Τα σενάρια μιας πιθανής διευθέτησης στο Αιγαίο

Τον Ιού­νιο του 1974 ο λο­γο­κρι­μέ­νος ελ­λη­νι­κός Τύπος δη­μο­σί­ευ­σε την εί­δη­ση ότι η Αθήνα εξέ­τα­ζε επέ­κτα­ση των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των. Στις 9 Ιου­νί­ου 1974 ο Τούρ­κος κυ­βερ­νη­τι­κός εκ­πρό­σω­πος δή­λω­σε ότι «επέ­κτα­ση της ελ­λη­νι­κής αι­για­λί­τι­δας ζώνης στα 12 μίλια θα σή­μαι­νε ελ­λη­νο­τουρ­κι­κό πό­λε­μο». Με το πέ­ρα­σμα των ετών η ευ­θεία απει­λή πο­λέ­μου εν σχέ­σει προς το εύρος των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των (αυτό που λέμε casus belli) επα­να­λή­φθη­κε πολ­λές φορές από Τούρ­κους αξιω­μα­τού­χους.

Πήρε πιο τυ­πι­κό χα­ρα­κτή­ρα με ψή­φι­σμα της τουρ­κι­κής Εθνο­συ­νε­λεύ­σε­ως τον Ιού­νιο του 1995. Μόνη δια­φο­ρά είναι ότι κατά τη δε­κα­ε­τία του 1970 η Τουρ­κία θε­ω­ρού­σε ως casus belli την επέ­κτα­ση στα 12 μίλια. Αρ­γό­τε­ρα χα­ρα­κτή­ρι­σε casus belli οποια­δή­πο­τε επέ­κτα­ση πέραν των 6 μι­λί­ων. Πρό­κει­ται για ευ­θεία πα­ρα­βί­α­ση του άρ­θρου 2.4 του Κα­τα­στα­τι­κού Χάρτη του ΟΗΕ που ορί­ζει ότι τα κράτη «θα απέ­χω­σι εις τας διε­θνείς αυτών σχέ­σεις της απει­λής ή χρή­σε­ως βίας».

Η έντα­ση γύρω από το θέμα οφεί­λε­ται στο ότι μετά την επέ­κτα­ση των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των στα 12 ν.μ., η θα­λάσ­σια πε­ριο­χή του Αι­γαί­ου υπό ελ­λη­νι­κή κυ­ριαρ­χία θα ανέλ­θει από το ση­με­ρι­νό 43% στο 72%. Η τουρ­κι­κή πε­ριο­χή θα ανέλ­θει στο 8,7%, αυ­ξα­νό­με­νη μόνον κατά 1,2%. Οι πε­ρισ­σό­τε­ρες τουρ­κι­κές διεκ­δι­κή­σεις στο Αι­γαίο είτε θα τερ­μα­τι­στούν είτε θα κα­τα­στούν άνευ ση­μα­σί­ας. Θα πάψει να υφί­στα­ται το σο­βα­ρό­τα­το πρό­βλη­μα του δια­φο­ρε­τι­κού εύ­ρους ενα­ε­ρί­ου χώρου (10 ν.μ.) και χω­ρι­κών υδά­των (6 ν.μ.). Η πε­ριο­χή της υφα­λο­κρη­πί­δας του Αι­γαί­ου προς οριο­θέ­τη­ση θα πε­ριο­ρι­σθεί από 21.000 τ. χλμ. που διεκ­δι­κεί σή­με­ρα η Τουρ­κία, σε 9.700 τ. χλμ., οπότε η οριο­θέ­τη­ση θα κα­τα­στεί πε­ριο­ρι­σμέ­νης ση­μα­σί­ας.

Εθι­μι­κός κα­νό­νας – Η επέ­κτα­ση των χω­ρι­κών υδά­των στα 12 μίλια είναι αναμ­φι­βό­λως δυ­σμε­νής για την Τουρ­κία. Δεν συ­νι­στά όμως κα­τα­χρη­στι­κή άσκη­ση δι­καιώ­μα­τος. Θα γίνει κατ’ εφαρ­μο­γήν εθι­μι­κού κα­νό­να του διε­θνούς δι­καί­ου.

