“Σχολική φοβία”- του Δρ. Βλάσση Θ. Ναπολέοντα

Υπ/γου, Συντο­νι­στή και Δ/ντή Διοί­κη­σης Κολ­λε­γίου Ρόδου

Με την έναρξη της σχο­λι­κής περιό­δου πάντοτε φαντά­ζει επί­καιρο το κοι­νω­νικό πρό­βλημα της σχο­λι­κής φοβίας, που παρα­τη­ρεί­ται στους νεαρούς μαθητές και απα­σχο­λεί τις οικο­γέ­νειες, τα παιδιά και όλο το φάσμα της εκπαι­δευ­τι­κής κοι­νό­τη­τας. Η σχολική φοβία μπορεί να εκλη­φθεί ως μια συγκε­κρι­μένη παιδική φοβία1 και θεω­ρεί­ται στην ιδιαί­τερη σύστασή της ως μια οξεία ψυχο­λο­γική δια­τα­ραχή αλλά και ψυχο­νευ­ρω­τικό σύνδρομο2.

Η σχολική φοβία ονο­μά­ζε­ται και σχο­λειο­φο­βία, σχολική άρνηση και άγχος απο­χω­ρι­σμού.

Τις πρώτες μέρες από την είσοδο του παιδιού στο σχολείο, σημειώ­νο­νται αντι­πα­ρα­θέ­σεις. Το παιδί εκδη­λώ­νει άρνηση και δυσφο­ρία όταν απο­μα­κρύ­νο­νται από κοντά του οι γονείς. Συνήθως το παιδί γαν­τζώ­νε­ται στη μητέρα του με συνέ­πεια να νοιώ­θουν οι γονείς ντροπή και αμη­χα­νία. Με την αρωγή των δασκά­λων πολλές φορές το φαι­νό­μενο εξε­λίσ­σε­ται ευνοϊκά και το νεαρό άτομο προ­σαρ­μό­ζε­ται στην νέα πραγ­μα­τι­κό­τητα. Μ΄ αυτό τον τρόπο βιώνει το συναί­σθημα της ταυ­τό­τη­τας μέσα από την επι­κοι­νω­νία με τους άλλους. Η ελλιπής παρα­κο­λού­θηση, η απουσία, ή διαρροή είναι φαι­νό­μενα που άπτο­νται της παθο­λο­γίας. Η συχνή αδι­καιο­λό­γητη απουσία συν­δέ­ε­ται με συμπε­ρι­φο­ρές δυσπρο­σαρ­μο­στι­κό­τη­τας στο σχολείο και κοι­νω­νι­κής περι­θω­ριο­ποί­η­σης, με μελ­λο­ντι­κές επι­πτώ­σεις όπως ψυχική δια­τα­ραχή, εργα­σιακή υπο­α­πα­σχό­ληση, εγκα­τά­λειψη σχο­λείου (Robins, 1966.)

Από την άλλη, η ανε­παρ­κής παρα­κο­λού­θηση ανα­φο­ρικά με θέματα επί­δο­σης σχε­τί­ζε­ται με κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μικά υπο­βαθ­μι­σμένα στρώ­ματα. Ως αιτίες της σχο­λι­κής απου­σίας ανα­φέ­ρο­νται :

οικο­νο­μι­κοί, οργα­νι­κοί, οικο­γε­νεια­κοί, ψυχο­λο­γι­κοί παρά­γο­ντες ( Κoizumi,1984)3.

Στις ψυχο­λο­γι­κές αιτίες περι­λαμ­βά­νο­νται: α) νευ­ρω­τική σχολική άρνηση (άγχος απο­χω­ρι­σμού). β) σχολική άρνηση (σκα­σιαρ­χείο, σκόπιμη απόρ­ριψη του σχο­λείου)

γ) ψυχική νόσος δ) νοητική καθυ­στέ­ρηση και σχολική απο­τυ­χία. Η σχολική άρνηση είναι μια μορφή αντί­δρα­σης στην προ­σαρ­μογή και ευθυ­γράμ­μιση των μελών με τ΄ αγαθά και τις αξίες του σχο­λείου. Είναι γενικά παρα­δε­κτό ότι το σχολείο απο­τε­λεί ένα από τα καλύ­τερα πρόσωπα της ανθρω­πό­τη­τας. Υπάρ­χουν πέντε τύποι σχο­λι­κής άρνησης (Inamura,1980)4

