Η κρυμμένη θλίψη στη σιωπή των Χριστουγέννων

Μέσα στη σιωπή κρύ­βο­νται όλα εκείνα τα λόγια που περι­μέ­νουν να ειπω­θούν. Μια τέτοια σιωπή περι­βάλ­λει τους καρα­βο­μα­ρα­γκούς, περισ­σό­τερο αυτές τις μέρες που κατά κανόνα οι νησιώ­τες στό­λι­ζαν στα σπίτια τους με καρα­βά­κια. Πάνε τα καρα­βά­κια, χάθηκαν από τα ελλη­νικά Χρι­στού­γεννα, αντι­κα­τα­στά­θη­καν από τα έλατα των βαυαρών, τα δε ξύλινα σκαριά από τα πλα­στικά των βιο­μη­χα­νιών. Η μόνη σπίθα που έμεινε κι εξα­κο­λου­θεί να δια­τη­ρεί μέσα της άσβεστη μια κάποια ελπίδα, είναι η θέληση των μαστό­ρων να κατα­σκευά­ζουν μικρά, αντί­γραφα των σκαφών που μέχρι πρό­τι­νος όργωναν τις θάλασ­σες όλου του κόσμου. Τα φτιά­χνουν με την ελπίδα κάποια στιγμή να κοσμή­σουν τις σχο­λι­κές αίθου­σες, για να θυμί­ζουν στους μαθητές την τέχνη τη βγαλ­μένη μέσα από τα κύματα της θάλασ­σας.

Στη Σύμη οι ταρ­σα­νά­δες ήταν τρεις. Ο πρώτος, ο μεγάλος, ήταν στο Γυαλό, εκεί όπου σήμερα βρί­σκο­νται το τελω­νείο, η πλατεία και το δημαρ­χείο. Ηταν ο περί­φη­μος ταρ­σα­νάς του κάμπου. Εκεί κατα­σκευά­ζο­νταν τα πιο μεγάλα, ξύλινα σκάφη της Μεσο­γείου του περα­σμέ­νου αιώνα: Καγκά­βες, Αχταρ­μά­δες (μηχα­νο­κάικα), Γυάλλες, Μπρα­τσέ­ρες, Ντε­πό­ζιτα και Μπα­κέ­τες. Όλα ήταν κατα­σκευα­σμένα από πευ­κό­ξυλο ροδί­τικο ή καρ­πά­θικο, κατράνι και σου­η­δικό. Το κάθε ένα σκάφος είχε το ρόλο του στο εμπόριο, στην αλιεία ανοι­κτής θάλασ­σας, στην παρά­κτια αλιεία και στις μετα­φο­ρές.

Από τον περί­φημο ταρσανά του κάμπου έχει απο­μεί­νει μόνο η γλίστρα, δίπλα στο σημε­ρινό τελω­νείο (όπως φαί­νε­ται στη φωτο­γρα­φία της έντυπης έκδοσης). Όλες οι υπό­λοι­πες υπο­δο­μές, μαζί με τα σκάφη κατα­στρά­φη­καν από τους ανη­λε­είς βομ­βαρ­δι­σμούς των γερ­μα­νι­κών στούκας κατά το 2ο παγκό­σμιο πόλεμο. Ο βομ­βαρ­δι­σμός, που ισο­πέ­δωσε ό,τι υπήρχε στο Γυαλό, ήταν τα αντί­ποινα των ναζι­στών για τη θέληση των Συμια­κών να βοη­θή­σουν τις συμ­μα­χι­κές δυνά­μεις στον αγώνα της αντί­στα­σης. Στον ταρσανά του κάμπου είχαν χτιστεί και τρία από τα σκάφη που μετέ­φε­ραν τους Δωδε­κα­νή­σιους πρό­σφυ­γες πολέμου προς την Παλαι­στίνη και με τελικό προ­ο­ρι­σμό τον καταυ­λι­σμό του ΟΗΕ στη Νου­ζεϊ­ράτ της Γάζας.

Οι δυο άλλοι ταρ­σα­νά­δες του νησιού βρι­σκό­ντου­σαν στο Πέδι και το Χαράνι αντί­στοιχα. Στο Πέδι κατα­σκευα­ζό­ντου­σαν πιο μικρά σκάφη, ενώ στο Χαράνι (σήμερα οδός Γεωρ­γίου Γεν­νη­ματά) λει­τουρ­γούσε επι­σκευα­στική δρα­στη­ριό­τητα. Ξύσιμο, καθά­ρι­σμα, καλα­φά­τι­σμα, πέρασμα των ύφαλων με φαρμάκι (πίσσα με διά­φο­ρες προ­σμί­ξεις), βάψιμο.

Οι πιο γνωστοί καρα­βο­μα­ρα­γκοί εκείνης της εποχής είχαν ονόματα ξακου­στά: Γιώργος Ψαράς, Δημή­τρης Σαρρής, Ηλίας Χάσκας, Γιώργος Κυρια­κά­κης, Νίκος Μοστρά­τος, Γιάννης Ζαχα­ριάς και ο γιος του Βασίλης Ζαχα­ριάς. Το καλα­φά­τι­σμα ήταν μια εξίσου σοβαρή δουλειά στο χτίσιμο και τη συντή­ρηση των ξύλινων σκαριών. Ήταν η δουλειά σφρά­γι­σης των αρμών μεταξύ των σανίδων στις γάστρες των σκαφών. Αν το καλα­φά­τι­σμα δεν γινόταν σωστά, το σκάφος έμπαζε νερά. Οι πιο γνωστοί καλα­φα­τά­δες της Σύμης ήταν οι Μανω­λέ­σκοι.