Το FIR Αθη­νών και η Ζώνη Ερευ­νας και Δια­σώ­σε­ως στο Αι­γαίο θα ταυ­τι­στούν σε με­γά­λο βαθμό με πε­ριο­χές ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των, απο­νο­μι­μο­ποιώ­ντας την προ­σπά­θεια της Τουρ­κί­ας να αλ­λά­ξει τα όριά τους. Υπάρ­χει και ένα ακόμη ση­μείο που ενο­χλεί πολύ την Αγκυ­ρα. Θα κλεί­σουν όλα τα θα­λάσ­σια πε­ρά­σμα­τα ανοι­χτής θά­λασ­σας που ενώ­νουν το Βό­ρειο με το Νότιο Αι­γαίο και εκα­τέ­ρω­θεν της Κρή­της. Κατά την Τουρ­κία, το Αι­γαίο θα με­τα­τρα­πεί σε «ελ­λη­νι­κή λίμνη».

Η επέ­κτα­ση των χω­ρι­κών υδά­των στα 12 μίλια είναι αναμ­φι­βό­λως δυ­σμε­νής για την Τουρ­κία. Δεν συ­νι­στά όμως κα­τα­χρη­στι­κή άσκη­ση δι­καιώ­μα­τος. Θα γίνει κατ’ εφαρ­μο­γήν εθι­μι­κού κα­νό­να του διε­θνούς δι­καί­ου. Σε αντί­θε­τη πε­ρί­πτω­ση, κάθε εφαρ­μο­γή νο­μι­κού δι­καιώ­μα­τος από ένα κρά­τος που πε­ριο­ρί­ζει άλλα κράτη θα εθε­ω­ρεί­το αυ­το­μά­τως κα­τά­χρη­ση δι­καιώ­μα­τος.

Μη­τσο­τά­κης για διά­σκε­ψη κρα­τών Ανατ. Με­σο­γεί­ου: «Απα­ρά­βα­τος όρος ο σε­βα­σμός στο Διε­θνές Δί­καιο»

Ως προς το σο­βα­ρό θέμα των θα­λασ­σί­ων πε­ρα­σμά­των στο Αι­γαίο, η Σύμ­βα­ση για το Δί­καιο της Θά­λασ­σας (1982) δη­μιούρ­γη­σε τον νέο θεσμό του «πλου διε­λεύ­σε­ως» (ή «διε­λεύ­σε­ως τράν­ζιτ») μέσα από «διε­θνή στενά» (άρθρα 37-44). Τα «διε­θνή στενά» ανή­κουν στην αι­για­λί­τι­δα ζώνη ενός κρά­τους, συν­δέ­ουν πε­ριο­χές της ανοι­χτής θά­λασ­σας ή ΑΟΖ και χρη­σι­μο­ποιού­νται από τη διε­θνή ναυ­σι­πλο­ΐα.

Εν αντι­θέ­σει προς την αβλα­βή διέ­λευ­ση, η «διέ­λευ­ση τράν­ζιτ» δεν πα­ρε­μπο­δί­ζε­ται ούτε δια­κό­πτε­ται. Τα υπο­βρύ­χια μπο­ρούν να δια­πλέ­ουν τα διε­θνή στενά βυ­θι­σμέ­να και τα αε­ρο­σκά­φη να υπε­ρί­πτα­νται ελεύ­θε­ρα. Τέλος, δεν απαι­τεί­ται η πα­ρο­χή προη­γού­με­νης άδειας από το πα­ρά­κτιο κρά­τος ή έστω ει­δο­ποί­η­ση. Επο­μέ­νως, στο Αι­γαίο, τα τουρ­κι­κά πο­λε­μι­κά και εμπο­ρι­κά, όπως και γε­νι­κό­τε­ρα η διε­θνής ναυ­σι­πλο­ΐα, θα επι­κα­λε­στούν τη «διέ­λευ­ση τράν­ζιτ» για να δια­σχί­ζουν ακώ­λυ­τα τα διε­θνή στενά της πε­ριο­χής.