α) η οξεία νευ­ρω­τική απόρ­ριψη που ταυ­τί­ζε­ται με τη σχο­λειο­φο­βία β)η επα­να­λαμ­βα­νό­μενη ή χρόνια σχολική απόρ­ριψη (ανω­ρι­μό­τητα). γ) η ψυχο­πα­θο­λο­γική απόρ­ριψη (κατά­θλιψη, σχι­ζο­φρέ­νεια) δ) η απόρ­ριψη από απρο­θυ­μία (σκα­σιαρ­χείο) ε) η περι­στα­σιακή απόρ­ριψη Η σχολική φοβία εκδη­λώ­νε­ται σε οποιο­δή­ποτε σημείο της σχο­λι­κής φοί­τη­σης με διάφορα συμ­πτώ­ματα όπως: παρα­τε­τα­μένη απουσία από το σχολείο, άρνηση σχο­λι­κής παρα­κο­λού­θη­σης με προβολή δικαιο­λο­γιών όπως φόβου, λύπης, δια­φυ­γής. Ο Αμε­ρι­κα­νός ψυχα­να­λυ­τής Broadwin1932, ξεχώ­ρισε και απο­μό­νωσε για πρώτη φορά κάτι που θεώρησε ιδιά­ζουσα μορφή σκα­σιαρ­χείου το οποίο οι Sutten και Bowlby(1973)5 ονό­μα­σαν σχο­λειο­φο­βία . Το σχο­λειο­φο­βικό παιδί βασα­νί­ζε­ται από την αγωνία ότι θα πρέπει να απο­χω­ρι­στεί το σπιτικό περι­βάλ­λον. Γι΄αυτό το λόγο επι­κα­λεί­ται δικαιο­λο­γίες σχε­τι­κές με μη καλή συμπε­ρι­φορά από μέρους των συμ­μα­θη­τών του και αυστη­ρό­τητα δασκά­λων. Συγ­χρό­νως επι­κα­λεί­ται φόβο ότι θα συμβεί κάτι οδυνηρό στη μητέρα του όταν απου­σιά­ζει στο σχολείο. Εκτός αυτών εκδη­λώ­νει σωμα­τικά συμ­πτώ­ματα όπως :

ευε­ρε­θι­στι­κό­τητα, νευ­ρι­κό­τητα, δια­τα­ραγ­μένο ύπνο, κοι­λια­κούς πόνους, ταχυ­καρ­δία, πονο­κέ­φαλο, διάρ­ροια, εμετούς. Τα συμ­πτώ­ματα επι­δει­νώ­νο­νται όσο πλη­σιά­ζει η ώρα του σχο­λείου.

Επίσης έχει παρα­τη­ρη­θεί ότι τα συμ­πτώ­ματα είναι πιο έντονα μετά τη λήξη των δια­κο­πών των Χρι­στου­γέν­νων του Πάσχα ή μετά τις θερινές δια­κο­πές. Στην αντί­περα τρι­κυ­μι­σμένη όχθη οι γονείς, σε κατά­σταση έντονου στρες απει­λούν το παιδί θυμώ­νουν, υπό­σχο­νται δώρα, αμοιβές και τέλος απο­δέ­χο­νται αυτή την κατά­σταση. Εάν υπο­χω­ρή­σουν οι γονείς επέρ­χε­ται προ­σω­ρινή λύση των συμ­πτω­μά­των.

Το βράδυ όμως εμφα­νί­ζε­ται νέα εκρη­κτική κατά­σταση επειδή το παιδί προ­βλη­μα­τί­ζε­ται για την επόμενη μέρα. Ωστόσο τα Σαβ­βα­το­κύ­ριακα και τις αργίες το σχο­λειο­φο­βικό παιδί δεν εκδη­λώ­νει κανένα σύμ­πτωμα. Κύριο αίτιο της σχο­λι­κής φοβίας είναι το έντονο άγχος απο­χω­ρι­σμού το οποίο βιώνει τόσο η μητέρα όσο και το παιδί.6 H σχολική φοβία σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιο­γρα­φία κατα­λαμ­βά­νει το 8% των περι­πτώ­σεων σε παι­δο­ψυ­χια­τρι­κές κλι­νι­κές. Ορι­σμέ­νοι ειδικοί εκτι­μούν ότι παρα­τη­ρεί­ται σε ποσοστό έως 2% στο μαθη­τικό πλη­θυ­σμό. Από ηλι­κιακή άποψη η συχνό­τητα των φαι­νο­μέ­νων κορυ­φώ­νε­ται περίπου στα 11 χρόνια.

