«Ο άνθρωπος απέδειξε ότι είναι θηρίο και αυτό το θηρίο άρχισε πάλι να ξυπνά»

Γρά­φει

ο Νε­κτά­ριος Κα­λο­γή­ρου

Με δια­κρι­τι­κό­τη­τα τι­μή­θη­κε χθες στη Ρόδο η πα­γκό­σμια ημέρα Μνή­μης για το Ολο­καύ­τω­μα που με­θο­δεύ­τη­κε από τη Να­ζι­στι­κή Γερ­μα­νία και οδή­γη­σε στο θά­να­το πε­ρισ­σό­τε­ρα από έξι εκα­τομ­μύ­ρια Εβραί­ους, και ακόμα πέντε εκα­τομ­μύ­ρια άλλα πρό­σω­πα, όπως τσιγ­γά­νοι, δια­νοη­τι­κά ανά­πη­ροι, ομο­φυ­λό­φι­λοι, κομ­μου­νι­στές, ελευ­θε­ρο­τέ­κτο­νες  και άλλοι που ο ίδιος ο Χί­τλερ προσ­διό­ρι­ζε ως «φυ­λε­τι­κά κα­τώ­τε­ρες και ανε­πι­θύ­μη­τες ομά­δες». Η Ρόδος τότε έχασε πε­ρισ­σό­τε­ρους από 1.700 πο­λί­τες της, που οδη­γή­θη­καν και πέ­θα­ναν στα κο­λα­στή­ρια των στρα­το­πέ­δων συ­γκέ­ντρω­σης. Για το Ολο­καύ­τω­μα της Ρόδου βρί­σκε­ται σε εξέ­λι­ξη με­γά­λη έρευ­να την οποία υπο­στη­ρί­ζουν η Ισ­ραη­λί­τι­κη Κοι­νό­τη­τα Ρόδου, το πα­νε­πι­στή­μιο του Τελ Αβίβ,  το Μου­σείο Ολο­καυ­τώ­μα­τος της Νέας Υόρ­κης και οι ελά­χι­στοι Ρό­διοι, Εβραί­οι επι­ζή­σα­ντες εκεί­νης της πε­ριό­δου. Τα απο­τε­λέ­σμα­τα της με­γά­λης έρευ­νας θα απο­τε­λέ­σουν τη βάση για ένα με­γά­λο βι­βλίο, που ανα­βιώ­νει το Ολο­καύ­τω­μα της Ρόδου.

«Για 30 χρό­νια λυ­πό­μουν και κα­τα­ριό­μουν το γε­γο­νός ότι επέ­ζη­σα στα στρα­τό­πε­δα συ­γκέ­ντρω­σης του Αου­σβιτς και του Μπιρ­γκε­νά­ου», δή­λω­σε προς τη «δη­μο­κρα­τι­κή» ο κ. Σάμυ Μο­ντιά­νο από τη Ρώμη, όπου βρί­σκε­ται και ζει, ως ένας από τους λί­γους επι­ζή­σα­ντες του Ολο­καυ­τώ­μα­τος της Ρόδου. Ο ίδιος πε­ριέ­γρα­ψε ότι για δε­κα­ε­τί­ες ολό­κλη­ρες προ­σπα­θού­σε να κα­τα­λά­βει για ποιο λόγο εκεί­νος επέ­ζη­σε όταν όλη η υπό­λοι­πη οι­κο­γέ­νειά του πέ­θα­νε στα κο­λα­στή­ρια. Τε­λι­κά την απά­ντη­ση που επι­ζη­τού­σε την πήρε όταν το έτος 1975 του δό­θη­κε η ευ­και­ρία να μι­λή­σει ανοι­κτά για τα όσα συ­νέ­βη­σαν στα στρα­τό­πε­δα. Τότε, όπως εξή­γη­σε ο κ. Μο­ντιά­νο, κα­τά­λα­βε ότι «επέ­ζη­σα για να αφη­γού­μαι όλες εκεί­νες τις θη­ριω­δί­ες και να δίνω στον κόσμο να κα­τα­λα­βαί­νει πως οι άν­θρω­ποι πρέ­πει να δου­λέ­ψουν όλοι μαζί για να απο­τρέ­ψουν την επα­νά­λη­ψη τέ­τοιων φρι­κτών κα­τα­στά­σε­ων».

