Η «Καλαντήρα Νισύρου» στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Με από­φα­ση της υπουρ­γού Πο­λι­τι­σμού και Αθλη­τι­σμού κ. Λίνας Μεν­δώ­νη, με αριθ­μό πρω­το­κό­λου 17289, 17-1-2022, μετά την ομό­φω­νη θε­τι­κή γνω­μο­δό­τη­ση ανα­φο­ρι­κά με το Δελ­τίο εγ­γρα­φής του στοι­χεί­ου «Κα­λα­ντή­ρα Νι­σύ­ρου» της Εθνι­κής Επι­στη­μο­νι­κής Επι­τρο­πής για την εφαρ­μο­γή της Σύμ­βα­σης για τη Δια­φύ­λα­ξη της Άυλης Πο­λι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς, εγκρί­θη­κε η  εγ­γρα­φή του στοι­χεί­ου «Κα­λα­ντή­ρα Νι­σύ­ρου» στο Εθνι­κό Ευ­ρε­τή­ριο Άυλης Πο­λι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς της Ελ­λά­δας, διότι πρό­κει­ται για εθι­μι­κό δρώ­με­νο ση­μα­ντι­κό τόσο για τη μνήμη και την ταυ­τό­τη­τα των Νι­συ­ρί­ων, όπου και αν δια­βιούν, όσο και για την ανά­δει­ξη των εθι­μι­κών πρα­κτι­κών της Κυ­ρια­κής του Λα­ζά­ρου.

Η Κα­λα­ντή­ρα της Νι­σύ­ρου απο­τε­λεί χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό κομ­μά­τι των εθί­μων του νη­σιού μας.

Το Σάβ­βα­το του Λα­ζά­ρου, τα παι­διά του Δη­μο­τι­κού Σχο­λεί­ου στη Νί­συ­ρο, κρα­τώ­ντας κα­θέ­να από ένα στο­λι­σμέ­νο κλαδί φοί­νι­κα (βαγιά) πε­ριέρ­χο­νται στους δρό­μους τρα­γου­δώ­ντας ποί­η­μα για την Ανά­στα­ση του Λα­ζά­ρου.

Η Κα­λα­ντή­ρα, από την οποία πήρε το όνομά του και το έθιμο, είναι μία ξύ­λι­νη τε­τρά­γω­νη βάση στην οποία προ­σαρ­μό­ζο­νται σταυ­ρω­τά δύο ξύ­λι­να τόξα έτσι ώστε να δη­μιουρ­γεί­ται ένας θόλος. Στο ση­μείο επα­φής των τόξων στο πάνω μέρος υπάρ­χει ένα ομοί­ω­μα πτη­νού, χε­λι­δι­νιού, όπου στα φτερά του κρέ­μο­νται κου­δου­νά­κια. Το χε­λι­δό­νι είναι ο συμ­βο­λι­σμός της Άνοι­ξης. Στη βάση του πτη­νού βρί­σκε­ται ένα στρογ­γυ­λό ξύλο κά­θε­το προς τη βάση της Κα­λα­ντή­ρας. Το ξύλο αυτό είναι δε­μέ­νο με σπά­γκο, έτσι ώστε όταν τον τρα­βάς το πτηνό να πε­ρι­στρέ­φε­ται δεξιά- αρι­στε­ρά. Μπρο­στά στη βάση του ενός τόξου είναι σκα­λι­σμέ­νο το ομοί­ω­μα του Λα­ζά­ρου. Η κα­λα­ντή­ρα είναι στο­λι­σμέ­νη με όμορ­φα λου­λού­δια, όπως ο επι­τά­φιος και συμ­βο­λί­ζει τον τάφο του Λα­ζά­ρου. Στο­λί­ζε­ται στο Δη­μο­τι­κό Σχο­λείο και στη συ­νέ­χεια την πε­ρι­φέ­ρουν οι μα­θη­τές ψάλ­λο­ντας το απο­λυ­τί­κιον της ημέ­ρας μαζί με δίσκο για τη συ­γκέ­ντρω­ση χρη­μά­των για το σχο­λείο, και κα­λά­θια για τη συ­γκέ­ντρω­ση αυγών που προ­σφέ­ρουν στους δα­σκά­λους, και κου­λου­ριών που μοι­ρά­ζο­νται οι μα­θη­τές.

Το έθιμο της Κα­λα­ντή­ρας απο­τε­λεί στην ουσία μία παι­δι­κή γιορ­τή, είναι έθιμο που προ­έρ­χε­ται από την Αρ­χαία Ελ­λά­δα και εντά­χθη­κε στα Χρι­στια­νι­κά έθιμα. Οι Αθη­ναί­οι είχαν την «Ει­ρε­σιώ­νην», ενώ οι Ρό­διοι το «Χε­λι­δο­νί­ζειν».

Το 1865 έφθα­σε στη Νί­συ­ρο ο λό­γιος Ιω­άν­νης Λο­γο­θέ­της, από­φοι­τος της Με­γά­λης του Γέ­νους Σχο­λής με κα­τα­γω­γή από τη Νί­συ­ρο, ο οποί­ος και συ­νέ­τα­ξε το «Άσμα εις την έγερ­σιν του Λα­ζά­ρου», γνω­στό­τε­ρο ως «Η Βη­θα­νία», που τρα­γου­δούν και σή­με­ρα τα παι­διά. Το ποί­η­μα απο­τε­λεί­ται από 37 δί­στι­χα που εξι­στο­ρούν την ιστο­ρία του Λα­ζά­ρου.)

