Ανάγκη εθνικού σχεδιασμού για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς στα νησιά

• Η μελέτη κατα­γρά­φει 39 αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους και 247 μνημεία στη Ρόδο και υπο­γραμ­μί­ζει τον κίνδυνο αλλοί­ω­σης • Προ­τεί­νε­ται η καθιέ­ρωση σαφών κανόνων χωρο­θέ­τη­σης και αδειο­δό­τη­σης γύρω από μνημεία και αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους

Αυξα­νό­με­νες πιέσεις στο πολι­τι­στικό απόθεμα της Ρόδου κατα­γρά­φει διεθνής επι­στη­μο­νική μελέτη που δημο­σιεύ­θηκε τον Σεπτέμ­βριο του 2025 στο περιο­δικό Planning Practice & Research (Taylor & Francis).

Η εργασία, με τίτλο «Cultural heritage on islands: pressures from tourism, Airbnb and conservation challenges: evidence from Rhodes Island, Greece», εξε­τά­ζει πώς η οικι­στική ανά­πτυξη, η αλλαγή χρήσεων γης και η έντονη ζήτηση για νέες του­ρι­στι­κές υπο­δο­μές επη­ρε­ά­ζουν το πολι­τι­στικό τοπίο του νησιού.

Οι συγ­γρα­φείς Έφη Χατζή, Ευαγγελία-Θεοδώρα Δερ­δε­μέζη και Γεώρ­γιος Τσι­λι­μί­γκας επι­ση­μαί­νουν ότι η Ρόδος απο­τε­λεί έναν από τους χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τε­ρους μεσο­γεια­κούς προ­ο­ρι­σμούς όπου η υψηλή επι­σκε­ψι­μό­τητα συν­δυά­ζε­ται με εξαι­ρε­τικά πυκνή πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά, γεγονός που δημιουρ­γεί αυξη­μέ­νους κιν­δύ­νους αλλοί­ω­σης.

Σύμφωνα με τα στοι­χεία της έρευνας, στο νησί κατα­γρά­φο­νται 39 αρχαιο­λο­γι­κοί χώροι, επτά ιστο­ρι­κές ζώνες και 247 μνημεία. Στο επί­κε­ντρο βρί­σκε­ται η Μεσαιω­νική Πόλη, ενταγ­μένη στον κατά­λογο Παγκό­σμιας Κλη­ρο­νο­μιάς της UNESCO, η οποία συγκε­ντρώ­νει το μεγα­λύ­τερο ενδια­φέ­ρον αλλά και τις περισ­σό­τε­ρες προ­κλή­σεις.

Όπως ανα­φέ­ρε­ται στο άρθρο, η αυξα­νό­μενη επι­σκε­ψι­μό­τητα, οι νέες χρήσεις και οι πιέσεις στο αστικό περι­βάλ­λον γύρω από το μνημείο δημιουρ­γούν κιν­δύ­νους για την αυθε­ντι­κό­τητά του. Παρά την ύπαρξη αυστη­ρών κρι­τη­ρίων προ­στα­σίας, η εφαρ­μογή τους δεν είναι πάντοτε συνεπής, με απο­τέ­λε­σμα να καθί­στα­ται ανα­γκαία η συνεχής παρα­κο­λού­θηση και η ενί­σχυση των μηχα­νι­σμών ελέγχου.

Η μελέτη στη­ρί­χθηκε σε εργα­λεία γεω­γρα­φι­κών συστη­μά­των πλη­ρο­φο­ριών και δορυ­φο­ρικά δεδο­μένα, τα οποία επέ­τρε­ψαν στους ερευ­νη­τές να χαρ­το­γρα­φή­σουν τη χωρική σχέση ανάμεσα σε μνημεία και νέες δομή­σεις. Τα απο­τε­λέ­σματα κατέ­δει­ξαν ότι σε αρκετές περι­πτώ­σεις οι νέες ανα­πτύ­ξεις χωρο­θε­τού­νται σε άμεση γειτ­νί­αση με ζώνες πολι­τι­στι­κού ενδια­φέ­ρο­ντος. Η επι­κά­λυψη αυτή, όπως σημειώ­νε­ται, προ­κα­λεί κίνδυνο απώ­λειας αυθε­ντι­κό­τη­τας και αλλοί­ω­σης της συνοχής του ιστο­ρι­κού τοπίου. Η οικι­στική διάχυση, που παρα­τη­ρεί­ται σε διάφορα σημεία του νησιού, έχει ως απο­τέ­λε­σμα τη στα­διακή μετα­βολή της φυσιο­γνω­μίας περιο­χών με ιδιαί­τερη αξία, δημιουρ­γώ­ντας ένα περι­βάλ­λον όπου η ανά­πτυξη συχνά προη­γεί­ται της προ­στα­σίας.

