Ενα παλάτι της Ρόδου για τον Νέλσον

Δεν επι­βε­βαιώ­νε­ται από τις πηγές, επιζεί όμως ως ιστο­ρικό ανέκ­δοτο για το βρε­τα­νικό φλέγμα: ακριβώς 219 χρόνια πριν, στις 25 Ιουλίου του 1797, ο ναύ­αρ­χος Νέλσον τραυ­μα­τί­στηκε σοβαρά σε μια έφοδο στην ξηρά στην Τενε­ρίφη. Ανα­γκά­στηκε να επι­στρέ­ψει στο πλοίο του με βαριά αιμορ­ρα­γία, όπου του έκαναν επέμ­βαση ακρω­τη­ρια­σμού του δεξιού του χεριού με τα υπο­τυ­πώδη ιατρικά μέσα της εποχής. Λέγεται ότι –δια­τη­ρώ­ντας τις αισθή­σεις του κατά το «χει­ρουρ­γείο»– ζήτησε να βγάλουν ένα δαχτυ­λίδι από τα δάχτυλα του κομ­μέ­νου του μέλους με τη φράση: «Αυτό είναι δικό μου».

Ακόμα και αν πρό­κει­ται περί ιστο­ρι­κής υπερ­βο­λής, αυτό που ξέρουμε σίγουρα για την ημέρα εκείνη είναι ότι ο εθνικός ήρωας των Βρε­τα­νών κατά­φερε μισή ώρα μετά τον ακρω­τη­ρια­σμό να επι­στρέ­ψει στην πολε­μική δράση με δια­τα­γές προς τους άνδρες του, όπως τεκ­μαί­ρε­ται από έγγραφα ναυ­τι­κών αρχείων που είδαν το φως για πρώτη φορά το 2009. Βέβαια, μέχρι τον θάνατό του στη ναυ­μα­χία του Τρα­φάλ­γκαρ, έζησε ως μονό­χει­ρας, και για να μπορεί να τρώει μόνος του, είχε παραγ­γεί­λει ένα ειδικό μαχαι­ρο­πί­ρουνο που μπο­ρούσε να χρη­σι­μο­ποιεί με το αρι­στερό χέρι.

Αυτό το περί­εργο αντι­κεί­μενο παρου­σιά­ζε­ται ανάμεσα σε πολλά άλλα στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγί­στρου, στη Μεσαιω­νική Πόλη της Ρόδου, στο πλαίσιο της περιο­δι­κής έκθεσης με τίτλο «Ο Νέλσον και η εποχή του» («Nelson and his times»), η οποία διορ­γα­νώ­νε­ται από την Εφορεία Αρχαιο­τή­των Δωδε­κα­νή­σου και το Ιδρυμα Αικα­τε­ρί­νης Λασκα­ρίδη, και εγκαι­νιά­στηκε πριν από μερικές ημέρες. Το ίδρυμα δια­θέ­τει μια από τις μεγα­λύ­τε­ρες εκτός Μεγάλης Βρε­τα­νίας συλ­λο­γές που σχε­τί­ζο­νται με τη ναυτική δράση, τη ζωή και τον θάνατο του ναυάρ­χου, η οποία περι­λαμ­βά­νει μια πλη­ρέ­στατη βιβλιο­γρα­φία, ιδιό­χει­ρες επι­στο­λές του, προ­σω­πικά του είδη, απο­κόμ­ματα από εφη­με­ρί­δες της εποχής που ανα­φέ­ρο­νται στα κατορ­θώ­ματά του. Στη Ρόδο εκτί­θε­νται επίσης αντι­κεί­μενα που χρη­σι­μο­ποιού­νταν εν πλω κατά τον 18ο και 19ο αιώνα, όργανα πλο­ή­γη­σης, ιατρικά εργα­λεία καθώς και κοκά­λινα μοντέλα πλοίων, έργα Γάλλων αιχ­μα­λώ­των των Ναπο­λε­ό­ντειων Πολέμων, τα οποία σκια­γρα­φούν μια ολό­κληρη ιστο­ρική περίοδο.