«Η Βη­θα­νία σή­με­ρον θαύ­μα­τι προ­κη­ρύτ­τει

την του Χρι­στούν Ανά­στα­ση και όλον το παν εκ­πλήτ­τει.

Δια­πι­στοί δ’ο ανα­στάς εκ τάφου τε­ταρ­ταί­ος,

ότι ο Άδης έπεσε και ενε­κρώ­θη τέως.

Λά­ζα­ρος ην τις ασθε­νών από της Βη­θα­νί­ας,

των Μυ­ρο­φό­ρων αδελ­φός, της Μάρ­θας και Μα­ρί­ας.»

Η πομπή της Κα­λα­ντή­ρας περ­νά­ει από όλους τους κε­ντρι­κούς δρό­μους του χω­ριού και όταν συ­να­ντή­σουν κά­ποιο ρι­μή­δι (στενό), μία ομάδα μα­θη­τών μαζί με την Κα­λα­ντή­ρα πη­γαί­νει στα σπί­τια που είναι στο ρι­μή­δι ενώ η υπό­λοι­πη πομπή τους πε­ρι­μέ­νει. Το τρα­γού­δι της Κα­λα­ντή­ρας το τρα­γου­δούν πλέον όταν συ­να­ντούν κόσμο, σε πλα­τεί­ες είτε σε δρό­μους:

«Κα­λα­ντή­ρα πέ­ρα­σε- και έκα­τσεν και λά­λη­σε

Και πύρ­γον οι­κο­δό­μη­σε- κι όποιος δεν μας δίν’αυγόν

Μέσα ψύλ­λος και κο­ριός- Βάγια- Βάγια των Βα­γιών

Τρώμε ψάρι και κωβιό- κι ως την άλλη Κερ­για­κή

Τρώμε κόκ­κι­νον αβγό.»

Το έθιμο απο­τε­λεί ανα­πό­σπα­στο τμήμα της κοι­νω­νι­κής ζωής της Νι­σύ­ρου.

Η υπουρ­γός Πο­λι­τι­σμού και Αθλη­τι­σμού Λίνα Μεν­δώ­νη, δή­λω­σε: «Ανα­γνω­ρί­ζο­ντας την ανά­δει­ξη και δια­φύ­λα­ξη εκεί­νων των στοι­χεί­ων που οι ίδιοι οι φο­ρείς θε­ω­ρούν κρί­σι­μα για τη συλ­λο­γι­κή τους ταυ­τό­τη­τα, την ιστο­ρία και τον πο­λι­τι­σμό τους, εγ­γρά­φου­με στο Εθνι­κό Ευ­ρε­τή­ριο της Άυλης Πο­λι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς πα­ρα­δο­σια­κές πρα­κτι­κές και τε­λε­τουρ­γί­ες των Νη­σιω­τών συμ­βάλ­λο­ντας ενερ­γά στον εμπλου­τι­σμό και στην προ­α­γω­γή του σε­βα­σμού της πο­λι­τι­σμι­κής ποι­κι­λο­μορ­φί­ας και της αν­θρώ­πι­νης δη­μιουρ­γι­κό­τη­τας.

Με αί­σθη­μα ευ­θύ­νης, ως Πο­λι­τεία, σε συ­νερ­γα­σία με τις το­πι­κές κοι­νό­τη­τες, πράτ­του­με με γνώ­μο­να την ανα­γκαιό­τη­τα για ανά­δει­ξη, δια­φύ­λα­ξη και δια­γε­νε­α­κή με­τα­βί­βα­ση ανα­δει­κνύ­ου­με εκεί­να τα στοι­χεία της νη­σιω­τι­κής μας χώρας που απο­τε­λούν έκ­φρα­ση της ιδιαί­τε­ρης συλ­λο­γι­κής ταυ­τό­τη­τας κάθε τόπου, προ­στα­τεύ­ου­με και δια­φυ­λάτ­του­με τις ποι­κί­λες εκ­φρά­σεις της άυλης πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς μας».

Ο Δή­μαρ­χος Νι­σύ­ρου δή­λω­σε: «Ευ­χα­ρι­στού­με τον κ. Κώστα Χαρ­το­φύ­λη, πρό­ε­δρο της Εται­ρί­ας Νι­συ­ρια­κών Με­λε­τών, που με τις άο­κνες προ­σπά­θειες του επι­τεύ­χθη­κε αυτό το σπου­δαίο απο­τέ­λε­σμα που αφορά στην δια­τή­ρη­ση και διαιώ­νι­ση των εθί­μων και πα­ρα­δό­σε­ων του τόπου μας. Στην πε­ρί­ο­δο κοι­νω­νι­κής κρί­σης και κρί­σης αξιών που δια­βιού­με, η δια­τή­ρη­ση της πο­λι­τι­στι­κής μας κλη­ρο­νο­μιάς είναι έργο υψί­στης ση­μα­σί­ας».