Οι συγ­γρα­φείς ανα­γνω­ρί­ζουν ότι η του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα απο­τε­λεί βασικό πυλώνα της τοπικής οικο­νο­μίας, ωστόσο τονί­ζουν πως η ανε­ξέ­λεγ­κτη ανά­πτυξη μπορεί να επι­φέ­ρει μακρο­πρό­θε­σμες συνέ­πειες. Η Ρόδος, όπως σημειώ­νε­ται στο άρθρο, συν­δυά­ζει εξαι­ρε­τικά υψηλή πολι­τι­στική πυκνό­τητα με έντονη ανα­πτυ­ξιακή δυνα­μική, γεγονός που καθιστά ανα­γκαία τη λήψη μέτρων πριν οι πιέσεις κατα­στούν μη ανα­στρέ­ψι­μες. Παράλ­ληλα, η μελέτη υπο­γραμ­μί­ζει ότι οι πιέσεις αυτές δεν αφορούν απο­κλει­στικά τον του­ρι­σμό αλλά και ευρύ­τε­ρους παρά­γο­ντες, όπως η αστι­κο­ποί­ηση και οι αλλαγές στις χρήσεις γης.

Η έρευνα τοπο­θε­τεί την περί­πτωση της Ρόδου σε ένα ευρύ­τερο μεσο­γειακό πλαίσιο, συγκρί­νο­ντάς την με άλλα νησιά που αντι­με­τω­πί­ζουν παρό­μοιες προ­κλή­σεις. Όπως ανα­φέ­ρε­ται, η εμπει­ρία της Ρόδου έχει ιδιαί­τερη σημασία για τη διεθνή συζή­τηση γύρω από την προ­στα­σία της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς σε συν­θή­κες υψηλής του­ρι­στι­κής πίεσης, καθώς προ­σφέ­ρει ένα χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα του πώς η ανά­πτυξη μπορεί να συγκρού­ε­ται με την ιστο­ρική ταυ­τό­τητα ενός τόπου.

Το πιο ουσια­στικό τμήμα της μελέτης αφορά τις προ­τά­σεις πολι­τι­κής. Οι ερευ­νη­τές επι­ση­μαί­νουν ότι η προ­στα­σία του πολι­τι­στι­κού απο­θέ­μα­τος δεν μπορεί να βασι­στεί απο­κλει­στικά σε τοπικές πρω­το­βου­λίες, αλλά απαιτεί συνο­λικό εθνικό σχε­δια­σμό. Όπως σημειώ­νουν, χρειά­ζε­ται ένα συνε­κτικό πλαίσιο πολι­τι­κής για όλα τα νησιά με υψηλή πυκνό­τητα μνη­μείων, με ειδικές προ­βλέ­ψεις για τη Ρόδο.

Ειδι­κό­τερα, προ­τεί­νουν την καθιέ­ρωση σαφών κανόνων χωρο­θέ­τη­σης και αδειο­δό­τη­σης γύρω από μνημεία και αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους, ώστε να απο­φεύ­γο­νται παρεμ­βά­σεις που αλλοιώ­νουν το τοπίο. Τονί­ζουν επίσης την ανάγκη ενί­σχυ­σης των μηχα­νι­σμών ελέγχου, καθώς η εφαρ­μογή του θεσμι­κού πλαι­σίου είναι σήμερα απο­σπα­σμα­τική, με απο­τέ­λε­σμα να εμφα­νί­ζο­νται κενά στην προ­στα­σία.

