Bella Ciao…

Η Σοφία Χατζη­στρατή γεν­νή­θηκε στις 28 Νοεμ­βρίου του 1930 στο αρχο­ντικό της οικο­γέ­νειάς της στο Πιτίνι της Σύμης. Μητέρα της η Σεβαστή Μπα­λα­σκά και πατέρας της ο Γεώρ­γιος Χατζη­στρα­τής, αμφό­τε­ροι γόνοι παλαιών και εύπορων οικο­γε­νειών της αστικής τάξης του νησιού. Μεγα­λώ­νει σε μια πολυ­μελή οικο­γέ­νεια, όπως όλες της εποχής εκείνης, και απο­λαμ­βά­νει τα προ­νό­μια της μικρής «πρι­γκη­πέ­σας» και αγα­πη­μέ­νης του πατέρα της. Τα χρόνια του Μεσο­πο­λέ­μου δύσκολα, και ιδιαί­τερα μετά την οικο­νο­μική κρίση, αλλά σίγουρα καλύ­τερα από τα προη­γού­μενα και την επερ­χό­μενη συμφορά του Δευ­τέ­ρου Παγκο­σμίου Πολέμου.

Το ελλη­νικό σχολείο δεν το προ­λα­βαί­νει και η εκπαί­δευσή της είναι καθαρά ιταλική και τυπικά φασι­στική, κάτι το οποίο δεν ενοχλεί ιδιαί­τερα την παρα­δο­σιακά αγγλό­φιλη οικο­γέ­νειά της, η οποία βλέπει τους ιταλούς στρα­τιώ­τες, που σιτί­ζο­νται στις μεγάλες απο­θή­κες τους – επι­ταγ­μέ­νες από τον ιταλικό στρατό – να κοροϊ­δεύ­ουν ολη­με­ρίς και ολο­νυ­χτίς τον Ντούτσε και το φασι­στικό καθε­στώς. Είναι οι ίδιοι οι Ιταλοί που θα προ­βά­λουν μερικά χρόνια αργό­τερα στην Σύμη λυσ­σα­λέα αντί­σταση στους Γερ­μα­νούς μετά το «Armistizio» (την ιταλική συν­θη­κο­λό­γηση του 1943).

Με τους Ιταλούς στρα­τιώ­τες στο κατώι της θα μάθει τα παρα­δο­σιακά τρα­γού­δια του ιτα­λι­κού Νότου, την όπερα, τη θεα­τρική πρόζα. Αρι­στού­χος μαθή­τρια του σχο­λείου θα ανα­δει­χθεί και κατα­πλη­κτική ηθο­ποιός σε μονα­δικά έργα και μιού­ζι­καλ της εποχής στο θέατρο της Σύμης, το οποίο κατα­στρά­φηκε στους βομ­βαρ­δι­σμούς του 1943 και μετά πόλεμον κάποιοι ανε­γκέ­φα­λοι Συμια­κοί εμπό­δι­σαν την επι­σκευή του.

Τις παρα­στά­σεις θα επι­σκε­φθεί και μεγάλο μέρος της ιτα­λι­κής κατο­χι­κής ελίτ από τη Ρόδο, ενώ ο τελευ­ταίος διοι­κη­τής της Δωδε­κα­νή­σου Inigo Campioni θα πάρει την μικρή Σοφία στα χέρια του και θα της υπο­σχε­θεί να την πάει πρω­τα­γω­νί­στρια στην Ρώμη.

Όμως, ο ελλη­νοϊ­τα­λι­κός πόλεμος του 1940/41 έχει αλλάξει τα δεδο­μένα. Η οικο­γέ­νεια Χατζη­στρατή είναι διαρκώς στο στό­χα­στρο των φασι­στών Ιταλών και των Ελλήνων συνερ­γα­τών τους. Η Σοφία θα ζήσει την μυστική προ­ε­τοι­μα­σία των δύο μεγα­λύ­τε­ρων αδελφών της, Θεό­δω­ρου και Φανού­ριου, να δρα­πε­τεύ­σουν από το νησί και να κατα­τα­γούν στις ένοπλες δυνά­μεις της Μέσης Ανα­το­λής. Θα το κατα­φέ­ρουν και οι δύο. Ο Θοδωρής θα κατα­τα­γεί στο Ελλη­νικό Πολε­μικό Ναυτικό και ο Φανού­ρης στους Βρε­τα­νούς κομά­ντος και κατόπιν στην 5η Ορεινή Ταξιαρ­χία. Θα τραυ­μα­τι­στεί στο Ελ Αλαμέιν και στο Ρίμινι και θα παρα­ση­μο­φο­ρη­θεί δύο φορές, την μία από τον Μοντ­γκό­μερυ προ­σω­πικά. Μαζί τους δρα­πε­τεύει από το νησί και ο Ελευ­θέ­ριος Δια­κο­γιάν­νης, πατέρας του αεί­μνη­στου δημο­σιο­γρά­φου, συντά­κτη των ΝΕΩΝ και ιδρυτή του Φεστι­βάλ Σύμης Γιάννη Δια­κο­γιάννη, ο οποίος θα κατα­τα­γεί στην Ελλη­νική Πολε­μική Αερο­πο­ρία της Μέσης Ανα­το­λής. Η μυστική αυτή δρα­πέ­τευση θα απο­τυ­πω­θεί στο μνη­μειώ­δες ογκώδες έργο του Ι. Δια­κο­γιάννη «Οι ανυ­πό­τα­κτοι της Σύμης».