Το πα­ρά­δειγ­μα της Βαλ­τι­κής

Επι­πλέ­ον, το Αι­γαίο δεν είναι μο­να­δι­κή πε­ρί­πτω­ση. Τα κράτη της Βαλ­τι­κής δια­σχί­ζουν δα­νι­κά, σου­η­δι­κά ή γερ­μα­νι­κά χω­ρι­κά ύδατα προ­κει­μέ­νου να φθά­σουν στη Βό­ρειο Θά­λασ­σα. Αντι­στοί­χως, τα Στενά του Ορ­μούζ, στην εί­σο­δο του Περ­σι­κού Κόλ­που, ανή­κουν σε Ιράν και Ομάν. Μέσα από αυτά δια­κι­νεί­ται ετη­σί­ως το 21% της πα­γκό­σμιας πα­ρα­γω­γής πε­τρε­λαί­ου και το 25% του υγρο­ποι­η­μέ­νου φυ­σι­κού αε­ρί­ου – LNG.

Παρά την κα­θο­λι­κό­τη­τα απο­δο­χής του δι­καιώ­μα­τος επε­κτά­σε­ως των χω­ρι­κών υδά­των στα 12 ν.μ., η Ελ­λά­δα ήταν η μο­να­δι­κή χώρα πα­γκο­σμί­ως που δεν τα είχε επε­κτεί­νει. Η θλι­βε­ρή αυτή εξαί­ρε­ση τερ­μα­τί­στη­κε το 2021, αλλά μόνον για την πε­ριο­χή του Ιο­νί­ου. Η ελ­λη­νι­κή στάση έχει επι­βε­βαιώ­σει δια­χρο­νι­κά την τουρ­κι­κή επι­λο­γή για το casus belli. Είναι σαν να μας λέει ο γεί­το­νάς μας: «Εάν βγεις στη βε­ρά­ντα του σπι­τιού σου, θα σου επι­τε­θώ». Εμείς τι κά­νου­με; Δεν βγαί­νου­με στη βε­ρά­ντα, ενώ πα­ράλ­λη­λα κα­ταγ­γέλ­λου­με τον γεί­το­να ότι η απει­λή του είναι πα­ρά­νο­μη. Πώς εκλαμ­βά­νει ο γεί­το­νας τη στάση μας; Βλέ­πει ότι η απει­λή του επι­βρα­βεύ­ε­ται, κα­θό­τι δεν βγαί­νου­με στη βε­ρά­ντα μας. Συ­νε­πώς, έχει κάθε λόγο να συ­νε­χί­σει αυτή την πα­ρά­νο­μη αλλά απο­τε­λε­σμα­τι­κή στάση.

Οι εξαι­ρέ­σεις του 2003 και του 2010

Το δι­καί­ω­μα αυ­ξή­σε­ως των χω­ρι­κών υδά­των ασκεί­ται μο­νο­με­ρώς. Για αυτόν τον λόγο, οι πε­ρισ­σό­τε­ρες ελ­λη­νι­κές κυ­βερ­νή­σεις δεν συ­ζή­τη­σαν το θέμα με την Τουρ­κία, εμ­μέ­νο­ντας στην κλα­σι­κή δια­τύ­πω­ση: θα ασκη­θεί «όταν και όποτε» κρι­θεί κα­τάλ­λη­λο. Εξαί­ρε­ση απο­τέ­λε­σαν δύο χρο­νι­κές φά­σεις (2003 και 2010) των διε­ρευ­νη­τι­κών συ­νο­μι­λιών με την Τουρ­κία. Οπως έχει ανα­φέ­ρει ο κα­θη­γη­τής Χρή­στος Ρο­ζά­κης, «η Ελ­λά­δα απο­φά­σι­σε να κοι­νο­ποι­ή­σει την πρό­θε­ση διεύ­ρυν­σης στην Τουρ­κία και να ζη­τή­σει τη συ­ναί­νε­σή της γι’ αυτό».