Τμήματα της συλ­λο­γής έχουν εκτεθεί στο παρελ­θόν στο Ναυτικό Μουσείο της Κρήτης και στην Κεφα­λο­νιά, ενώ το 2017 θα ταξι­δέ­ψουν στην Υδρα. Θα φιλο­ξε­νού­νται μέχρι και τα τέλη Σεπτεμ­βρίου σε πέντε συνε­χό­με­νες αίθου­σες στη βορειoανατολική γωνία του ορόφου του Παλα­τιού του Μεγάλου Μαγί­στρου. Οι χώροι αυτοί ήταν έως σήμερα μη επι­σκέ­ψι­μοι στο κοινό και απο­τε­λούν από μόνοι τους έναν λόγο για να δει κανείς το αφιέ­ρωμα. Οι οροφές τους είναι ξύλινες και οι τοίχοι τους δια­κο­σμη­μέ­νοι με τοι­χο­γρα­φίες που φιλο­τε­χνή­θη­καν κατά την περίοδο της Ιτα­λο­κρα­τίας. Το μνημείο αυτό, που βρί­σκε­ται στην Παλιά Πόλη και είναι από τα πλέον δημο­φιλή για τους επι­σκέ­πτες του νησιού, ται­ριά­ζει πολύ με τα αντι­κεί­μενα της έκθεσης. Πρό­κει­ται για κτίσμα του 14ου αιώνα και κατα­σκευά­στηκε από τους Ιωαν­νί­τες Ιππότες.

Μελέτη και συλλογή

Θα ανα­ρω­τιέ­ται κανείς πώς ένα ελλη­νικό ίδρυμα συγκέ­ντρωσε έναν τέτοιο θησαυρό που σχε­τί­ζε­ται με τη θαλασ­σο­κρα­τία της Βρε­τα­νίας. Η συλλογή έχει την εκκί­νησή της στα φοι­τη­τικά χρόνια του Πάνου Λασκα­ρίδη στο Λονδίνο: «Οταν πήγα να κάνω ένα μετα­πτυ­χιακό δίπλωμα Ναυ­πη­γι­κής, εγγρά­φηκα σε ένα ειδικό τμήμα που είχε οργα­νω­θεί από το Βρε­τα­νικό Ναυτικό, στο Γκρί­νουιτς, και είχε μόλις εντα­χθεί στο Πανε­πι­στή­μιο του Λον­δί­νου, το UCL», λέει ο εφο­πλι­στής στην «Κ». «Οι φοι­τη­τές ήταν όλοι αξιω­μα­τι­κοί, είτε Βρε­τα­νοί είτε από τις χώρες της Κοι­νο­πο­λι­τείας, και δέχο­νταν μονάχα έναν πολίτη, που έτυχε εκείνη τη χρονιά να είμαι εγώ. Μέσα από τη φοίτηση ήρθα σε επαφή με το πνευ­μα­τικό κλη­ρο­δό­τημα του Νέλσον και έτσι ανέ­πτυξα ενδια­φέ­ρον για τη σπου­δαία αυτή προ­σω­πι­κό­τητα. Μετά την απο­φοί­τησή μου δια­τή­ρησα σχέση με τους συμ­φοι­τη­τές και τους καθη­γη­τές μου και ξεκί­νησα στα­διακά να μελετώ τον ναύαρχο μέσα από την επι­στη­μο­νική βιβλιο­γρα­φία. Κάπως έτσι έφτασα να έχω μια τερά­στια συλλογή που φτάνει τους 1.000 τίτλους. Λίγο αργό­τερα, άρχισα να αγοράζω αντι­κεί­μενα που σχε­τί­ζο­νταν με τον ίδιο και την εποχή του μέσα από δημο­πρα­σίες στο εξω­τε­ρικό».