Η δεκα­τριά­χρονη Σοφία βλέπει το σπίτι της να μετα­τρέ­πε­ται σε άντρο της συμ­μα­χι­κής κατα­σκο­πείας με τη δασκάλα αδελφή της Δικαία Χατζη­στρατή να υπο­κλέ­πτει στρα­τιω­τι­κούς τοπο­γρα­φι­κούς χάρτες με το πρό­σχημα του μαθή­μα­τος Γεω­γρα­φίας και να τους αντι­γρά­φει στο σαλόνι του αρχο­ντι­κού με τους Δημήτρη Παπα­ντω­νίου (Κου­νά­ρας, φιλό­λο­γος) και τους δασκά­λους Αντώνη Αγγε­λίδη και Γιώργο Μοσχόβη, που θα εκτε­λε­στούν ένα χρόνο αργό­τερα από τους Γερ­μα­νούς.

Μετά από λίγο καιρό ακο­λου­θεί το «Armistizio». Η Σοφία θα δει να καί­γε­ται το νησί της, το σπίτι της και το αγα­πη­μένο της θέατρο να γίνεται παρα­νά­λωμα του πυρός από τους βομ­βαρ­δι­σμούς.

Τα περι­θώ­ρια στε­νεύ­ουν. Ο πατέρας της ήταν ο σύν­δε­σμος των Βρε­τα­νών κομά­ντος που απο­βι­βά­στη­καν στο νησί. Η οικο­γέ­νεια ανα­γκά­ζε­ται να φύγει από το νησί και μετά από ταξίδι πολλών εβδο­μά­δων μέσω των τούρ­κι­κων παρα­λίων και της Κύπρου θα φθάσει στην Παλαι­στίνη όπου θα παρα­μεί­νει σε προ­σφυ­γικό καταυ­λι­σμό για τρία χρόνια. Στην Κύπρο θα γεν­νη­θεί από την αδελφή της Δικαία Χατζη­στρατή Βογια­τζή η αεί­μνη­στη Ειρήνη Βογια­τζή Χαρα­λά­μπη, η γνωστή ποι­ή­τρια και συγ­γρα­φέας. Η Σοφία κατά τη διάρ­κεια της προ­σφυ­γιάς θα ανα­δει­χθεί, παρά το νεαρό της ηλικίας της, σε σημαί­νον στέ­λε­χος των Σώματος των Ελλη­νί­δων Οδηγών.

Στο στρα­τό­πεδο της Παλαι­στί­νης θα μάθει η οικο­γέ­νεια για τους ηρω­ι­κούς τραυ­μα­τι­σμούς του Φανούρη αλλά και την σύλληψη του Θεό­δω­ρου Χατζη­στρατή ως ενός εκ των πρω­ται­τίων του κινή­μα­τος της Μέσης Ανα­το­λής.

Η επι­στροφή στην Σύμη είναι τραγική. Το νησί μετά τον πόλεμο είναι κρανίου τόπος και σε λίγο έρχεται ως τελειω­τικό κτύπημα η εκ νέου σύλληψη του Θοδωρή ως καθο­δη­γητή κομ­μου­νι­στή και η εκτό­πιση του αρχικά στον Αϊ Στράτη και κατόπιν στη Μακρό­νησο, από την οποία θα απο­λυ­θεί μερικά χρόνια αργό­τερα ψυχο­λο­γικό ράκος από τα βασα­νι­στή­ρια και θα ζήσει την υπό­λοιπη ζωή του μέχρι το 1990 στο Ψυχια­τρείο της Λέρου.

Οι κόρες της οικο­γέ­νειας ανα­λαμ­βά­νουν δράση και η οικο­γέ­νεια μετα­φέ­ρε­ται στην ρημαγ­μένη Ρόδο. Η Δικαία Χατζη­στρατή – Βογια­τζή, επι­κε­φα­λής της «ομάδας», γίνεται δασκάλα στην Ακα­δη­μία και κατόπιν διευ­θύ­ντρια στο Δημο­τικό του Ορφα­νο­τρο­φείου Θηλέων. Η Σοφία τελειώ­νει την Παι­δα­γω­γική Ακα­δη­μία ενώ οι τρεις αδελφές της Ευαγ­γε­λία, γνωστή και ως «προ­στά­της των Εβραίων της Ρόδου», Ελικωνή και η Ιωάννα δίνουν καθη­με­ρινό αγώνα για την οικο­νο­μική επι­βί­ωση της οικο­γέ­νειας, η οποία περιε­λάμ­βανε και δύο μικρά αγόρια, τον Γιάννη, μετέ­πειτα μηχα­νικό Εμπο­ρι­κού Ναυ­τι­κού, και τον αεί­μνη­στο μαθη­μα­τικό Θάνο Χατζη­στρατή, πατέρα της διε­θνούς φήμης πια­νί­στριας Σεβα­στής Χατζη­στρατή.