Η πρώτη περί­ο­δος 5-7- ετών, σχε­τί­ζε­ται με το άγχος απο­χω­ρι­σμού, η δεύτερη στην ηλικία των 11 ετών και η τρίτη στην ηλικία των 14 ετών και ανα­φέ­ρε­ται σε σοβα­ρό­τε­ρες ψυχια­τρι­κές δια­τα­ρα­χές (κατά­θλιψη). Οι επι­κρα­τέ­στε­ρες θεωρίες για τη μελέτη της σχο­λειο­φο­βίας προ­έρ­χο­νται από το χώρο της ψυχα­νά­λυ­σης, τη συστη­μική άποψη και το συμπε­ρι­φο­ρι­σμό. Η οικο­γε­νειακή δομή ανα­πτύσ­σε­ται σε τρεις τύπους.

Ο πρώτος χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από μια υπε­ρε­πει­ική μητέρα, ένα παθη­τικό πατέρα και ένα απαι­τη­τικό παιδί στο σπίτι και δειλό στο σχολείο. Στο δεύτερο τύπο υπάρχει μια υπε­ρε­ξου­σια­στική μητέρα, ένας παθη­τι­κός πατέρας και ένα υπάκουο παιδί στο σπίτι και δειλό στο σχολείο.

Ο τρίτος τύπος περι­γρά­φει μια υπε­ρε­πει­ική μητέρα αυστηρό πατέρα και παιδί πρόθυμο στο σπίτι και φιλικό στο σχολείο. Η Συστη­μική θεωρία συνυ­φα­σμένη με την άποψη ότι το φαι­νό­μενο συν­δέ­ε­ται με το περι­βάλ­λον του, για μεν τον πρώτο τύπο εντο­πί­ζει επιεί­κεια, παθη­τι­κό­τητα, για δε το δεύτερο και τρίτο τύπο, η σχέση θεμε­λιώ­νε­ται στη διαφορά, ο ένας ενερ­γη­τι­κός και ο άλλος ουδέ­τε­ρος. Υπάρχει σύγχυση ρόλων πατέρα-μητέρας, το δε παιδί υπει­σέρ­χε­ται στο γάμο με συνέ­πεια τη στε­νό­τερη σχέση ως επί το πλεί­στον με τη μητέρα. Η περί­πτωση αυτή ανα­φέ­ρε­ται και ως «ψυχο­λο­γική αιμο­μι­ξία». Το σύμπλοκο και δύσκαμ­πτο σύστημα βοηθά στο να ανα­πτυ­χθεί η φοβία η οποία θα υπο­χω­ρή­σει μόνο όταν επέλθει ισορ­ρο­πία, αν δηλαδή η μητέρα απο­δε­χθεί ως δεδο­μένο την απο­μά­κρυνση του παιδιού και συμπο­ρευ­τεί με τον πατέρα.

Σε αντί­θετη περί­πτωση, το σύμ­πτωμα θα οδη­γή­σει σε παθο­λο­γία. Από την άλλη πλευρά οι ψυχα­να­λυ­τι­κές προ­σεγ­γί­σεις ανα­φέ­ρουν ως προσ­διο­ρι­στές των ψυχικών δυνά­μεων, το τρί­πτυχο «εαυτός – αντι­κεί­μενο – συναί­σθημα». ΄ Όλα ξεκι­νούν από την στιγμή της γέν­νη­σης όπου θεμε­λιώ­νε­ται η σχέση μητέρας-παιδιού. Η ενόρ­μιση κατά τον Freud καθο­ρί­ζει τη συμπε­ρι­φορά. Εφόσον η μητρική φρο­ντίδα δηλαδή η αλλη­λο­συ­σχέ­τιση συναισθηματικών-σωματικών αναγκών ανάμεσα στο παιδί και στη μητέρα είναι καλή και η μητέρα επι­δο­κι­μά­ζει την ανά­πτυξη του παιδιού απο­τε­λώ­ντας πηγή εμπι­στο­σύ­νης και ασφά­λειας, τότε το παιδί θα είναι ικανό να βιώσει τις ματαιώ­σεις του απο­χω­ρι­σμού, χωρίς πρό­βλημα.

