Ολοκαύτωμα: Aπό τη Ρόδο στη Ζάκυνθο και από την Επίδαυρο στη Γάζα

Στις 23 Ιουλίου θυμό­μα­στε την τραγική ημέρα του 1944 που εκτο­πί­στηκε η Εβραϊκή Κοι­νό­τητα της Ρόδου και δολο­φο­νή­θηκε σχεδόν εξ ολο­κλή­ρου στα στρα­τό­πεδα συγκέ­ντρω­σης

Φωτο­γρα­φία: Δέκα Εβραίοι της Ρόδου που επέ­ζη­σαν του Ολο­καυ­τώ­μα­τος σε στρα­τό­πεδο προ­σφύ­γων. Από αρι­στερά: Alberto Levy, Jack Hasson, Victor Hasson, Samuel Modiano, Eliezer Sourmani, Pepo Cordoval, Jack Cordoval, Joseph Cone, Ner Alhadeff and Joseph Hasson. (Ostia, Italy, 1946).

Ηλίας Μεσ­σί­νας*

Η εγκα­τά­σταση των Εβραίων στη Ρόδο χρο­νο­λο­γεί­ται από την Ελλη­νι­στική περίοδο (Μακαβ. 15:23) . Πολύ αργό­τερα, ανα­φέ­ρε­ται εβραϊκή κοι­νό­τητα στη Ρόδο από τον ραβίνο περι­η­γητή Βενια­μίν από την Τουδέλη της Ισπα­νίας, που επι­σκέ­φθηκε το νησί το 1116 και ανέφερε ότι ζούσαν περίπου 400 Εβραίοι. Τον 15ο αιώνα η εβραϊκή συνοι­κία στα νοτιο­α­να­το­λικά της  πόλης πλή­τε­ται από σει­σμούς και τους πολέ­μους μεταξύ Ιωαν­νι­τών και Οθω­μα­νών. Τον 16ο αιώνα με την άφιξη Σεφα­ρα­δι­τών Εβραίων, κυρίως από την Κων­στα­ντι­νού­πολη και τη Σμύρνη, αλλά και από τη Θεσ­σα­λο­νίκη, ο αριθμός των Εβραίων στη Ρόδο ξεπέ­ρασε τους 2000.  Στη Ρόδο λει­τουρ­γού­σαν έξι συνα­γω­γές και ραβι­νι­κές σχολές, δίνο­ντας εξέ­χουσα θέση στην Εβραϊκή Κοι­νό­τητα. H κοι­νό­τητα ανέ­πτυξε και σημα­ντική οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα με το εμπόριο υφα­σμά­των και μετα­ξιού και άλλες ασχο­λίες όπως ραβίνοι, γιατροί, οπλουρ­γοί, τεχνί­τες, βιβλιο­δέ­τες, αλιείς και υφαντές. Το 1941 ζούσαν στη Ρόδο 1800 περίπου Εβραίοι που εκτο­πί­στη­καν στις 23 Ιουλίου με προ­ο­ρι­σμό πρώτα το Χαϊδάρι και τελικά το Άου­σβιτς. Μόνο 151 Ροδίτες Εβραίοι επέ­ζη­σαν.

Η Ιστορία του Ολο­καυ­τώ­μα­τος στη Ρόδο δεν δια­φέ­ρει από την πλειο­ψη­φία των πόλεων σε όλη την Ελλάδα. Όμως, θα μπο­ρούσε να είχε γραφτεί δια­φο­ρε­τικά. Όπως, παρα­δείγ­μα­τος χάριν, γρά­φτηκε στη Ζάκυνθο.

Στις 9 Ιουνίου 1944, ένα μήνα πριν τον εκτο­πι­σμό των Εβραίων της Ρόδου, ξεκί­νησε ο εκτο­πι­σμός των Εβραίων της Κέρ­κυ­ρας βάσει του σχεδίου των κατα­κτη­τών ναζί, ενώ ακο­λού­θη­σαν αντι­ση­μι­τικά άρθρα ότι το νησί ‘καθά­ρισε από τους Εβραίους’ και η λεη­λα­σία των εβραϊ­κών περιου­σιών, κατα­στη­μά­των και απο­θη­κών των εκτο­πι­σμέ­νων. Αντί­θετα όμως από την Κέρκυρα, στη γει­το­νική Ζάκυνθο, η Ιστορία πήρε δια­φο­ρε­τική τροπή. Χάρις στον ηρωϊσμό δύο πραγ­μα­τι­κών ηγετών – του δημάρ­χου Λουκά Καρρέρ και του Μητρο­πο­λίτη Ζακύν­θου Χρυ­σο­στό­μου Δημη­τρίου – που αρνή­θη­καν να συνερ­γα­στούν με τους κατα­κτη­τές ναζί και με τη συμπα­ρά­σταση όλων – ΟΛΩΝ ανε­ξαι­ρέ­τως! – των γεν­ναίων κατοί­κων του νησιού, το κεφά­λαιο ‘Ολο­καύ­τωμα στη Ζάκυνθο’ δεν ακο­λού­θησε η λέξη ‘δολοφονία’, αλλά ‘σωτηρία των 275 Εβραίων της Ζακύνθου’.

