Η Τράπεζα Σπόρων Αιγαίου: Ένα ανάχωμα κατά του διατροφικού εκβιασμού που θα δεχθούν τα παιδιά μας στο μέλλον

Γράφει ο

Νεκτά­ριος Καλο­γή­ρου

Η αφύ­πνιση έχει ένα τίμημα. Αν απο­φα­σί­σεις να δια­βά­σεις το παρα­κάτω ρεπορ­τάζ θα δεις μέχρι πού φτάνει η «λαγό­τρυπα» και σε τι εκβια­στές οδηγείς τα παιδιά σου. Αν επι­λέ­ξεις να μάθεις, τότε στο τέλος του κει­μέ­νου θα γνω­ρί­σεις και τι είναι εκείνο που μπορείς να κάνεις ώστε να απο­τρέ­ψεις τον επερ­χό­μενο εκβια­σμό.

Σήμερα στα νησιά του Αιγαίου, που απο­τε­λούν μικρο­γρα­φία των κοι­νω­νιών όλου του κόσμου, έχει συντε­λε­στεί κατα­στροφή ασύλ­λη­πτου μεγέ­θους. Στα τελευ­ταία 30 χρόνια έχουν σχεδόν εξα­φα­νι­στεί όλες οι τοπικές ποι­κι­λίες φυτών και κηπευ­τι­κών. Με εξαί­ρεση μερι­κούς σπόρους που λιγο­στοί άνθρω­ποι κρύβουν ως κόρη οφθαλ­μού, όλα τα υπό­λοιπα, εποχικά προ­ϊ­ό­ντα της γης είναι υβρίδια. Η δια­πί­στωση έχει επι­βε­βαιω­θεί από το ελλη­νικό Εθνικό Ιδρυμα Αγρο­τι­κής Ερευνας (ΕΘΙΑΓΕ).

Είναι γνωστό πως τα υβρίδια προ­έρ­χο­νται από γενε­τικά τρο­πο­ποι­η­μέ­νους σπόρους. Εκείνο που δεν είναι γνωστό είναι το είδος της τρο­πο­ποί­η­σης που έχουν επι­δε­χθεί στο γενε­τικό τους υλικό. Οι δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις τους σε σχέση με τη φύση, αφορά σε τρεις πολύ μεγάλες αλλαγές:

– Τα φυτά υβρίδια να μπορούν να καρ­πο­φο­ρή­σουν μόνο αφού θα έχουν δεχθεί μεγάλες ποσό­τη­τες λιπα­σμά­των, φαρ­μά­κων και νερού

– Οι σπόροι των καρπών από τα υβρίδια, αν φυτευ­τούν μπορούν μεν να γεν­νή­σουν και­νού­ρια φυτά, τα οποία θα ανθο­φο­ρή­σουν, αλλά δεν θα καρ­πο­φο­ρή­σουν

– Τα άνθη από τα φυτά των υβρι­δίων να έχουν γύρη πλημ­μυ­ρι­σμένη με το τρο­πο­ποι­η­μένο γενε­τικό υλικό. Ετσι, αρκεί μόνο μία μέλισσα ώστε να δηλη­τη­ριά­σει με μεταλ­λαγ­μένο DNA μια ολό­κληρη πλαγιά με παρα­δο­σια­κές, νησιω­τι­κές ποι­κι­λίες φυτών.

Η αλλο­τρί­ωση

του γενε­τι­κού υλικού των νησιών

Οι νησιώ­τες για χιλιά­δες χρόνια επι­βί­ω­ναν καλ­λιερ­γώ­ντας μονα­δι­κές ποι­κι­λίες φυτών. Οι ποι­κι­λίες αυτές χρειά­στη­καν αιώνες για να προ­σαρ­μο­στούν στις ιδιαί­τε­ρες συν­θή­κες των δια­φο­ρε­τι­κών νησιών μας. Παρά­δειγμα, στην έλλειψη νερού του Καστε­λό­ρι­ζου, στους δυνα­τούς ανέμους της Μυκόνου, στα τοπικά φυτο­πα­θο­γόνα της Νισύρου και της Αστυ­πά­λαιας, στα φτωχά σε θρε­πτικά συστα­τικά χώματα της Τήλου.