Τον Νο­έμ­βριο του 2003 είχε πε­ρί­που συμ­φω­νη­θεί ότι η Ελ­λά­δα θα προ­χω­ρού­σε σε επέ­κτα­ση των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των στα 12 ν.μ., στις ηπει­ρω­τι­κές ακτές της χώρας και στο Δυ­τι­κό Αι­γαίο. Ακο­λού­θως οι δύο πλευ­ρές, έπει­τα από σύ­ντο­μες δια­πραγ­μα­τεύ­σεις, θα πα­ρέ­πε­μπαν την οριο­θέ­τη­ση της υφα­λο­κρη­πί­δας στο Διε­θνές Δι­κα­στή­ριο.

Ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός Κώ­στας Ση­μί­της, κρί­νο­ντας ότι σχε­τι­κός νόμος δεν θα υπερ­ψη­φι­ζό­ταν από τη Βουλή, δεν ολο­κλή­ρω­σε τη συμ­φω­νία. Το 2013 ο Ευάγ­γε­λος Βε­νι­ζέ­λος ως υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών έδωσε την (ορθή) οδη­γία να στα­μα­τή­σουν οι συ­ζη­τή­σεις των διε­ρευ­νη­τι­κών συ­νο­μι­λιών για το εύρος των χω­ρι­κών υδά­των (κα­θό­τι πρό­κει­ται περί μο­νο­με­ρούς δι­καιώ­μα­τος) και να επι­κε­ντρω­θούν στην οριο­θέ­τη­ση υφα­λο­κρη­πί­δας και ΑΟΖ σε Αι­γαίο και Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο.

Επι­μέ­νει «δια­κρι­τι­κά» – Η Αγκυ­ρα εξα­κο­λου­θεί να αρ­νεί­ται ότι η Ελ­λά­δα μπο­ρεί αύριο το πρωί να αυ­ξή­σει τα χω­ρι­κά της ύδατα. Ζη­τά­ει να δια­πραγ­μα­τευ­θού­με την άσκη­ση απο­κλει­στι­κού μας δι­καιώ­μα­τος. Απλώς δεν επι­κα­λέ­στη­κε την απει­λή πο­λέ­μου.

Πριν από με­ρι­κές ημέ­ρες ο Τούρ­κος υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Χακάν Φι­ντάν είπε ότι «εγώ δεν απο­δέ­χο­μαι τα 12 μίλια, εσύ δεν απο­δέ­χε­σαι τα 6 μίλια. Αυτά μπο­ρούν να συ­ζη­τη­θούν… το πρό­βλη­μα στο Αι­γαίο δεν είναι πρό­βλη­μα το οποίο δεν μπο­ρεί να επι­λυ­θεί». Για πρώτη φορά τα τε­λευ­ταία 51 χρό­νια η Τουρ­κία δεν απεί­λη­σε με casus belli για την αύ­ξη­ση των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των.

Είπε δη­λα­δή δη­μο­σί­ως κάτι που συ­ζη­τού­σε πίσω από κλει­στές πόρ­τες. Προ­φα­νώς η δή­λω­ση είναι συ­νέ­πεια πιέ­σε­ων προς την Αγκυ­ρα να άρει την απει­λή πο­λέ­μου εάν θέλει να συμ­με­τά­σχει στο πρό­γραμ­μα SAFE, όπως ζή­τη­σε ο Ελ­λη­νας πρω­θυ­πουρ­γός. Δεν συ­νι­στά, όμως, αλ­λα­γή θέ­σε­ως.