Η διαφορά μεταξύ της Ρόδου και της Ζακύν­θου, είναι στο γεγονός ότι η ηγεσία – θρη­σκευ­τική και πολι­τική – του νησιού δεν λει­τούρ­γησε με βάση αντι­ση­μι­τι­κές προ­κα­τα­λή­ψεις, στε­ρε­ό­τυπα και το οικο­νο­μικό συμ­φέ­ρον. Λει­τούρ­γησε με βάση τη λογική και την ανθρω­πιά. Πάρολο που η Ζάκυν­θος βρι­σκό­ταν υπό ναζι­στική Κατοχή, όπως η Ρόδος και ολό­κληρη η ελλη­νική επι­κρά­τεια, εντού­τοις, κατά­φερε χωρίς καμμία προ­κα­τά­ληψη, να αντι­με­τω­πί­σει τον πανί­σχυρό τότε κατα­κτητή, με ηρωϊσμό και αυτα­πάρ­νηση. Με ανθρω­πιά και λογική. Με σεβασμό προς τον άνθρωπο ανε­ξαρ­τή­του θρη­σκείας.

Και ενώ τιμούμε σήμερα τη μνήμη των θυμάτων του Ολο­καυ­τώ­μα­τος στη Ρόδο, που δολο­φο­νή­θη­καν εξαι­τίας του αντι­ση­μι­τι­σμού πριν από 80 χρόνια, ο αντι­ση­μι­τι­σμός βρί­σκε­ται σε έξαρση για άλλη μια φορά. Το συγκλο­νι­στικό και άκρως επί­καιρο άρθρο του Χρήστου Χωμε­νίδη στα ΝΕΑ στις 15 Οκτω­βρίου 2023, μόλις μία εβδο­μάδα μετά τη φρι­κα­λέα επίθεση της Χαμάς από τη Γάζα στο Ισραήλ, μας το υπεν­θυ­μί­ζει.

Όπως μας το υπεν­θυ­μί­ζει η πρό­σφατη παρου­σία στην Επί­δαυρο της Παλαι­στι­νια­κής σημαίας και του συν­θή­μα­τος ‘λευ­τε­ριά στην Παλαιστίνη’. Άραγε, ανα­ρω­τή­θηκε κανείς τι ακριβώς ζητάει; Δεν υπάρχει αμφι­βο­λία ότι η Γάζα μετράει καθη­με­ρινά ανθρώ­πινα θύματα σε μια εμπό­λεμη κατά­σταση την οποία ξεκί­νη­σαν οι ίδιοι τρο­μο­κρά­τες της Χαμάς που είναι και οι ηγέτες της Γάζας, με τη σφαγή εκα­το­ντά­δων αθώων μέσα στο Ισραήλ στις 7 Οκτω­βρίου, κρα­τώ­ντας μέχρι σήμερα 120 Ισραη­λι­νούς ομήρους. Το Ισραήλ απά­ντησε στην επίθεση αυτή με έναν άνισο πόλεμο, όπου οι τρο­μο­κρά­τες κρύ­βο­νται σε υπόγεια τούνελ και μέσα σε νοσο­κο­μεία και σχολεία. Παράλ­ληλα, το Ισραήλ δια­πραγ­μα­τεύ­ε­ται την κατά­παυση του πυρός και την επι­στροφή των ομήρων με τη συμ­με­τοχή της Αμε­ρι­κής, της Αιγύ­πτου και του Κατάρ. Αν η Χαμάς, που διοικεί τη Γάζα, επι­θυ­μούσε την ειρήνη, οι τρο­μο­κρά­τες ηγέτες της, θα μπο­ρού­σαν να δεχθούν τους όρους της δια­πραγ­μά­τευ­σης σήμερα, την άμεση επι­στροφή των ομήρων σήμερα και την παύση της αιμα­το­χυ­σίας σήμερα. Όμως δια­λέ­γουν να δολο­φο­νεί­ται ο λαός της Γάζας, ενώ με αντι­ση­μι­τική προ­πα­γάνδα και με στόχο ένα νέο Ολο­καύ­τωμα των Εβραίων, να καθο­δη­γούν τον πολι­τι­σμένο κόσμο να υψώνει την Παλαι­στι­νιακή σημαία και να φωνάζει ‘λευ­τε­ριά στην Παλαιστίνη’.