Πε­ρι­γρά­φο­ντας την προ­σω­πι­κή του πε­ρι­πέ­τεια, ο κ. Μο­ντιά­νο δή­λω­σε προς τη «δη­μο­κρα­τι­κή»: «όταν πια στο τέλος του πο­λέ­μου με βρή­καν οι Ρώσοι στρα­τιώ­τες ήμουν ένα απο­σκε­λε­τω­μέ­νο παιδί, φαι­νο­με­νι­κά νεκρό, πα­ρα­τη­μέ­νο μέσα στα χιό­νια. Με μά­ζε­ψαν, είδαν ότι στο σώμα μου υπήρ­χε ακόμα ζωή και με φρό­ντι­σαν για τρεις μήνες, μέ­χρις ότου ανα­κτή­σω ξανά επαφή με την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα και δυ­νά­μεις για να αυ­το­συ­ντη­ρού­μαι. Δυ­στυ­χώς, η αγα­πη­μέ­νη μου αδελ­φή δεν τα κα­τά­φε­ρε, πέ­θα­νε στο στρα­τό­πε­δο. Το ίδιο και ο πα­τέ­ρας μου. Δεν άντε­ξε το χαμό της αδελ­φής μου και μια νύχτα μου ανα­κοί­νω­σε ότι «θα ζη­τή­σει να πάει στο για­τρό», που όλοι ήξε­ραν ότι αυτό ση­μαί­νει θά­να­τος».

Ο κ. Σάμυ Μο­ντιά­νο έχει δώσει σειρά συ­νε­ντεύ­ξε­ων για τις ανά­γκες του βι­βλί­ου για το Ολο­καύ­τω­μα της Ρόδου, που προ­ε­τοι­μά­ζε­ται για να ρίξει φως στις άγνω­στες πτυ­χές εκεί­νης της πε­ριό­δου.

Σειρά συ­νε­ντεύ­ξε­ων για τις ανά­γκες του ίδιου βι­βλί­ου έχει δώσει και η κα. Στέλ­λα Λεβύ, η οποία τότε ήταν 17 ετών. Η κα. Λεβύ ζει στη Νέα Υόρκη και από εκεί δή­λω­σε προς τη «δη­μο­κρα­τι­κή» ότι «οφεί­λου­με όλοι να μη ξε­χά­σου­με τα όσα συ­νέ­βη­σαν τότε. Όλα εκεί­να τα γε­γο­νό­τα έδει­ξαν ότι ο άν­θρω­πος είναι ένα θηρίο ικανό για όλα, γι’ αυτό και πρέ­πει να δια­τη­ρού­μα­στε σε επα­γρύ­πνη­ση γιατί σε όλο τον κόσμο ο ρα­τσι­σμός απο­κτά ξανά με­γά­λες δια­στά­σεις». Μά­λι­στα, η κα. Λεβύ τό­νι­σε ότι «εξα­κο­λου­θούν να υπάρ­χουν πολλά ανα­πά­ντη­τα ερω­τή­μα­τα για τη θη­ριω­δία του Ολο­καυ­τώ­μα­τος, για την οποία ελά­χι­στα πρό­σω­πα τι­μω­ρή­θη­καν.

Ένα με­γά­λο ερώ­τη­μα, που δεν έχει απα­ντη­θεί είναι γιατί, ενώ το απο­τέ­λε­σμα του πο­λέ­μου είχε κρι­θεί, οι Γερ­μα­νοί συ­νέ­χι­ζαν να συλ­λαμ­βά­νουν και να οδη­γούν τους Εβραί­ους στα κρε­μα­τό­ρια».

