Αποστρατικοποίηση νησιών Αιγαίου: Από τη Λωζάννη μέχρι σήμερα

Απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση νησιών Αιγαίου: Πριν περίπου δύο βδο­μά­δες η Τουρκία συνέ­χισε την προ­κλη­τική της στάση ανα­νε­ώ­νο­ντας τρεις νέες NAVTEX  που εκδό­θη­καν από την Υδρο­γρα­φική Υπη­ρε­σία της Σμύρνης και θέτουν εκ νέου ζήτημα απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης έξι νησιών του Αιγαίου. Μετά τις παρά­νο­μες έρευνες του Oruc Reis στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, η Άγκυρα κατη­γό­ρησε την Αθήνα ότι παρα­βιά­ζει τη Συνθήκη της Λωζάνης, επα­να­φέ­ρο­ντας στο τραπέζι το αίτημα για απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση ελλη­νι­κών νησιών. Οι ναυ­τι­κές οδηγίες αφορούν την Ικαρία, την Πάτμο, τη Χίο, τη Σάμο, τη Λήμνο και τη Σαμο­θράκη.

Παράλ­ληλα, στις 7 Δεκεμ­βρίου ο ‘’πατέρας’’ της ‘’Γαλάζιας Πατρίδας’’,  από­στρα­τος αντι­ναύ­αρ­χος Τζιχάτ Γιαϊτζί, πρόβαλε τις τουρ­κι­κές διεκ­δι­κή­σεις στο Αιγαίο. Μεταξύ άλλων αμφι­σβή­τησε την κυριό­τητα 152 νησιών, νησίδων και βρα­χο­νη­σί­δων στο Αιγαίο, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι δεν μετα­βι­βά­στη­καν στη χώρα μας.

Η Τουρκία έχει μια πάγια τακτική, την οποία ακο­λου­θεί πιστά από τη συνθήκη της Λωζάν­νης και μετά. Αυτή η τακτική αφορά, προ­κλή­σεις, εντά­σεις, παρά­νο­μες ενέρ­γειες προ­σπα­θώ­ντας να δημιουρ­γή­σει τετε­λε­σμένα στη χώρα μας. Παρα­κάτω θα γίνει μια ιστο­ρική ανα­δρομή, της τακτι­κής της Τουρ­κίας ως προς το θέμα των νησιών του Αιγαίου.

Συνθήκη της Λωζάν­νης

Ως αφε­τη­ρία της ανα­σκό­πη­σης αυτής στις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις ορί­ζε­ται η συνθήκη της Λωζάν­νης το 1923. Μεταξύ των θεμάτων που τέθηκαν στο τραπέζι ήταν το εδαφικό ζήτημα. Και ενώ τα πράγ­ματα ήταν προ­κα­θο­ρι­σμένα στην Ανα­το­λική Θράκη και τις περιο­χές της Μικράς Ασίας τα πράγ­ματα ως προς τα νησιά του ανα­το­λι­κού Αιγαίου ήταν δια­φο­ρε­τικά. Όλα τα νησιά του ανα­το­λι­κού Αιγαίου είχαν απε­λευ­θε­ρω­θεί από τον ελλη­νικό στόλο το 1912-13 με την εξαί­ρεση των Δωδε­κα­νή­σων.