Ανάμεσα στα απο­κτή­ματα από πλει­στη­ρια­σμούς, όπως μας εξηγεί ο πρό­ε­δρος του Ιδρύ­μα­τος Λασκα­ρίδη, είναι 90 ιδιό­χει­ρες επι­στο­λές του ναυάρ­χου προς τη γυναίκα της ζωής του, την Εμα Χάμιλ­τον, αλλά σε άλλους παρα­λή­πτες. Πολλές είναι ανέκ­δο­τες και στο προ­σε­χές μέλλον θα γίνει μια ειδική έκδοση γι’ αυτές.

«Αγόρασα επίσης πολλά ναυτικά ημε­ρο­λό­για πλοίων εκείνης της εποχής, πίνακες και χαρα­κτικά με θέματα από τη ζωή του ναυάρ­χου και πάνω από 100 αντι­κεί­μενα. Μέσα σε αυτά είναι το ειδικό μαχαι­ρο­πί­ρουνό του και ένα τμήμα αση­μέ­νιου σερ­βί­τσιου, το οποίο ταξί­δεψε το 2005 στο Λονδίνο για τον εορ­τα­σμό 200 χρόνων από τη ναυ­μα­χία του Τρα­φάλ­γκαρ. Ηταν σύνηθες μετά τις νικη­φό­ρες ναυ­μα­χίες να κάνουν ένα τέτοιο δώρο στους ναυάρ­χους και τα κομ­μά­τια που έχουμε ανήκουν στο σερ­βί­τσιο που του δόθηκε μετά τη ναυ­μα­χία του Νείλου. Επίσης, έχουμε μία από τις σφρα­γί­δες του, που είναι μάλλον το σπου­δαιό­τερό μας από­κτημα, και μια τούφα από τα μαλλιά του. Μεγάλες συλ­λο­γές για τον Νέλσον υπάρ­χουν στο Γκρί­νουιτς και στο Πόρ­τσμουθ. Πρό­σφατα δεχθή­καμε την επί­σκεψη μελών του Nelson Society, που ενθου­σιά­στη­καν με τη συλλογή».

Ποιος ήταν

Ο ναύ­αρ­χος Οράτιος Νέλσον (1758-1805) στα­διο­δρό­μησε στο Βρε­τα­νικό Ναυτικό το δεύτερο μισό του 18ου και τα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα. Ηταν η εποχή που τα ιστιο­φόρα πλοία αρμέ­νι­ζαν στις θάλασ­σες για μήνες, κάνο­ντας μακρινά ταξίδια, γεμάτα κιν­δύ­νους και αντι­ξο­ό­τη­τες. Η περί­ο­δος στην οποία έζησε σημα­δεύ­θηκε από τη Γαλλική Επα­νά­σταση και τους Ναπο­λε­ό­ντειους Πολέ­μους. Σε αυτή την ταραγ­μένη περίοδο ανα­δεί­χθηκε η ηγετική μορφή του λόρδου, ο οποίος δια­κρί­θηκε χάρη στις στρα­τη­γι­κές του ικα­νό­τη­τες και τη ναυτική του αντί­ληψη. Τραυ­μα­τί­στηκε πολλές φορές κατά τη διάρ­κεια ναυ­μα­χιών, χάνο­ντας το ένα μάτι και το ένα χέρι του. Η πιο γνωστή από τις νίκες του, που θεμε­λί­ω­σαν τη θαλασ­σο­κρα­τία της Μεγάλης Βρε­τα­νίας, είναι αυτή στη ναυ­μα­χία του Τρα­φάλ­γκαρ, το 1805, κατά την οποία και σκο­τώ­θηκε.

Ο άνεμος, ο πλοί­αρ­χος και η… τύχη

Η έκθεση «Ο Νέλσον και η εποχή του» διαρ­θρώ­νε­ται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος παρου­σιά­ζε­ται, μέσα από χρη­στικά αντι­κεί­μενα, η ζωή στα ιστιο­φόρα πλοία στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Οργανα πλο­ή­γη­σης της εποχής και ιατρικά εργα­λεία ανα­συν­θέ­τουν το σκηνικό της ζωής των ναυ­τι­κών που ταξί­δευαν για μήνες στα πλοία της εποχής του Νέλσον, γεμάτης κιν­δύ­νους και αντι­ξο­ό­τη­τες, όταν όλα εξαρ­τώ­ντο από τον άνεμο, τον πλοί­αρχο, την πει­θαρ­χία του πλη­ρώ­μα­τος αλλά και την τύχη.