Το ιστο­ρι­κό

Μετά την από­φα­ση του Ιτα­λι­κού Φα­σι­στι­κού Συμ­βου­λί­ου (στις 25 Ιου­λί­ου 1943) για την εκ­δί­ω­ξη του Μου­σο­λί­νι και την κα­τά­λη­ψη της Βο­ρεί­ου Ιτα­λί­ας από τις γερ­μα­νι­κές δυ­νά­μεις (Σε­πτέμ­βριος 1943), ταυ­τό­χρο­να ήρθη η κά­ποια ανοχή που δια­τη­ρού­σαν οι να­ζι­στές για τους Εβραί­ους της Ελ­λά­δας. Ετσι, από το Σε­πτέμ­βριο του 1943 ξε­κί­νη­σαν οι συ­γκε­ντρώ­σεις των Εβραί­ων (με με­γα­λύ­τε­ρη εκεί­νη της Θεσ­σα­λο­νί­κης) σε πρό­χει­ρους κα­ταυ­λι­σμούς και οι με­τα­γω­γές τους προς τα στρα­τό­πε­δα συ­γκέ­ντρω­σης.

Μέχρι και τον Ιού­λιο του 1944, οι Εβραί­οι της Ρόδου ζού­σαν ελεύ­θε­ροι, χωρίς πε­ριο­ρι­στι­κά μέτρα, μέχρι που η γερ­μα­νι­κή διοί­κη­ση (υπό τον Κλή­μαν) επέ­βα­λε στους Εβραί­ους να δια­μέ­νουν απο­κλει­στι­κά στην πόλη της Ρόδου ή στα χωριά Τριά­ντα, Κρε­μα­στή και Βιλ­λα­νό­βα (Πα­ρα­δεί­σι), ακρι­βώς δη­λα­δή εκεί που είχαν κα­τα­φύ­γει για να γλυ­τώ­σουν από τους βομ­βαρ­δι­σμούς και σε από­στα­ση όχι με­γα­λύ­τε­ρη από δώ­δε­κα χι­λιό­με­τρα από την πόλη.

Με­ρι­κές μέρες αρ­γό­τε­ρα, στις 18 Ιου­λί­ου του 1944, ένας Γερ­μα­νός αξιω­μα­τι­κός εμ­φα­νί­στη­κε στην κα­τοι­κία του προ­έ­δρου της Ισ­ραη­λί­τι­κης Κοι­νό­τη­τας για να του δια­μη­νύ­σει ότι, σύμ­φω­να με δια­τα­γή του Γερ­μα­νού Διοι­κη­τή, όλοι οι άρ­ρε­νες Εβραί­οι από 16 ετών και πάνω έπρε­πε να πα­ρου­σια­στούν την επο­μέ­νη στο παλιό αρ­χη­γείο της Ιτα­λι­κής Αε­ρο­πο­ρί­ας, έχο­ντας μαζί τους ταυ­τό­τη­τα και άδεια ερ­γα­σί­ας.

Το επό­με­νο πρωί δύο αξιω­μα­τι­κοί των SS, σταλ­μέ­νοι από το «Κομ­μά­ντο Ρό­ζεν­μπεργκ», που είχε έδρα του την Αθήνα, μπή­καν στην αί­θου­σα συ­νο­δευό­με­νοι από το διερ­μη­νέα τους και τους απέ­σπα­σαν όλα τα έγ­γρα­φα της Κοι­νό­τη­τας με τη χρήση βίας. Ανα­τέ­θη­κε στον πρό­ε­δρο της Κοι­νό­τη­τας να ει­δο­ποι­ή­σει τις γυ­ναί­κες ότι έπρε­πε, μέσα στις επό­με­νες 24 ώρες, να έρ­θουν να συ­να­ντή­σουν τους άντρες τους, επί ποινή του­φε­κι­σμού για όσες δεν υπα­κού­σουν. Έπρε­πε να φέ­ρουν μαζί τους όλα τους τα υπάρ­χο­ντα: κο­σμή­μα­τα, λίρες, χαρ­το­νο­μί­σμα­τα, καθώς και με­ρι­κά προ­σω­πι­κά είδη και λίγα τρό­φι­μα.