Ο κ. Θοδωρής Τσι­μπί­δης, από τη θέση του διευ­θυ­ντή του Ινστι­τού­του Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας ‘Αρχιπέλαγος’ εξήγησε στη «δημο­κρα­τική»: «Η γεω­γρα­φική απο­μό­νωση των νησιών οδήγησε στην ανά­πτυξη μεγάλου αριθμού δια­φο­ρε­τι­κών τοπικών ποι­κι­λιών. Αυτές οι ποι­κι­λίες είχαν τόσο πολύ εναρ­μο­νι­στεί με τις ιδιαί­τε­ρες συν­θή­κες του κάθε νησιού, έτσι ώστε να φτάσουν σε σημείο να απο­δί­δουν υψηλή παρα­γωγή, με ελά­χι­στο νερό και χωρίς να χρειά­ζο­νται φυτο­φάρ­μακα για να αντι­με­τω­πί­σουν τις διά­φο­ρες ασθέ­νειες».

Ο ίδιος απο­κά­λυψε ότι «αν και χρειά­στη­καν αιώνες ολό­κλη­ρους για να εξε­λι­χθούν οι τοπικές ποι­κι­λίες φυτών, σε λίγες μόνο δεκα­ε­τίες βλέ­πουμε ότι στα νησιά μας, σε ολό­κληρη την Ελλάδα, αλλά και σε όλο τον κόσμο, οι τοπικές ποι­κι­λίες εξα­φα­νί­ζο­νται με ιδιαί­τερα ανη­συ­χη­τι­κούς ρυθμούς. Ενδει­κτικά ανα­φέ­ρουμε ότι στην Ελλάδα, σε λίγες μόνο δεκα­ε­τίες, από τις 200 ποι­κι­λίες σταριού που καλ­λιερ­γού­νταν, έχουν μείνει μόνο 20, δηλαδή μειώ­θη­καν κατά 90%. Επίσης, πρό­σφα­τες έρευνες έχουν δείξει ότι μόνο το 2-3 % των ποι­κι­λιών λαχα­νι­κών που υπήρχαν πριν 50 χρόνια στην Ελλάδα έχει δια­σω­θεί μέχρι τις μέρες μας».

Οι αιτίες αλλο­τρί­ω­σης και εξα­φά­νι­σης των τοπικών ποι­κι­λιών έχουν ως αφε­τη­ρία την βαριά επι­βά­ρυνση του περι­βάλ­λο­ντος, αλλά και την ανε­ξέ­λεγ­κτη διάδοση των υβρι­δι­κών φυτών. Τα τελευ­ταία λει­τουρ­γούν ως ξενι­στές και αρκεί μόνο ένα «πει­ραγ­μένο» φυτό για να επη­ρε­ά­σει, μακρο­πρό­θε­σμα, ένα ολό­κληρο νησί.

Ο επερ­χό­με­νος

εκβια­σμός

Η συντρι­πτική πλειο­ψη­φία των τροφών που δια­τί­θε­νται σήμερα στην αγορά προ­έρ­χο­νται από υβρι­δικά φυτά, τα οποία απαι­τούν υψηλές ποσό­τη­τες λιπα­σμά­των, καρ­πο­φο­ρούν μόνο μία φορά στη ζωή τους και οι σπόροι τους γεννούν φυτά που όμως δεν βγάζουν καρπούς (παρά μόνο ανθούς με γενε­τικά τρο­πο­ποι­η­μένη γύρη).