Η τουρ­κική αντι­προ­σω­πεία τόνισε ότι τα νησιά, αν και κατοι­κού­νταν από ελλη­νικό πλη­θυ­σμό, ήταν ζωτικής σημα­σίας για την ασφά­λεια της Τουρ­κίας. Ακο­λού­θως ζήτησε την ανα­γνώ­ριση της τουρ­κι­κής κυριαρ­χίας στην Ίμβρο Τένεδο και τη Σαμο­θράκη, απαί­τησε ειδικό καθε­στώς αυτο­νο­μίας για τη Λήμνο, τη Λέσβο, τη Χίο, τη Σάμο και την Ικαρία ενώ διεκ­δί­κησε επίσης την πλήρη απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση των νησιών. Η ελλη­νική πλευρά δέχτηκε να συζη­τή­σει την απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση τονί­ζο­ντας όμως ότι όλα τα νησιά έπρεπε να μείνουν ελλη­νικά. Η Τουρκία από την άλλη ανα­φε­ρό­ταν σε θέματα ασφα­λείας. Τελικά απο­φα­σί­σθηκε να δοθεί η Ίμβρος και η Τενέδος στην Τουρκία υπό τον όρο ειδικού καθε­στώ­τος. Με την ορι­στι­κο­ποί­ηση του εδα­φι­κού καθε­στώ­τος απο­φα­σί­σθηκε και το θέμα των στρα­τιω­τι­κών δυνά­μεων που θα στάθ­μευαν επ’αυτών. Λέσβος, Χίος, και Ικαρία ετέ­θη­σαν υπό καθε­στώς μερικής απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης. Αντι­θέ­τως Λήμνος και Σαμο­θράκη υπό πλήρη ουδε­τε­ρο­ποί­ηση. Το σίγουρο είναι ότι η Λωζάννη έχει τόσο συμ­βο­λική και ουσια­στική σημασία στις μετέ­πειτα ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις.

Κατοχή

Είκοσι σχεδόν χρόνια μετά, την περίοδο της κατοχής, εμφα­νί­στη­καν ξανά κάποια σύννεφα στις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις λόγω των νησιών του Αιγαίου. Όταν ο βασι­λιάς Γεώρ­γιος Β’ και η ελλη­νική κυβέρ­νηση διέ­φυ­γαν από την βομ­βαρ­δι­ζό­μενη Αθήνα και εγκα­τα­στά­θη­καν στην Κρήτη, εξε­λίσ­σο­νταν κάποιες παρα­σκη­νια­κές ενέρ­γειες μεταξύ Βρε­τα­νίας και Τουρ­κίας για κάποια από τα ανα­το­λικά νησιά του Αιγαίου. Η βασική σκέψη ήταν κάποια νησιά να μην κατα­λη­φθούν από τους Γερ­μα­νούς αλλά από τους Τούρ­κους. Μέχρι το τέλος του πολέμου η ελλη­νική πλευρά είχε γίνει δέκτης μηνυ­μά­των ανα­φο­ρικά με το μελ­λο­ντικό εδαφικό καθε­στώς του Αιγαίου και την επι­θυ­μία της Τουρ­κίας να απο­κτή­σει κάποια νησιά. Τελικώς κάτι τέτοιο δεν έγινε και αξίζει να σημειω­θεί ότι οι σχέσεις των δύο χωρών την περίοδο του πολέμου κινή­θη­καν σε επίπεδα που ήταν ανεκτά, δεν είχαν όμως καμία σχέση με το φιλικό κλίμα της δεκα­ε­τίας του 1930.

Ελλη­νο­τουρ­κι­κές εκκρε­μό­τη­τες πριν το 1974

Και κάπου εδώ αρχί­ζουν τα δύσκολα. Στο μεσο­διά­στημα κατοχής με 1973, το μεγάλο γεγονός που ταράζει τις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις είναι το Κυπριακό. Από τον αγώνα της ΕΟΚΑ μέχρι τη συνθήκη του Λον­δί­νου, οι σχέσεις των δύο κρατών είχαν πληγεί αρκετά. Φυσικά η Τουρκία, γνω­ρί­ζο­ντας καλά την τακτική της διεκ­δί­κη­σης, βγαί­νο­ντας ως ένα βαθμό κερ­δι­σμένη στη διά­σκεψη του Λον­δί­νου ξεκί­νησε, έχοντας και την σιωπηλή στήριξη των Αμε­ρι­κα­νών, να θέτει στο τραπέζι πράγ­ματα. Ένα από αυτά ήταν η απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση των νησιών. Το θέμα ετέθη για πρώτη φορά το 1964. Εν ολίγοις η Τουρκία μέχρι και την εισβολή στην Κύπρο δια­μαρ­τύ­ρο­νταν για τη Λήμνο, Ρόδο και Κω σχετικά με κάποιες ενέρ­γειες της χώρας μας που θεω­ρούσε ότι παρα­βιά­ζουν το καθε­στώς απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης. Η ελλη­νική πλευρά βέβαια απέρ­ρι­πτε την δια­μαρ­τυ­ρία. Το θέμα μέχρι την εισβολή δεν επα­νε­τέθη.