Εξίσου σημα­ντική θεω­ρεί­ται η χάραξη μακρο­πρό­θε­σμης στρα­τη­γι­κής χρη­μα­το­δό­τη­σης. Η συντή­ρηση και ανά­δειξη των μνη­μείων δεν μπορεί να στη­ρί­ζε­ται σε απο­σπα­σμα­τι­κές δράσεις, αλλά χρειά­ζε­ται σταθερή ροή πόρων και προ­γραμ­μα­τι­σμό σε βάθος χρόνου.

Παράλ­ληλα, οι ερευ­νη­τές τονί­ζουν ότι ο πολι­τι­σμός δεν πρέπει να αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως εμπόδιο στην ανά­πτυξη, αλλά ως πλε­ο­νέ­κτημα για τη βιώσιμη οικο­νο­μική πορεία του νησιού. Η πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά, σημειώ­νε­ται, μπορεί να απο­τε­λέ­σει εφαλ­τή­ριο δια­φο­ρο­ποί­η­σης και ενί­σχυ­σης της ελκυ­στι­κό­τη­τας του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος, υπό την προ­ϋ­πό­θεση ότι θα προ­στα­τευ­θεί και θα ανα­δει­χθεί με συνέ­πεια.

Η μελέτη κατα­λή­γει ότι η ευθύνη για την προ­στα­σία της κλη­ρο­νο­μιάς ανήκει στο κράτος και στα αρμόδια υπουρ­γεία, τα οποία καλού­νται να δια­μορ­φώ­σουν σαφή στρα­τη­γική και να εξα­σφα­λί­σουν τους απα­ραί­τη­τους πόρους. Χωρίς πολι­τική βούληση, όπως τονί­ζουν οι συγ­γρα­φείς, η πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά της Ρόδου δεν μπορεί να δια­σφα­λι­στεί.

Υπο­γραμ­μί­ζε­ται μάλιστα ότι η απώλεια αυθε­ντι­κό­τη­τας θα είχε αρνη­τι­κές συνέ­πειες και στην τοπική οικο­νο­μία, καθώς θα επη­ρέ­αζε την ελκυ­στι­κό­τητα του νησιού ως προ­ο­ρι­σμού. Η δια­τή­ρηση της κλη­ρο­νο­μιάς, όπως ανα­φέ­ρε­ται χαρα­κτη­ρι­στικά, δεν απο­τε­λεί μόνο ιστο­ρική υπο­χρέ­ωση, αλλά και προ­ϋ­πό­θεση για τη μακρο­πρό­θε­σμη αντα­γω­νι­στι­κό­τητα του του­ρι­σμού.

Συνο­λικά, η Ρόδος παρου­σιά­ζε­ται ως νησί που βρί­σκε­ται σε κρίσιμο σταυ­ρο­δρόμι. Δια­θέ­τει ένα πολι­τι­στικό κεφά­λαιο διε­θνούς σημα­σίας, το οποίο απο­τε­λεί βασικό στοι­χείο της ταυ­τό­τη­τάς της, αλλά ταυ­τό­χρονα αντι­με­τω­πί­ζει αυξα­νό­με­νες πιέσεις που, αν δεν αντι­με­τω­πι­στούν έγκαιρα, μπορεί να οδη­γή­σουν σε υπο­βάθ­μιση.

Η διεθνής μελέτη στο Planning Practice & Research κατα­γρά­φει με σαφή­νεια ότι η ισορ­ρο­πία ανάμεσα στην ανά­πτυξη και την προ­στα­σία είναι το μεγάλο ζητού­μενο των επό­με­νων ετών. Η εμπει­ρία της Ρόδου, όπως υπο­γραμ­μί­ζε­ται, μπορεί να λει­τουρ­γή­σει ως οδηγός και για άλλους νησιω­τι­κούς προ­ο­ρι­σμούς, δεί­χνο­ντας ότι η πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά δεν μπορεί να παρα­μέ­νει στο περι­θώ­ριο των ανα­πτυ­ξια­κών πολι­τι­κών, αλλά πρέπει να βρί­σκε­ται στο επί­κε­ντρό τους.