Οι παρα­δο­σια­κοί αγρότες εγκα­τα­λεί­πουν τη γη, καθώς είναι αδύνατο να αντι­με­τω­πί­σουν τα υβρίδια. Η γενε­τική τρο­πο­ποί­ηση που έχει υποστεί η φύση στο σύνολό της είναι ασύλ­λη­πτου μεγέ­θους. Στην πράξη, οι πολυ­ε­θνι­κές βιο­μη­χα­νίες σπόρων σήμερα ελέγ­χουν το μεγα­λύ­τερο ποσοστό της παρα­γω­γής τρο­φί­μων ακόμα και στο πιο μικρό και απο­μο­νω­μένο νησί της Δωδε­κα­νή­σου. Αυτό έγινε με τη δική μας ανοχή. Η κατεύ­θυνση της εθνικής παι­δείας σε θέματα οικο­νο­μίας κι όχι περι­βάλ­λο­ντος έχει λει­τουρ­γή­σει κατα­λυ­τικά.

Είναι βέβαιο πως τα παιδιά μας θα υπο­στούν εκβια­σμό άνευ προη­γου­μέ­νου. Θα είναι ανα­γκα­σμένα να κατα­να­λώ­νουν μόνο μεταλ­λαγ­μένα τρόφιμα και μάλιστα σε τιμές που εκβια­στικά θα ορίζουν οι βιο­μη­χα­νίες που αυτή τη στιγμή πλημ­μυ­ρί­ζουν κάθε σπιθαμή της γης με τρο­πο­ποι­η­μέ­νους σπόρους. Ανε­βά­ζο­ντας τις τιμές των σπόρων θα καθι­στούν την τροφή ως προ­νό­μιο μόνο των εχόντων. Αν οι βιο­μη­χα­νίες θα θέλουν να εκβιά­σουν μια ολό­κληρη κοι­νω­νία, τότε απλώς θα στα­μα­τή­σουν τη χορή­γηση σπόρων. Χωρίς φυτά, δεν υπάρχει τροφική αλυσίδα.

Η Τράπεζα Σπόρων

του «Αρχι­πε­λά­γους»

Πρό­κει­ται για μια πολύ σπου­δαία και ελπι­δο­φόρα δράση. Τα μέλη του Ινστι­τού­του Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος» έχουν προ­χω­ρή­σει στην ίδρυση Τρά­πε­ζας Σπόρων του Αιγαίου Πελά­γους.

«Στόχος της δράσης μας αυτής είναι η συγκέ­ντρωση και φύλαξη σπόρων, καθώς και ο πολ­λα­πλα­σια­σμός και η διάδοση της καλ­λιέρ­γειας των τοπικών ποι­κι­λιών καλ­λιερ­γή­σι­μων φυτών κυρίως από τα νησιά του Αιγαίου» περιέ­γραψε στη ‘δημοκρατική’ ο διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του κ. Θοδωρής Τσι­μπί­δης. Μια απλή συνο­μι­λία μαζί του είναι αρκετή για να γίνει αντι­λη­πτό το μέγεθος του πάθους που τον δια­κα­τέ­χει για την διάδοση αυτής της πρω­το­βου­λίας. Τα στελέχη του «Αρχι­πε­λά­γους» κινού­νται από νησί σε νησί και παράλ­ληλα με την προ­στα­σία της θάλασ­σας έχουν θέσει σαν στόχο να δημιουρ­γή­σουν ένα ανάχωμα για την προ­στα­σία των τοπικών ποι­κι­λιών, καθώς και όσο το δυνατόν περισ­σο­τέ­ρων ειδών από τη χλωρίδα του τόπου μας. Στα νησιά ανα­ζη­τούν τους παρα­δο­σια­κούς αγρότες, ζητούν να τους δοθούν σπόροι, από εκεί­νους που πια είναι σπάνιο να βρεθούν σε περιο­χές όπως η Ρόδος. Αυτούς τους σπόρους τους παρα­λαμ­βά­νουν, τους προ­στα­τεύ­ουν από τους ξενι­στές και σιγά – σιγά τους πολ­λα­πλα­σιά­ζουν με φυσικό τρόπο. Ακο­λού­θως, οι νέοι σπόροι δίδο­νται ξανά σε αγρότες για να τους καλ­λιερ­γή­σουν και να ανα­γεν­νη­θεί η φύση των νησιών. Το έργο τους είναι μονα­δικό.