1974

Η εισβολή της Τουρ­κίας στην Κύπρο άλλαξε τα δεδο­μένα. Είναι σημείο τομής για τις μετέ­πειτα ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις. Μετά την εισβολή η Τουρκία άνοιξε μέτωπο και στο Αιγαίο επα­να­φέ­ρο­ντας το θέμα της απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης των νησιών. Η Λωζάννη και η συνθήκη των Παρι­σίων (1947) επέ­βα­λαν σε ορι­σμένα νησιά του ανα­το­λι­κού Αιγαίου καθε­στώς απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης. Πιο συγκε­κρι­μένα: μερική (Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία), ολική ( Λήμνος, Σαμο­θράκη), ολική (νησιω­τικό σύμπλεγμα δωδε­κα­νή­σου, συνθήκη Παρι­σίων). Η Τουρκία τότε επα­νέ­φερε ξανά το θέμα της ασφά­λειας. Το βασικό θέμα που είχε συζη­τη­θεί ήταν αυτό της νόμιμης άμυνας από την πλευρά της Ελλάδας.

Η Τουρκία ναι μεν απο­δέ­χτηκε τον όρο αυτό ωστόσο θεώρησε ότι για να μπο­ρέ­σει να ασκηθεί θα πρέπει πρώτα το κράτος να έχει γίνει στόχος ένοπλης επί­θε­σης. Η τουρ­κική άποψη στη­ρί­χθηκε στο ότι η Ελλάδα επι­κα­λού­μενη μια αόριστη απειλή, είχε προ­χω­ρή­σει σε μόνιμη βάση σε αλλαγή του καθε­στώ­τος στο Αιγαίο. Βέβαια, είναι γεγονός ότι τα μέτρα που έχουν ληφθεί από ελλη­νι­κής πλευράς έχουν παρθεί χωρίς να έχει προ­ϋ­πάρ­ξει επίθεση από την Τουρκία. Εδώ όμως υπάρχει ένα τερά­στιο ΑΛΛΑ.

Οι γεω­γρα­φι­κές συν­θή­κες της περιο­χής, θα καθι­στού­σαν κενή περιε­χο­μέ­νου τη λήψη μέτρων, αφού σημειω­νό­ταν μια επίθεση. Η Τουρκία θα κατε­λάμ­βανε τα νησιά χωρίς την παρα­μι­κρή αντί­σταση. Επο­μέ­νως, η αμυ­ντική προ­πα­ρα­σκευή είναι απα­ραί­τητο στοι­χείο για να μπο­ρέ­σει η Ελλάδα να ασκήσει το δικαί­ωμα της νόμιμης άμυνας. Και φυσικά ο λόγος που οι σχέσεις μετά την εισβολή θεω­ρεί­ται τομή είναι γιατί η Τουρκία έθετε πλέον το ζήτημα ανοιχτά. Δεν είχε καμία σχέση με το 1923 ή το 1947. Η έντονη επι­θυ­μία της για απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση των νησιών ανη­συ­χούσε τη διεθνή σκηνή αφού μια τέτοια θέση διευ­κό­λυνε την εκδή­λωση του τουρ­κι­κού επε­κτα­τι­σμού.

