021, κα­τα­γρά­φο­ντας αύ­ξη­ση 8,3%. Πρό­κει­ται για μία από τις ισχυ­ρό­τε­ρες επι­δό­σεις με­τα­ξύ όλων των με­γά­λων νη­σιών της χώρας, την ώρα που νησιά όπως η Κέρ­κυ­ρα και η Λέ­σβος έχα­ναν πλη­θυ­σμό κατά 2,9% και 3,1% αντί­στοι­χα, η Σα­λα­μί­να κατά 5,3% και η Σκό­πε­λος κατά 8,9%. Ο Δήμος Ρόδου, μά­λι­στα, συ­γκα­τα­λέ­γε­ται στους 10 με­γα­λύ­τε­ρους δή­μους της Ελ­λά­δας, στην ένατη θέση με 125.113 κα­τοί­κους, πάνω από τα Ιω­άν­νι­να, και εμ­φα­νί­ζει τη με­γα­λύ­τε­ρη πο­σο­στιαία αύ­ξη­ση με­τα­ξύ όλων των με­γά­λων δήμων της χώρας με συν 8,8%, τη στιγ­μή που ο Δήμος Αθη­ναί­ων έχανε το 4,6% και η Θεσ­σα­λο­νί­κη το 2,5% του πλη­θυ­σμού τους.

Ακόμη πιο εντυ­πω­σια­κή είναι η πο­ρεία της Κω, η οποία ση­μεί­ω­σε τη με­γα­λύ­τε­ρη πο­σο­στιαία αύ­ξη­ση με­τα­ξύ των με­γά­λων νη­σιών της χώρας, με άνοδο 11,1% και πλη­θυ­σμό 37.089 κα­τοί­κων το 2021 ένα­ντι 33.388 το 2011. Ισχυ­ρή δυ­να­μι­κή εμ­φα­νί­ζει και η Κά­λυ­μνος, με αύ­ξη­ση 9,7% και μό­νι­μο πλη­θυ­σμό 17.752 κα­τοί­κων, ενώ σε θε­τι­κό πρό­ση­μο κι­νή­θη­καν η Κάρ­πα­θος με συν 5,5% και 6.567 κα­τοί­κους και ορια­κά η Λέρος με συν 0,9% και 7.992 κα­τοί­κους. Η συ­νο­λι­κή ει­κό­να των Δω­δε­κα­νή­σων έρ­χε­ται σε πλήρη αντί­θε­ση με τη γε­νι­κευ­μέ­νη πλη­θυ­σμια­κή αι­μορ­ρα­γία της ηπει­ρω­τι­κής Ελ­λά­δας και το­πο­θε­τεί το νη­σιω­τι­κό σύ­μπλεγ­μα, μαζί με ορι­σμέ­να κυ­κλα­δο­νή­σια όπως η Νάξος, η Πάρος και η Μύ­κο­νος, στον στενό πυ­ρή­να των πε­ριο­χών που κρά­τη­σαν και προ­σέλ­κυ­σαν πλη­θυ­σμό μέσα στη δε­κα­ε­τία.

Η οι­κο­νο­μι­κή βάση της δη­μο­γρα­φι­κής αν­θε­κτι­κό­τη­τας

Τα υπό­λοι­πα στοι­χεία της έκ­θε­σης φω­τί­ζουν το υπό­βα­θρο αυτής της αν­θε­κτι­κό­τη­τας. Στον του­ρι­σμό, το Νότιο Αι­γαίο ανα­δεί­χθη­κε το 2024 πρώτη πε­ρι­φέ­ρεια της χώρας σε δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις στα κα­τα­λύ­μα­τα ξε­νο­δο­χεια­κού τύπου, με 32.448.000 δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις που αντι­στοι­χούν στο 27,8% του εθνι­κού συ­νό­λου, ξε­περ­νώ­ντας ακόμη και την Κρήτη που ακο­λου­θεί με 24,8% και τα Ιόνια Νησιά με 12,3%. Η αύ­ξη­ση σε σχέση με το 2023 έφτα­σε το 8,3%, υπερ­δι­πλά­σια του εθνι­κού μέσου όρου που δια­μορ­φώ­θη­κε στο 3,9%, με την πλη­ρό­τη­τα κλι­νών στο 53,3% ένα­ντι 50,6% πα­νελ­λα­δι­κά. Είναι χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό ότι η πε­ρι­φέ­ρεια πραγ­μα­το­ποιεί πε­ρισ­σό­τε­ρες δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις από την Ατ­τι­κή, την Κε­ντρι­κή Μα­κε­δο­νία και τη Θεσ­σα­λία μαζί.