Στις 20 Ιου­λί­ου, σχε­δόν όλοι οι Εβραί­οι της Ρόδου είχαν συλ­λη­φθεί και κρα­τού­νταν στο πρό­χει­ρο στρα­τό­πε­δο συ­γκέ­ντρω­σης. Οι Γερ­μα­νοί τους απέ­σπα­σαν με την βία κάθε αντι­κεί­με­νο αξίας, λε­η­λα­τώ­ντας ταυ­τό­χρο­να τα σπί­τια, που είχαν βια­στι­κά εγκα­τα­λει­φθεί. Από την άλλη πλευ­ρά, η Ιτα­λι­κή Πο­λι­τι­κή Διοί­κη­ση εξέ­δω­σε διά­ταγ­μα, σύμ­φω­να με το οποίο όλα τα εβραϊ­κά ακί­νη­τα και κι­νη­τά πε­ριου­σια­κά στοι­χεία κα­τά­σχο­νταν υπέρ του Ιτα­λι­κού Κρά­τους.

Το με­ση­μέ­ρι της Κυ­ρια­κής, 23ης Ιου­λί­ου 1944, ήρθε η δια­τα­γή για ανα­χώ­ρη­ση. Ήταν πε­ρισ­σό­τε­ροι από 1.700 άν­θρω­ποι. Οι πιο δυ­να­τοί από αυ­τούς έσερ­ναν μαζί τους ό,τι είχαν μπο­ρέ­σει να πε­ρι­σώ­σουν. Όσοι δεν περ­πα­τού­σαν αρ­κε­τά γρή­γο­ρα δέ­χο­νταν χτυ­πή­μα­τα με τους υπο­κό­πα­νους από τα όπλα των φρου­ρών, που ακο­λου­θού­σαν τη φά­λαγ­γα με τις ξι­φο­λόγ­χες εφ’ όπλου και με άγρια λυ­κό­σκυ­λα. Πέ­ρα­σαν έτσι μέσα από την πόλη. Οι δρό­μοι ήταν έρη­μοι. Οι Γερ­μα­νοί είχαν φρο­ντί­σει να χτυ­πή­σει συ­να­γερ­μός για αε­ρο­πο­ρι­κή επι­δρο­μή. Φτά­νο­ντας στο λι­μά­νι, στοι­βά­χτη­καν σε τρία πα­μπά­λαια εμπο­ρι­κά πλοιά­ρια. Εκεί­νη η θλι­βε­ρή μέρα του κα­λο­και­ριού του 1944 ση­μα­το­δό­τη­σε τον τερ­μα­τι­σμό της εβραϊ­κής πα­ρου­σί­ας, που με­τρού­σε τό­σους αιώ­νες στο νησί.

Δέκα ημέ­ρες μετά έφτα­σαν στον Πει­ραιά και αμέ­σως οδη­γή­θη­καν στο Χαϊ­δά­ρι όπου τους πήραν ό,τι πο­λύ­τι­μο είχαν στην κα­το­χή τους (ακόμα και χρυσά δό­ντια) και στις 03 Αυ­γού­στου του 1944 φορ­τώ­θη­καν στα τρένα για το τα­ξί­δι στην Πο­λω­νία. Αλλα 100 άτομα πέ­θα­ναν στη διάρ­κεια του τα­ξι­διού, που απο­τε­λού­σε και την τε­λευ­ταία με­τα­γω­γή Εβραί­ων προς τα κο­λα­στή­ρια.

Την ίδια ημέρα της με­τα­γω­γής τους στο Αου­σβιτς, 1.200 Ρο­δί­τες Εβραί­οι (εκεί­νοι που θε­ω­ρή­θη­καν οι πιο αδύ­να­μοι) οδη­γή­θη­καν στους θα­λά­μους αε­ρί­ων και θα­να­τώ­θη­καν. Από τους υπό­λοι­πους, μόνο 140 άτομα επέ­ζη­σαν των κα­κου­χιών.

Οι πλη­ρο­φο­ρί­ες για τα ιστο­ρι­κά γε­γο­νό­τα προ­έρ­χο­νται από το βι­βλίο «Το Ολο­καύ­τω­μα των Ελ­λή­νων Εβραί­ων: Μνη­μεία και Μνή­μες», του Κε­ντρι­κού Ισ­ραη­λι­τι­κού Συμ­βου­λί­ου Ελ­λά­δος.