Αντί­θετα αν η πρώτη συναι­σθη­μα­τική σχέση είναι ανε­πι­τυ­χής, τότε το παιδί θ΄ ανα­πτύ­ξει παθο­λο­γικά συμ­πτώ­ματα. Επο­μέ­νως ο φόβος του παιδιού να πάει σχολείο δεν είναι το ίδιο το σχολείο, αλλά ο φόβος μήπως φύγει από το σπίτι. Στα ψυχο­δυ­να­μικά πλαίσια η σχο­λειο­φο­βία θεω­ρεί­ται ως μια εκδή­λωση άγχους απο­χω­ρι­σμού εξαι­τίας της σχέσης εξάρ­τη­σης μητέρας-παιδιού. Οι συμπε­ρι­φο­ρι­στές υπο­στη­ρί­ζουν ότι το πρό­βλημα έχει σχέση με την παιδική ηλικία. Ακόμη θεωρούν ότι το άγχος απο­χω­ρι­σμού και οι φοβίες είναι απο­τέ­λε­σμα μάθησης. Το παιδί μαθαί­νει ν΄ ανα­πτύσ­σει άγχος απέ­να­ντι σε και­νού­ριες κατα­στά­σεις εφόσον η μητέρα του εμφα­νί­ζει άγχος. Ως αιτίες οι συμπε­ρι­φο­ρι­στές θεωρούν τη στάση των γονιών, του φόβου του αγνώ­στου, μαθη­σια­κές δυσκο­λίες και δυσα­ρέ­σκεια στο σχολείο. Οι πιο άμεσες και απο­τε­λε­σμα­τι­κές θερα­πείες σύμφωνα με έρευνες, απο­δεί­χθη­καν οι θερα­πείες συμπε­ρι­φο­ράς και ειδι­κό­τερα αυτές που βασί­ζο­νται στη θεωρία της κοι­νω­νι­κής μάθησης. Εξε­τά­ζε­ται η αλλη­λε­ξάρ­τηση του συστή­μα­τος που περι­κλείει πρόσωπα, συμπε­ρι­φο­ρές, φυσικό και κοι­νω­νικό περι­βάλ­λον. Ακο­λου­θεί­ται τεχνική που βασί­ζε­ται στην θετική ενί­σχυση, κατά την οποίαν αντα­μεί­βε­ται η προσ­δο­κώ­μενη συμπε­ρι­φορά με ταυ­τό­χρονη παρου­σία του φοβικού ερε­θί­σμα­τος.

Επίσης εφαρ­μό­ζε­ται και η τεχνική που βασί­ζε­ται στην κλασ­σική εξάρ­τηση. Με αυτήν επι­διώ­κε­ται η εξά­λειψη των φοβιών οι οποίες στη­ρί­ζο­νται σ΄ ένα συγκε­κρι­μένο ερέ­θι­σμα. Tεχνικές χαλά­ρω­σης. α) Απε­ξάρ­τηση: Τα φοβικά ερε­θί­σματα παρου­σιά­ζο­νται ταυ­τό­χρονα είτε στη φαντα­σία (imagiual) είτε πραγ­μα­τικά ((in-vivo), με άλλα ερε­θί­σματα που προ­κα­λούν αντι­δρά­σεις που είναι ασυμ­βί­βα­στα με το φόβο ώστε ο φόβος ν΄ απε­ξαρ­το­ποιεί­ται.

β) Συστη­μα­τική απευαι­σθη­το­ποί­ηση : Μ΄αυτή τη μέθοδο το άτομο μαθαί­νει να χαλα­ρώ­νει μέχρι να προ­σεγ­γί­σει μια εντελώς χαλαρή κατά­σταση σ΄ένα εύλογο χρόνο. γ) Ενδο­ε­κρη­κτική και ψυχο­μα­τα­κλυ­σμική θερα­πεία: το νεαρό άτομο καλεί­ται να φαντα­στεί και να νοιώσει το φόβο που προ­κα­λεί το μέγιστο φοβικό ερέ­θι­σμα. δ) Θυμική φαντα­σί­ωση. Ταχείες θερα­πείες σχο­λειο­φο­βίας α) Δημιουρ­γία αρμο­νι­κών σχέσεων με το παιδί-σχολείο-οικογένεια. β) Απευαι­σθη­το­ποί­ηση παιδιού, ενδε­χο­μέ­νως και γονέων. γ) Δια­λεύ­κανση φαντα­στι­κών ή πραγ­μα­τι­κών γεγο­νό­των που προ­κα­λούν τις αγχώ­δεις κατα­στά­σεις. δ) Αντι­με­τώ­πιση φοβικής κατα­στά­σεως με υπο­χρε­ω­τική σχολική φοίτηση. Σ’ αυτές τις μεθό­δους συγκα­τα­λέ­γε­ται