Ο λαός της Γάζας και ο λαός του Ισραήλ θέλουν να ζουν ειρη­νικά, με αξιο­πρέ­πεια

Διότι, αν κάποιος κάνει τον κόπο να κοι­τά­ξει το χάρτη, θα κατα­λά­βει ότι η ‘λευ­τε­ριά της Παλαιστίνης’ ‘από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα’ δηλαδή, από τον Ιορδάνη ως τη Μεσό­γειο, σημαί­νει το σβήσιμο του Κράτους του Ισραήλ. Με το μήνυμα αυτό, και οι πιο καλο­προ­αί­ρε­τοι, ζητούν την κατα­στροφή του Ισραήλ και τον εκτο­πι­σμό (ξανά;) των Εβραίων από τον τόπο στον οποίο επέ­στρε­ψαν μετά από αιώνες. Όταν μετά τη δολο­φο­νία έξι εκα­τομ­μυ­ρίων Εβραίων από όλη την Ευρώπη στα κρε­μα­τό­ρια, το 1947-48, με απόφαση του ΟΗΕ, απο­δό­θηκε στους επι­ζώ­ντες Εβραί­ους ένας τόπος για να δημιουρ­γή­σουν ξανά μια πατρίδα με το δια­χω­ρι­σμό της Βρε­τα­νι­κής Παλαι­στί­νης. Με την ίδια απόφαση, ο ΟΗΕ έδωσε την ευκαι­ρία και στους Άραβες να δημιουρ­γή­σουν πατρίδα – την Παλαι­στίνη – στη Δυτική Όχθη δίπλα στο Ισραήλ. Όμως εκείνοι, αντί­θετα από τους Εβραί­ους, δεν το δέχτη­καν. Προ­τί­μη­σαν να κατα­στρέ­φουν ότι κοπιά­ζουν να δημιουρ­γή­σουν οι Εβραίοι στην έρημο, θεω­ρώ­ντας ότι θα κερ­δί­σουν περισ­σό­τερα εξα­φα­νί­ζο­ντας το Ισραήλ: άλλοτε με τρο­μο­κρα­τία, άλλοτε με πυραύ­λους και άλλοτε με αντι­ση­μι­τική προ­πα­γάνδα – όπως ακριβώς συμ­βαί­νει μέχρι σήμερα.

Ο λαός της Γάζας και ο λαός του Ισραήλ, όπως και όλοι οι λαοί του πλανήτη, ανε­ξαρ­τή­του θρη­σκείας, θέλουν να ζουν ειρη­νικά, με ευη­με­ρία και αξιο­πρέ­πεια. Όπως δεί­χνουν και οι δια­δη­λώ­σεις μέσα στο Ισραήλ, ο κόσμος έχει κου­ρα­στεί από τους πολέ­μους και το μίσος. Το μήνυμα που πρέπει να στεί­λουμε όλοι σήμερα, οι νέοι μέσα από τα πανε­πι­στή­μια, αλλά και όλοι οι πολι­τι­σμέ­νοι θεατές στα πολι­τι­στικά δρώμενα, είναι να ελευ­θε­ρω­θεί η Γάζα από την τρο­μο­κρα­τία της Χαμάς, να επι­στρέ­ψουν οι Ισραη­λι­νοί όμηροι στους δικούς τους, να γίνει ειρήνη μεταξύ του Ισραήλ και των Παλαι­στι­νίων και να ελευ­θε­ρω­θεί όλος ο πλα­νή­της από την προ­πα­γάνδα του αντι­ση­μι­τι­σμού που οδήγησε στο Ολο­καύ­τωμα.

*Ο Ηλίας Μεσ­σί­νας είναι αρχι­τέ­κτο­νας, πολε­ο­δό­μος και συγ­γρα­φέας. Δημιουρ­γός του Ecoweek. Συγ­γρα­φέας των βιβλίων ‘Η Συναγωγή’, ‘Το Συναγώι’ και ‘Το Καλ’ (εκδό­σεις Ινφο­γνώ­μων, 2022, 2023, φθι­νό­πωρο 2024).