Η Σοφία Χατζη­στρατή θα απο­κτή­σει στην Παι­δα­γω­γική Ακα­δη­μία τον τίτλο του «αστε­ριού», κυρίως για τις επι­δό­σεις της στα Μαθη­μα­τικά, ενώ θα δια­πρέ­ψει και σε όλες τις θεα­τρι­κές παρα­στά­σεις της Σχολής, με κάποιους να μιλούν για ανερ­χό­μενη πρω­τα­γω­νί­στρια. Στην πόλη της Ρόδου θα απο­κτή­σει όμως τον τίτλο της «όμορφης δασκά­λας» με τις προ­τά­σεις αρρα­βώ­νος να πέφτουν βροχή.

Η Σοφία όμως θα ακο­λου­θή­σει την πορεία της δασκά­λας: Σάλακος, Κρη­τη­νία, Καλα­βάρδα, Ιαλυσός και μετά από 8 χρόνια, Ακα­δη­μία Ρόδου. Την καρδιά της θα την κλέψει τελικά ο «Ενω­μα­τάρ­χης με τα γυα­λά­κια» Δημή­τριος Κρι­κώ­νης, που την εποχή εκείνη μόλις που πήρε το απο­λυ­τή­ριο Γυμνα­σίου.

Θα παντρευ­τούν και θα κάνουν μία κόρη, τη Λίνα. Ο Δημή­τριος Κρι­κώ­νης θα τελειώ­σει το Αρι­στο­τέ­λειο και κατόπιν θα φύγει στην Γερ­μα­νία για το πρώτο διδα­κτο­ρικό στην Θεο­λο­γία ενώ επι­στρέ­φο­ντας στην Ελλάδα θα κάνει το δεύτερο διδα­κτο­ρικό στην Φιλο­σο­φία. Σε όλο αυτό το διά­στημα, η Σοφία Χατζη­στρατή περι­μέ­νει το σύζυγό της ως νέα Πηνε­λόπη, μεγα­λώ­νο­ντας τη Λίνα και κατόπιν και τον μικρό Γιαν­νάκη.

Σε όλη την δεκα­ε­τία του ΄60 η Σοφία Χατζη­στρατή Κρικώνη θα υπο­μεί­νει με τον σύζυγό της την απί­στευτη πνευ­μα­τική στει­ρό­τητα του μετεμ­φυ­λιο­πο­λε­μι­κού κράτους και τις βλα­κώ­δεις διώξεις της Δικτα­το­ρίας και θα δώσει στον σύζυγό της κου­ρά­γιο και δύναμη σε αδιέ­ξο­δες στιγμές και κατα­στά­σεις. Η Σοφία θα υπη­ρε­τή­σει επί δεκα­ε­τίες σε ένα από τα μεγα­λύ­τερα Δημο­τικά Σχολεία του Πειραιά, το ιστο­ρικό 4ο Δημο­τικό Νικαίας, από όπου θα συντα­ξιο­δο­τη­θεί ως Διευ­θύ­ντρια το 1985, προ­σφέ­ρο­ντας τα μέγιστα στα παιδιά μιάς πονε­μέ­νης συνοι­κίας.

Θα καμα­ρώ­σει τον σύζυγό της να γίνεται καθη­γη­τής αμε­ρι­κα­νι­κού Πανε­πι­στη­μίου και να γίνεται τακτικό μέλος της Ακα­δη­μίας Επι­στη­μών της Νέας Υόρκης. Θα καμα­ρώ­σει επτά εγγόνια επι­στή­μο­νες και άλλα τόσα δισέγ­γονα.

Σε όλη της την ζωή υπήρξε μια ευγε­νική ψυχή με απί­στευτη αντοχή και υπομονή, ανοιχτή σε κάθε δια­φο­ρε­τι­κό­τητα και κάθε νέα πρόταση. Έτσι θα θυμού­νται όλοι το «Σοφάκι» που έφυγε τόσο γρήγορα, τόσο ξαφνικά και δια­κρι­τικά από κοντά μας.

Την απο­χαι­ρε­τούμε τη Δευτέρα στις 11:00 στον Ταξιάρχη.

Ας ευχη­θούμε στη γει­το­νιά των Αγγέλων να συνε­χί­σει την θεα­τρική καριέρα που τόσο ξαφνικά άφησε στην μέση λόγω έρωτα για τον «Ενω­μα­τάρχη με τα γυα­λά­κια».

Ο μικρός Γιαν­νά­κης