‘’Άνοιξε’’ η όρεξη

Οι σχέσεις των δύο κρατών από το 1974 και έπειτα άλλαξαν ριζικά. Η σιωπηλή επι­θυ­μία της Τουρ­κίας τα πρώρα χρόνια μετά τη Λωζάννη για διεκ­δί­κηση του Αιγαίου άλλαξε από την εισβολή και έδειξε ξεκά­θαρα τις επι­θυ­μίες της. Θέματα που προ­έ­κυ­ψαν ήταν το θέμα της συνεκ­με­τάλ­λευ­σης του Αιγαίου, η κρίση με το Σισμίκ, το Πίρι Ρέις, στα Ίμια, οι παρα­βιά­σεις του ενα­έ­ριου χώρου, το ζήτημα της υφα­λο­κρη­πί­δας. Μέρος των θεμάτων αυτών φτάνουν μέχρι το σήμερα. Και είναι χαρα­κτη­ρι­στική η έξαρση της τουρ­κι­κής προ­κλη­τι­κό­τη­τας μετά το 1974.

Η Ελλη­νική στάση μετά το 1974

Φτά­νο­ντας προς το τέλος, πάμε να κάνουμε μια απο­τί­μηση της ελλη­νι­κής στάσης μετά το 1974. Στο μέτωπο του Αιγαίου προ­τε­ραιό­τητα της Ελλάδας ήταν η αποφυγή άμεσης σύγκρου­σης με την Τουρκία. Η ελλη­νική πλευρά ακο­λού­θησε αμυ­ντική στάση στα θέματα του Αιγαίου. Όλες οι επι­διώ­ξεις περιο­ρί­ζο­νταν στην επα­να­φορά του status quo ante 1974. Παράλ­ληλα, προ­χώ­ρησε στην ανα­συ­γκρό­τηση των ενόπλων δυνά­μεων και τη συστη­μα­τική οχύρωση των ανα­το­λι­κών νησιών του Αιγαίου.

Σαφώς και ένας από τους λόγους την τουρ­κι­κής προ­κλη­τι­κό­τη­τας είναι και η φοβική στάση της ελλη­νι­κής πλευράς από το 1974. Ελλη­νική υφα­λο­κρη­πίδα και χωρικά ύδατα επί χρόνια απο­φεύ­γο­νταν να συζη­τη­θούν πόσο μάλλον να διεκ­δι­κη­θούν. Τα τελευ­ταία χρόνια βέβαια αυτό δείχνει να αλλάζει λόγω των σημα­ντι­κών συμ­μα­χιών που έχει ανα­πτύ­ξει η Ελλάδα με το Ισραήλ και την Αίγυπτο αλλά και την τουρ­κική προ­κλη­τι­κό­τητα που έχει περάσει κάθε όριο ανα­γκά­ζο­ντας την Ευρώπη να κοι­τά­ξει το πρό­βλημα στα μάτια.

Ποια στάση πρέπει να ακο­λου­θή­σει η Ελλάδα σήμερα

Το θέμα της απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης των νησιών του Αιγαίου είναι εξαι­ρε­τικά σοβαρό. Η Τουρκία το θέτει μετ’ επι­τά­σεως παρ’ ότι είναι προ­φα­νές ότι δεν της προ­σφέ­ρει κάποιο λει­τουρ­γικό όφελος. Από ελλη­νι­κής πλευράς το θέμα της απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης συν­δέ­ε­ται με το δικαί­ωμα κάθε κράτους να λαμ­βά­νει μέτρα για τη νόμιμη άμυνά του. Δυστυ­χώς η σοβα­ρό­τητα του θέματος επι­βάλ­λει στην Ελλάδα να μη θέσει στην κρίση ενός διε­θνούς δικαιο­δο­τι­κού οργάνου την ορθό­τητα των θέσεων για την απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση. Εάν τα νησιά απο­στρα­τι­κο­ποι­η­θούν, η εμπει­ρία με την Τουρκία μετά το 1974 έχει δείξει ότι κιν­δυ­νεύ­ουν άμεσα. Η απά­ντηση λοιπόν στο αν η Ελλάδα πρέπει να κάτσει στο τραπέζι και να δια­πραγ­μα­τευ­τεί με την Τουρκία το θέμα αυτό, η απά­ντηση είναι απλή. Σε καμία περί­πτωση.

Πηγή: alphafreepress.gr

Παντε­λής Ζηβόν­τσης