Η αδυσώπητη μνήμη ζητεί μια έντιμη λύπη

Σαν σήμερα, πριν από 78 χρόνια, τρία μετα­γω­γικά καράβια έπλεαν στα Δωδε­κά­νησα μετα­φέ­ρο­ντας στ’ αμπάρια τους ολό­κληρη την εβραϊκή κοι­νό­τητα της Ρόδου και της Κω. Οι απάν­θρω­πες συν­θή­κες μετα­φο­ράς διήρ­κε­σαν 10 ημέρες, όσες χρειά­στη­καν για να γίνει ο διά­πλους μέχρι τον Πειραιά κι από κει η μετα­γωγή στο Χαϊδάρι. Τί σημαί­νει «απάν­θρω­πες συν­θή­κες»; Σημαί­νει ότι 1700 άνθρω­ποι· νέοι, ηλι­κιω­μέ­νοι, μικρά παιδιά, εγκυ­μο­νού­σες γυναί­κες, ασθε­νείς και υγιείς να βρί­σκο­νται στρι­μωγ­μέ­νοι μέσα στο κήτος τριών πλοίων μετα­φο­ράς «σφάγιων». Σ’ όλο το ταξίδι το φαγητό ήταν ελά­χι­στο, η καθα­ριό­τητα ανύ­παρ­κτη, η ζέστη αφόρητη και ο ήχος από τις μηχανές έντονος και διαρκής. Στο θαλάσ­σιο δρόμο τους βρέ­θη­καν κι άλλα παρα­πλέ­ο­ντα πλοία, ορι­σμένα συμ­μα­χι­κών δυνά­μεων, μα από κανένα δεν απο­τολ­μή­θηκε να γίνει μια εν πλω έρευνα. Γιατί; Είναι κι αυτό ένα από τα ανα­πά­ντητα ερω­τή­ματα εκείνης της περιό­δου. Οι συν­θή­κες δεν άλλαξαν στο τρένο από το Χαϊδάρι προς το Άου­σβιτς. Ακριβώς τα ίδια χαρα­κτη­ρι­στικά, ίσως με εξαί­ρεση τον ήχο από τις μηχανές που πια δεν υπήρχε για να σκε­πά­ζει τα κλάματα και τις ωδίνες.

Τις ανεί­πω­τες συν­θή­κες του ταξι­διού δεν άντεξαν 100 Ροδίτες και Κώοι Εβραίοι. Πέθαναν και οι σοροί τους πετά­χτη­καν στα αχανή δάση της Πολω­νίας.

Σχεδόν από την πρώτη ημέρα στο Άου­σβιτς θανα­τώ­θη­καν άλλοι 1200 Ροδίτες και Κώοι Εβραίοι. Ήταν όλοι εκείνοι, εκείνες κι εκείνα που κρί­θη­καν ανή­μπο­ροι, ανή­μπο­ρες κι ανή­μπορα να εργα­στούν. Η κρίση έγινε με συνο­πτική δια­δι­κα­σία. Τα πρόσωπα έμπαι­ναν στο «δωμάτιο κρίσης» κι εκεί ένας Ναζί απο­φά­σιζε… «εσύ δεξιά, εσύ αρι­στερά, εσύ… δεξιά, αρι­στερά, αρι­στερά, αρι­στερά, δεξιά…». Αυτό συνε­χί­στηκε όλη μέρα, μέχρις ότου όσοι, όσες κι όσα πέρασαν την αρι­στερή πόρτα, αμέσως οδη­γή­θη­καν τους θαλά­μους αερίων κι από κει στα κρε­μα­τό­ρια.

Όλα αυτά έγιναν τις πρώτες ημέρες του Αυγού­στου και η ζωή στα κολα­στή­ρια ή «στρα­τό­πεδα εργα­σίας» όπως τα ονό­μα­ζαν οι Ναζί μόλις άρχιζε. Ο συγ­γρα­φέας Ηλίας Βενέζης, στο βιβλίο του «Νούμερο 31328» περι­γρά­φει τα όσα έζησε σ’ ένα από τα «τάγματα εργα­σίας» που υπέ­μεινε ο ίδιος και οι υπό­λοι­ποι συλ­λη­φθέ­ντες Έλληνες της Σμύρνης στην κατα­στροφή του 1922:

«[…]Από καιρό σε καιρό, σε αραιά δια­στή­ματα, γινόταν σιωπή. Ύστερα ακου­γό­ταν ένα μου­γκρι­χτό σε μιαν άκρη – κάποιος σύντρο­φός μας. Κι όσο προ­χω­ρούσε η νύχτα, αυτές οι βαριές υπό­κω­φες κραυγές ολοένα πολ­λα­πλα­σιά­ζου­νταν. Τα μισό­γυ­μνα κορμιά, όσα δεν ήταν δου­λε­μένα στην τραχιά ζωή, σπα­ρά­ζαν. Όσο περ­πα­τάς δεν κατα­λα­βαί­νεις τίποτα απ’ το ύπουλο έργο που γίνεται κάτου απ’ το πετσί, μες στα νεύρα. Μα μόλις καθί­σεις είναι αδύνατο πια να σαλέ­ψεις χωρίς να δαγκά­νεις, να βγει αίμα απ’ τον πόνο […]» .