Ο Τούρ­κος πρό­ξε­νος

Ξε­χω­ρι­στή θέση στη σκέψη των Εβραί­ων της Ρόδου έχει ο τότε Τούρ­κος πρό­ξε­νος Σε­λα­χε­τίν Ουλ­κου­μέν, που με προ­σω­πι­κό αγώνα κα­τά­φε­ρε να σώσει 42 άτομα, προ­τού αυτά «φορ­τω­θούν» στα πλοιά­ρια που θα έφευ­γαν από τη Ρόδο. Ο Τούρ­κος πρό­ξε­νος μπό­ρε­σε να απο­δεί­ξει στους Γερ­μα­νούς ότι τα πρό­σω­πα αυτά ήταν Τούρ­κοι υπή­κο­οι και ως τέ­τοιοι θα έπρε­πε να απε­λευ­θε­ρω­θούν.

Ση­μειώ­νε­ται ότι σχε­δόν σε όλη τη διάρ­κεια του δευ­τέ­ρου πα­γκο­σμί­ου πο­λέ­μου η Τουρ­κία δια­τή­ρη­σε ου­δέ­τε­ρη στάση, καθώς ήταν ο βα­σι­κός προ­μη­θευ­τής «χρω­μί­ου» που χρη­σι­μο­ποιού­σαν οι γερ­μα­νι­κές δυ­νά­μεις για να κα­τα­σκευά­ζουν βόμ­βες.

Το παλιό τουρ­κι­κό προ­ξε­νείο κα­τε­δα­φί­σθη­κε στη διάρ­κεια των βομ­βαρ­δι­σμών και βρι­σκό­ταν στο πάρκο κάτω από τη Ρο­δια­κή Επαυ­λη. Τότε ήταν που ο Σε­λα­χε­τίν Ουλ­κου­μέν έφυγε από τη Ρόδο και επέ­στρε­ψε ξανά στο νησί το 1975. Τότε, συ­νο­δευό­με­νος από γνω­στό Ρόδιο έμπο­ρο, επι­σκέ­φθη­κε κά­ποια από τα πρό­σω­πα που μπό­ρε­σε να δια­σώ­σει. Ένα χρόνο μετά την επί­σκε­ψή του στη Ρόδο, ο πα­λιός Τούρ­κος πρό­ξε­νος τι­μή­θη­κε με το τίτλο του «Δι­καί­ου των Εθνών», από το Γιάντ Βασέμ.

Το βι­βλίο

του Ολο­καυ­τώ­μα­τος της Ρόδου

και οι Ελ­λη­νες πρό­σφυ­γες στη Γάζα

Όλα τα ιστο­ρι­κά γε­γο­νό­τα, καθώς και πλή­θος άλλων πλη­ρο­φο­ριών, πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται στο βι­βλίο για το Ολο­καύ­τω­μα των Εβραί­ων της Ρόδου, που θα κυ­κλο­φο­ρή­σει το 2017.

Είναι άξιο ανα­φο­ράς το γε­γο­νός της  πα­ρου­σί­α­σης στο βι­βλίο όλων των γε­γο­νό­των που ση­μά­δε­ψαν τότε τη Ρόδο, καθώς και σει­ράς στοι­χεί­ων για τους Ελ­λη­νες πρό­σφυ­γες που βρή­καν κα­τα­φύ­γιο στην πόλη Νου­ζεϊ­ράτ, στα τότε Πα­λαι­στι­νια­κά εδάφη της Λω­ρί­δας της Γάζας. Οι Ελ­λη­νες πρό­σφυ­γες, πολ­λοί από τους οποί­ους ήταν Κα­στελ­λο­ρι­ζιοί, έστελ­ναν μα­κρο­σκε­λή γράμ­μα­τα στους συγ­γε­νείς τους και πε­ριέ­γρα­φαν τη ζωή στους κα­ταυ­λι­σμούς της Πα­λαι­στί­νης και το πώς οι κά­τοι­κοι της εκεί πε­ριο­χής τότε τους υπο­στή­ρι­ζαν με ρούχα και φα­γη­τό.

Τα γράμ­μα­τα εκεί­να απο­τυ­πώ­νουν με τον πιο γλα­φυ­ρό τρόπο το πώς η ιστο­ρία επα­να­λαμ­βά­νε­ται και κάθε φορά έχει πάντα τους ίδιους πρω­τα­γω­νι­στές.