Στην αγορά ερ­γα­σί­ας, το πο­σο­στό ανερ­γί­ας στην πε­ρι­φέ­ρεια υπο­χώ­ρη­σε στο 7,3% το 2025 από 18,8% το 2021, μια μεί­ω­ση άνω των 11 πο­σο­στιαί­ων μο­νά­δων μέσα σε μια τε­τρα­ε­τία, με τον αριθ­μό των ανέρ­γων να συρ­ρι­κνώ­νε­ται από 27.100 σε 10.500 άτομα. Η επί­δο­ση αυτή είναι χα­μη­λό­τε­ρη από τον εθνι­κό μέσο όρο του 8,9% και κα­τα­τάσ­σει το Νότιο Αι­γαίο με­τα­ξύ των πε­ρι­φε­ρειών με τη χα­μη­λό­τε­ρη ανερ­γία στη χώρα, όταν η Δυ­τι­κή Μα­κε­δο­νία πα­ρα­μέ­νει στο 15,3% και η Κε­ντρι­κή Μα­κε­δο­νία στο 11,7%. Ανά­λο­γη δυ­να­μι­κή απο­τυ­πώ­νε­ται και στην οι­κο­δο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα, όπου το Νότιο Αι­γαίο, παρά το μικρό πλη­θυ­σμια­κό του μέ­γε­θος, κα­τέ­γρα­ψε το 2025 συ­νο­λι­κά 3.057 οι­κο­δο­μι­κές άδειες, αριθ­μό που το φέρ­νει στην τρίτη θέση πα­νελ­λα­δι­κά, πίσω μόνο από την Ατ­τι­κή με 6.613 και την Κε­ντρι­κή Μα­κε­δο­νία με 3.766 και πάνω από την Κρήτη με 2.997. Αν ανα­χθεί ο αριθ­μός αυτός στον πλη­θυ­σμό, η πε­ρι­φέ­ρεια εμ­φα­νί­ζει με δια­φο­ρά την υψη­λό­τε­ρη κα­τα­σκευα­στι­κή έντα­ση στη χώρα, ει­κό­να που συν­δέ­ε­ται τόσο με την του­ρι­στι­κή επέν­δυ­ση όσο και με τη στε­γα­στι­κή ζή­τη­ση που συ­νο­δεύ­ει την πλη­θυ­σμια­κή άνοδο.

Το ανοι­χτό ερώ­τη­μα  της γή­ραν­σης

Η δη­μο­γρα­φι­κή αν­θε­κτι­κό­τη­τα των Δω­δε­κα­νή­σων δεν αναι­ρεί, ωστό­σο, τις εθνι­κές προ­κλή­σεις, ούτε εξα­σφα­λί­ζει από μόνη της το μέλ­λον. Η ρα­γδαία γή­ραν­ση του συ­νο­λι­κού πλη­θυ­σμού, η κα­θί­ζη­ση των γεν­νή­σε­ων και η διαρ­κής διεύ­ρυν­ση του αρ­νη­τι­κού φυ­σι­κού ισο­ζυ­γί­ου ασκούν πίεση στα συ­στή­μα­τα υγεί­ας και φρο­ντί­δας και υπο­νο­μεύ­ουν σε βάθος χρό­νου την πα­ρα­γω­γι­κή βάση της χώρας, από την οποία δεν εξαι­ρού­νται τα νησιά. Η αύ­ξη­ση του προσ­δό­κι­μου ζωής, που για τους άν­δρες έφτα­σε τα 79,4 έτη και για τις γυ­ναί­κες τα 84,4 έτη το 2024, ορια­κά πάνω από τους ευ­ρω­παϊ­κούς μέ­σους όρους, απο­τε­λεί αναμ­φί­βο­λα κα­τά­κτη­ση, όταν όμως συν­δυά­ζε­ται με την έλ­λει­ψη νέων γεν­νή­σε­ων με­τα­τρέ­πε­ται σε οξεία πρό­κλη­ση για τις υπο­δο­μές πρό­νοιας, ζή­τη­μα ιδιαί­τε­ρα κρί­σι­μο για μικρά νησιά με πε­ριο­ρι­σμέ­νη πρό­σβα­ση σε υπη­ρε­σί­ες υγεί­ας. Επι­πλέ­ον, η πα­ρα­τε­τα­μέ­νη υπο­γεν­νη­τι­κό­τη­τα οδη­γεί σε στα­δια­κή ερή­μω­ση των σχο­λι­κών αι­θου­σών και σε έλ­λει­ψη ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού σε βάθος χρό­νου, φαι­νό­με­νο που στα του­ρι­στι­κά νησιά κα­λύ­πτε­ται προ­σω­ρι­νά από την εσω­τε­ρι­κή και εξω­τε­ρι­κή με­τα­κί­νη­ση ερ­γα­ζο­μέ­νων, χωρίς όμως αυτό να συ­νι­στά μό­νι­μη δη­μο­γρα­φι­κή απά­ντη­ση.

Κατά τους ει­δι­κούς, απαι­τού­νται ολι­στι­κές πο­λι­τι­κές, από την ενί­σχυ­ση πα­ρο­χών στέ­γης και κι­νή­τρων για τα νέα ζευ­γά­ρια έως τη στή­ρι­ξη της μη­τρό­τη­τας και της γυ­ναι­κεί­ας απα­σχό­λη­σης και τη δη­μιουρ­γία ενός βιώ­σι­μου πε­ρι­βάλ­λο­ντος για την ερ­γα­σία και την οι­κο­γέ­νεια. Για τα Δω­δε­κά­νη­σα, το ζη­τού­με­νο είναι η πλη­θυ­σμια­κή δυ­να­μι­κή που ήδη επι­δει­κνύ­ουν να μη στη­ρί­ζε­ται απο­κλει­στι­κά στην επο­χι­κή οι­κο­νο­μι­κή έλξη του του­ρι­σμού αλλά να με­τα­τρα­πεί σε στα­θε­ρή και βιώ­σι­μη δη­μο­γρα­φι­κή ανά­καμ­ψη, με μό­νι­μους κα­τοί­κους, νέες οι­κο­γέ­νειες και υπο­δο­μές που θα επι­τρέ­πουν στα νησιά να κρα­τούν τους αν­θρώ­πους τους όλο τον χρόνο και όχι μόνο τους μήνες της του­ρι­στι­κής αιχ­μής.