«[…]Κοντεύ­αμε σ’ ένα ρέμα. Ακούμε μιαν εξα­ντλη­μένη γυναι­κεία φωνή που καλούσε. Κοι­τα­χτή­καμε μες στα μάτια. Μας τρά­βη­ξαν προς τη φωνή. Σε λίγο τη βρήκαμε. Ήταν μια Χρι­στιανή. Τα φου­στά­νια της ήταν κομμένα, πετα­μένα δίπλα, απ’ τη μέση και κάτου, σχεδόν γυμνή. Οι δύο γυναί­κες που είχαμε μαζί μας τρέξαν κοντά της, μα οι στρα­τιώ­τες τις μπό­δι­σαν. Στέκαμε κάμποσα μέτρα αλάργα, και κοι­τά­ζαμε. Ο αρχηγός του απο­σπά­σμα­τος τη ρώτησε να μάθει. Ήταν σε μια προη­γού­μενη απο­στολή. Αυτή ήταν ετοι­μό­γεννη, απόβαλε, την παρά­τη­σαν εκεί να τυρα­γνι­στεί ώσπου να πεθάνει. Πάνου στα χαμό­κλαδα, πηχτά κομ­μά­τια αίμα γυά­λι­ζαν στον ήλιο σα γιού­σουρο. Ο λοχίας έφτυσε με αηδία. Η γυναίκα τρα­βούσε ένα στρα­τιώτη απ’ το παντε­λόνι, να τη σκο­τώ­σει. Αυτός γύρεψε διαταγή. Του είπαν να μην την πει­ρά­ξει. Έτσι την αφήσαμε ζωντανή και προ­χω­ρή­σαμε […]».

Η παρά­θεση των δύο απο­σπα­σμά­των του Βενέζη δεν έγινε με σκοπό τη σύγκριση του ανθρώ­πι­νου πόνου. Κάτι τέτοιο είναι αδύνατο, αν όχι άστοχο. Απε­να­ντίας, δια­βά­ζο­ντας την περι­γραφή του αρχι­πε­λα­γίτη, παλιού μας γείτονα, μπο­ρούμε να αντι­λη­φθούμε το μέγεθος της φρι­κα­λε­ό­τη­τας για το οποίο, δια­χρο­νικά, είναι ικανός ένας άνθρω­πος. Πλήθος τέτοιου είδους κει­μέ­νων έχουν γραφτεί για το Ολο­καύ­τωμα, τα Τάγματα Εργα­σίας (Αμελέ Ταμπου­ρού), τα ρωσικά Γκού­λανγκ, για τις φρι­κα­λε­ό­τη­τες που έκαναν και οι ίδιοι οι Έλληνες όταν βρέ­θη­καν μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο που με τον τρόπο του διευ­κο­λύ­νει τις φρι­κα­λε­ό­τη­τες. Ίσως, αντί­στοι­χες να συμ­βαί­νουν αυτή ακριβώς τη στιγμή, σε κάποια Ουκρα­νική επαρχία ή οπου­δή­ποτε αλλού στον κόσμο, και θα είναι ο ιστο­ρι­κός του μέλ­λο­ντος εκείνος που θα φωτίσει τους βασα­νι­σμούς.

Η ιστο­ρική μνήμη είναι αδυ­σώ­πητη κι έστω κι αν αρκετές φορές σκόπιμα παρα­χα­ράσ­σε­ται. Έστω κι αν αφήνει ανα­πά­ντητα ερω­τή­ματα, όπως: Γιατί, οι περιου­σίες των εκτο­πι­σμέ­νων Εβραίων πέρασαν σε χέρια μη συγ­γε­νών τους και γιατί ο σφε­τε­ρι­σμός αυτός, μετα­πο­λε­μικά νομι­μο­ποι­ή­θηκε από τα κράτη;

Αν γρά­φο­νται σήμερα αυτές οι λέξεις, είναι για να απο­δο­θεί τιμή στη μνήμη των ανθρώ­πων που βασα­νί­στη­καν μέχρι θανάτου στα στρα­τό­πεδα εργα­σίας, αλλά και για τα εγκλή­ματα κατά της περιου­σίας τους όπως αυτά συντε­λέ­στη­καν στα μετέ­πειτα χρόνια. Γρά­φο­νται ώστε να δώσουμε πρώτα στους εαυτούς μας και ακο­λού­θως στις οικο­γέ­νειές μας την αφορμή για την ανα­ζή­τηση της πραγ­μα­τι­κής γνώσης των γεγο­νό­των. Το οφεί­λουμε στα παιδιά μας, στην κοι­νω­νία, στους φίλους μας, στην πόλη που μας θρέφει, στην ιστορία που δεν θέλει να επα­να­λαμ­βά­νε­ται. Οφεί­λουμε να μην περι­μέ­νουμε από τους άλλους, αλλά μέσα από την προ­σω­πική μας έρευνα να εκφρά­σουμε στους νεκρούς μας μια όχι προ­σχη­μα­τική, μα μια έντιμη λύπη.