Η Αγκυ­ρα εξα­κο­λου­θεί να αρ­νεί­ται ότι η Ελ­λά­δα μπο­ρεί αύριο το πρωί να αυ­ξή­σει τα χω­ρι­κά της ύδατα. Ζη­τά­ει να δια­πραγ­μα­τευ­θού­με την άσκη­ση απο­κλει­στι­κού μας δι­καιώ­μα­τος. Απλώς δεν επι­κα­λέ­στη­κε την απει­λή πο­λέ­μου. Το δι­καί­ω­μα, όμως, επε­κτά­σε­ως των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των είναι μο­νο­με­ρές και δεν μπο­ρεί –για λό­γους αρχής– να απο­τε­λεί αντι­κεί­με­νο συμ­φω­νί­ας με οποια­δή­πο­τε άλλη χώρα.

Κυρ. Μη­τσο­τά­κης: Οσο εκ­κρε­μεί το casus belli, η Τουρ­κία δεν πλη­ροί τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για το SAFE

Επέ­κτα­ση με διευ­κο­λύν­σεις

Στο ση­μείο που έχουν φτά­σει τα πράγ­μα­τα στις ελ­λη­νο­τουρ­κι­κές σχέ­σεις, απαι­τεί­ται να ξα­να­δού­με την αύ­ξη­ση των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των ως τμήμα ευ­ρύ­τε­ρης στρα­τη­γι­κής πε­ριο­ρι­σμού του τουρ­κι­κού επε­κτα­τι­σμού. Η εξέ­λι­ξη του διε­θνούς δι­καί­ου επί του θέ­μα­τος υπήρ­ξε απο­λύ­τως ευ­νοϊ­κή για τις ελ­λη­νι­κές θέ­σεις. Η επέ­κτα­ση των χω­ρι­κών υδά­των είναι σή­με­ρα το πιο ισχυ­ρό ση­μείο της Ελ­λά­δας.

Μπο­ρούν να πα­ρα­σχε­θούν κά­ποιες διευ­κο­λύν­σεις προς τη διε­θνή ναυ­σι­πλο­ΐα με δια­τή­ρη­ση του εύ­ρους των 6 ν.μ. σε ορι­σμέ­νους από τους ση­με­ρι­νούς διαύ­λους ανοι­χτής θά­λασ­σας που συν­δέ­ουν το Βό­ρειο με το Νότιο Αι­γαίο. Επί­σης, θα μπο­ρού­σε να υπάρ­ξει κά­ποια το­πι­κή διευ­θέ­τη­ση για τα πλοία που κα­τευ­θύ­νο­νται προς το λι­μά­νι της Σμύρ­νης. Πρό­κει­ται για κι­νή­σεις που συμ­φέ­ρουν πολ­λα­πλώς την Τουρ­κία. Θα πρέ­πει να δώσει απτά ανταλ­λάγ­μα­τα.

Δεν απο­τε­λεί αντάλ­λαγ­μα η από κοι­νού προ­σφυ­γή στο Διε­θνές Δι­κα­στή­ριο για την οριο­θέ­τη­ση υφα­λο­κρη­πί­δας / ΑΟΖ, διότι είναι άδηλο το απο­τέ­λε­σμα. Αντι­θέ­τως, θα μπο­ρού­σε π.χ. η Τουρ­κία να απο­δε­χθεί ρητώς τη στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­ση των νη­σιών του Αι­γαί­ου. Εάν δεν χει­ρι­στού­με σωστά το θέμα, θα χά­σου­με τη μο­να­δι­κή ευ­και­ρία να κλεί­σου­με ορι­στι­κά διά­φο­ρα ζη­τή­μα­τα που θέτει η Τουρ­κία.

 Το άρθρο δη­μο­σιεύ­θη­κε στην Κα­θη­με­ρι­νή 

Ο κ. Αγ­γε­λος Μ. Συ­ρί­γος είναι κα­θη­γη­τής Διε­θνούς Δι­καί­ου και Εξω­τε­ρι­κής Πο­λι­τι­κής στο Πά­ντειο Πα­νε­πι­στή­μιο, βου­λευ­τής Α΄ Αθη­νών με τη Νέα Δη­μο­κρα­τία.

Πηγή: kathimerini.gr