Στη δεύτερη ενότητα παρου­σιά­ζο­νται έργα Γάλλων αιχ­μα­λώ­των οι οποίοι βρέ­θη­καν φυλα­κι­σμέ­νοι στη Βρε­τα­νία κατά τη διάρ­κεια των Ναπο­λε­ό­ντειων Πολέμων. Πρό­κει­ται για ομοιώ­ματα πλοίων κατα­σκευα­σμένα από κόκαλο, πραγ­μα­τικά έργα τέχνης, από χέρια έμπει­ρων τεχνι­τών στην επε­ξερ­γα­σία ελε­φα­ντό­δο­ντου, που βρέ­θη­καν να υπη­ρε­τούν ως στρα­τιώ­τες του Ναπο­λέ­ο­ντα και αιχ­μα­λω­τί­στη­καν σε μάχες που συντά­ρα­ξαν την Ευρώπη στις αρχές του 19ου αιώνα. Στις δύσκο­λες συν­θή­κες υπό τις οποίες ζούσαν, οι αιχ­μά­λω­τοι αυτοί χρη­σι­μο­ποί­η­σαν το μόνο πράγμα που διέ­θε­ταν σε αφθονία, τα απο­μει­νά­ρια του φαγητού τους, για να δημιουρ­γή­σουν έργα που θα τους εξα­σφά­λι­ζαν καλύ­τε­ρες συν­θή­κες δια­βί­ω­σης.

Η ζωή και η δράση του ναυάρ­χου παρου­σιά­ζο­νται στην τρίτη ενότητα, μέσα από προ­σω­πικά αντι­κεί­μενα, επι­στο­λές και δημο­σιεύ­ματα του Τύπου της εποχής. Η οικο­γε­νειακή του ζωή, σημα­δε­μένη από τον πρόωρο χαμό της μητέρας του, έρχεται σε αντι­δια­στολή με τη σκαν­δα­λώδη ερωτική σχέση του με τη λαίδη Εμα Χάμιλ­τον, σύζυγο του Αγγλου απε­σταλ­μέ­νου στη Νάπολη σερ Ουίλιαμ Χάμιλ­τον. Η επιλογή του να ζήσει αδια­φο­ρώ­ντας ουσια­στικά για τις κοι­νω­νι­κές επι­τα­γές σόκαρε την αγγλική κοι­νω­νία, που φαι­νό­ταν να τον συγ­χω­ρεί γι’ αυτά του τα παρα­πτώ­ματα μόνο λόγω της στρα­τιω­τι­κής του μεγα­λο­φυ­ΐας. Ξεκί­νησε την καριέρα του στο Βασι­λικό Ναυτικό της Μεγάλης Βρε­τα­νίας σε ηλικία 12 ετών, ανήλθε όλες τις βαθ­μί­δες και πρω­το­στά­τησε σε τρεις μεγάλες ναυ­τι­κές νίκες της πατρί­δας του: στη ναυ­μα­χία του Αγίου Βικε­ντίου, στη ναυ­μα­χία του Νείλου και στη ναυ­μα­χία της Κοπεγ­χά­γης. Βρήκε τον θάνατο την ώρα που κατα­τρό­πωνε τον ενωμένο γαλ­λοϊ­σπα­νικό στόλο στη ναυ­μα­χία του Τρα­φάλ­γκαρ. Η Μεγάλη Βρε­τα­νία τον τίμησε με μεγα­λό­πρεπη κηδεία, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας τη μεγάλη απώλεια. Οι νίκες του απο­τέ­λε­σαν το θεμέλιο της βρε­τα­νι­κής θαλασ­σο­κρα­τίας τον 19ο αιώνα.

Η έκθεση θα διαρ­κέ­σει μέχρι και τα τέλη Οκτω­βρίου.

Καθη­με­ρινή