«Με συνεχή, εκτε­τα­μένη έρευνα και τη συγκι­νη­τική συνερ­γα­σία ευαι­σθη­το­ποι­η­μέ­νων πολιτών από τις τοπικές κοι­νω­νίες, έχουν συγκε­ντρω­θεί εκα­το­ντά­δες ποι­κι­λίες, από νησιά , νησίδες, βρα­χο­νη­σί­δες και παρά­κτιες περιο­χές του Αιγαίου, καθώς και περιο­χές της Στερεάς Ελλάδας. Περι­λαμ­βά­νουν τοπικές ποι­κι­λίες δεν­δρω­δών, κηπευ­τι­κών, σιτηρών, ψυχαν­θών, αμπέλου και βοτάνων. Η Τράπεζα Σπόρων έχει επίσης κατα­φέ­ρει να συλ­λέ­ξει πολλές ποι­κι­λίες που πιστεύ­αμε ότι είχαν εξα­φα­νι­στεί, όπως η κόκκινη πατάτα της Κρήτης, το κρεμ­μύδι «μελάθι» και το άσπρο και κόκκινο καλα­μπόκι» περιέ­γραψε ο κ. Τσι­μπί­δης.

Οι σπόροι φυλάσ­σο­νται υπό κατάλ­λη­λες συν­θή­κες για μακρο­χρό­νια συντή­ρηση και καλ­λιερ­γού­νται πει­ρα­μα­τικά για πολ­λα­πλα­σια­σμό ή μορ­φο­λο­γική παρα­τή­ρηση, έτσι ώστε να εξε­τα­στεί η πιθανή επι­μό­λυνση από άλλες ποι­κι­λίες. Η Τράπεζα Σπόρων του «Αρχι­πε­λά­γους» λει­τουρ­γεί σε συνερ­γα­σία με την Τράπεζα Σπόρων Φυτικού Γενε­τι­κού Υλικού του Εθνικού Ιδρύ­μα­τος Αγρο­τι­κής Έρευνας, με μη-κυβερνητικές οργα­νώ­σεις, καθώς και φορείς που δρα­στη­ριο­ποιού­νται σε αυτό τον τομέα στην Μεσό­γειο.

Μπορείς κι εσύ

να βοη­θή­σεις

Αν γνω­ρί­ζεις πού υπάρ­χουν τοπικές ποι­κι­λίες φυτών, τότε κάνε μια μικρή συλλογή από σπόρους. Συγκέ­ντρωσέ τους, βάλε τους σε ένα φάκελο και απέ­στειλέ τους προς το Ινστι­τούτο Αρχι­πέ­λα­γος – Τράπεζα Σπόρων του Αιγαίου. Εκεί θα γίνει η ανάλυσή τους και η μακρο­πρό­θε­σμη φύλαξή τους.

Σπόροι μπορούν να συλ­λε­χθούν από:

– Καλ­λιερ­γή­σιμα και άγρια φυτικά είδη που χρη­σι­μο­ποιού­νται για τη δια­τροφή των ανθρώ­πων και των ζώων,

– φρούτα και λαχα­νικά,

– αρω­μα­τικά, φαρ­μα­κευ­τικά και άλλα τοπικά είδη φυτών.

Μπες στο “archipelago.gr” και μαζί με τη διεύ­θυνση απο­στο­λής θα βρεις και το απα­ραί­τητο «Έντυπο Απο­στο­λής Σπόρων» όπου θα σημειώ­σεις πλη­ρο­φο­ρίες που θεωρείς σημα­ντι­κές και ει δυνατόν φωτο­γρα­φίες από το φυτό που σου «έδωσε» τους σπόρους του.

Αυτή η απλή ενέρ­γεια είναι σίγουρο ότι κάπως θα περιο­ρί­σει την επέλαση της βιο­μη­χα­νίας των τρο­πο­ποι­η­μέ­νων σπόρων.

Η αφύ­πνιση έχει πάντα ένα τίμημα και τώρα που κι εσύ γνω­ρί­ζεις, μπορείς να βοη­θή­σεις και μάλιστα καθο­ρι­στικά. Σκέψου ένα τρόπο.