η μέθοδος Kennedy, όπου το παιδί επαι­νεί­ται ότι πήγε σχολείο ενώ δεν δίνεται έμφαση στα σωμα­τικά συμ­πτώ­ματα που επι­κα­λεί­ται.

Επίσης η μέθοδος Blagg κατά τον οποίον επι­βάλ­λε­ται η εξέταση του παιδιού να γίνεται στο σχολείο διότι εκεί η παρου­σία του παρέχει πλε­ο­νε­κτή­ματα. Οι γονείς θα πρέπει να μην υπο­κύ­πτουν στις αρνη­τι­κές δια­θέ­σεις του παιδιού και να το οδηγούν με πίεση στο σχολείο. Οι βασικές τάσεις που δια­μορ­φώ­θη­καν προ­σα­να­το­λί­ζο­νται στην έγκαιρη επι­στροφή του παιδιού στο σχολείο η οποία πρέπει να γίνεται με τη συναί­νεσή του. Τα μέτρα που προ­τεί­νο­νται στους γονείς ώστε να συν­δρά­μουν προ­λη­πτικά στην εκδή­λωση του φαι­νο­μέ­νου:

-να παρέ­χουν την ευκαι­ρία στο παιδί να συνα­να­στρέ­φε­ται με συνο­μη­λί­κους του. -να μην τονί­ζουν πόσο πολύ θα επι­θυ­μή­σει η μητέρα το παιδί όταν βρί­σκε­ται σχολείο. -να εντάσ­σουν το παιδί σε ομάδες για μερική απα­σχό­ληση.

-να μην υπερ­το­νί­ζουν εντυ­πω­σιακά πράγ­ματα που γίνο­νται στο σπίτι όταν το παιδί απου­σιά­ζει στο σχολείο. -να επι­δει­κνύ­ουν θετική συμπε­ρι­φορά ότι επι­βάλ­λε­ται να πάει το παιδί στο σχολείο, εάν δια­πι­στώ­σουν έντονη άρνηση για το σχολείο, ν΄ απευ­θύ­νο­νται σε ειδι­κούς για τυχόν διε­ρεύ­νηση και άλλων ψυχο­λο­γι­κών δια­τα­ρα­χών. Βιβλιο­γρα­φία 1) Καϊλα, Μ., Πολε­μι­κός, Ν., & Ξαν­θά­κου, Γ. (1996). η σχολική φοβία. η Αλίκη στο χώρο της οικο­γέ­νειας και του σχο­λείου. Τόμος Α΄. Αθήνα: Ελλη­νικά Γράμ­ματα. 2) Παρα­σκευό­που­λος, Ι.(1985). Εξε­λι­κτική Ψυχο­λο­γία. Σχολική ηλικία.. Τ.3 Αθήνα. * * * * * 1. Καϊλα,Μ. Πολε­μι­κός Ν. & Ξαν­θά­κου Γ.(1996), η σχολική φοβία, η Αλίκη στο χώρο της οικο­γέ­νειας και του σχο­λείου. Τ.Α’.Αθήνα: Ελλή­νικά Γράμ­ματα.σ.42. 2. Παρα­σκευό­που­λος, Ι.(1985), Εξε­λι­κτική Ψυχο­λο­γία. Σχολική ηλικία. Τ.3.Αθήνα.σ.169. 3. Καϊλα Μ., Πολε­μι­κός,Ν., & Ξαν­θά­κου Γ. (1996). οπ.π.σ16. 4. Καϊλα Μ., Πολε­μι­κός Ν. & Ξαν­θά­κου Γ. (1996). οπ.π.σ25. 5. Καϊλα Μ., Πολε­μι­κός Ν. & Ξαν­θά­κου Γ. (1996). οπ.π.σ39. 6. Παρα­σκεύ­που­λος Ι.(1985).οπ.π.σ.169