Η ελλη­νική ναυ­το­σύνη έκρυβε την καρδιά της στους ταρ­σα­νά­δες των νησιών. Κάθε νησί του Αιγαίου και του Ιονίου πελά­γους είχε τη δική του ναυ­πη­γική ιστορία. Η Λίνδος, μαζί με τη Ρόδο, υπήρξαν σημα­ντικά ναυ­πη­γικά κέντρα. Η Σύρος, η Χίος, η Ικαρία, η Κάλυ­μνος, η Κέρκυρα, η Πάτμος όλα τα νησιά έχουν να διη­γη­θούν ατε­λεί­ω­τες ιστο­ρίες με καμβά τη θάλασσα και πρω­τα­γω­νι­στές τους νησιώ­τες. Η πιο κοντινή στα δικά μας νησιά, είναι η ιστορία των σπογ­γα­λιέων. Η μάζωξη και η μεγάλη γιορτή που γινόταν πάντα μετά το Πάσχα στη Σύμη, για το τσουρ­μά­ρι­σμα (ναυ­το­λό­γηση) όσων θα ‘βγαιναν με τις καγκά­βες, τους αχταρ­μά­δες, τα βοη­θη­τικά ντε­πό­ζιτα και τις γυάλλες για τη σπογ­γα­λιεία στη Συρία και την Αφρική. Μαζί με τις μεγάλες γιορτές της Χρι­στια­νο­σύ­νης, οι νησιώ­τες γιόρ­τα­ζαν δυο ακόμα.

Τη μεγάλη ανα­χώ­ρηση του Μάη για τα σφουγ­γά­ρια και τη μεγάλη επι­στροφή του Σεπτέμ­βρη. Σε αυτούς τους μήνες οι ναυ­τι­κοί τρέ­φο­νταν με καβουρμά, γαλέτες και νερό από τα ντε­πό­ζιτα, που ακο­λου­θού­σαν γεμάτα σκου­ριές.

Τα ξύλινα σκάφη πάντα επέ­στρε­φαν. Ήταν δυνατά και καλο­φτιαγ­μένα. Όμως δεν ίσχυε το ίδιο με τους ανθρώ­πους. Δεν ήταν λίγες οι φορές που κάποιος αχταρ­μάς επέ­στρεφε με τη σημαία μεσί­στια, ως ένδειξη θανάτου. Το σκά­φαν­δρο ήταν η αιτία και το ανάθεμα των οικο­γε­νειών που απέ­με­ναν ακρω­τη­ρια­σμέ­νες. Ωστόσο, παρά τους θανά­τους και τη σκληρή δουλειά της θάλασ­σας, τα ξύλινα σκαριά και η θάλασσα δεν έβγαι­ναν ποτέ από τη σκέψη των νησιω­τών. Ακόμα κι αν χάνο­νταν ο πατέρας, συνέ­χιζε ο πρω­τό­το­κος και αν συνέ­βαινε να χαθεί και ο πρω­τό­το­κος, ακο­λου­θούσε στη δουλειά της θάλασ­σας ο δεύ­τε­ρος της οικο­γέ­νειας.

Έτσι, τρο­φο­δο­τή­θη­καν δια­μά­ντια της ελλη­νι­κής λογο­τε­χνίας, σαν τη “Μεγάλη Χίμαιρα” του Καρα­γά­τση, όπου η περί­φανη Ρεϊ­ζαινα, η Κασιώ­τισσα καπε­τά­νισσα, αλλά και οι Συρια­νές μάνες, δε θρηνούν για το χαμό ούτε άντρα, ούτε παιδιού. Για τον ίδιο λόγο το καρα­βάκι ήταν πάντα εκείνο που στό­λι­ζαν οι Ελληνες στα σπίτια τους τα Χρι­στού­γεννα και είναι λάθος να ανα­πα­ρά­γε­ται η αναφορά πως η εικόνα του προ­κα­λούσε θλίψη στις οικο­γέ­νειες των θαλασ­σο­πνιγ­μέ­νων γι’ αυτό και αντι­κα­τα­στά­θηκε από το έλατο των Βαυαρών του Οθωνα. Η έλλειψη παι­δείας και πατρι­δο­γνω­σίας έσβησε το καρα­βάκι ως ένα από τα ελλη­νικά σύμβολα των Χρι­στου­γέν­νων. Η ίδια έλλειψη οδήγησε στο να υιο­θε­τη­θεί από τις ελλη­νι­κές κυβερ­νή­σεις, χωρίς καμμία τρο­πο­ποί­ηση η απόφαση που προ­βλέ­πει την ορι­στική κατα­στροφή των παρα­δο­σια­κών ξύλινων σκαφών, ως απα­ραί­τητη προ­ϋ­πό­θεση ώστε οι επαγ­γελ­μα­τίες ψαράδες να πάρουν επι­δό­τηση. Η ίδια λογική φορο­λο­γεί τις βάρκες των μικρο­νη­σιω­τών ως τεκ­μή­ριο πολυ­τε­λούς δια­βί­ω­σης.

Είναι λίγες μέρες πριν τα Χρι­στού­γεννα και μέσα στις σιωπές κρύ­βο­νται όλα εκείνα τα λόγια που περι­μέ­νουν να ειπω­θούν. Μια τέτοια σιωπή περιέ­βαλε τον μαστρό Βασίλη Ζαχαριά, έναν από τους τελευ­ταί­ους καρα­βο­μα­ρα­γκούς της Ελλάδας, όταν προχθές υπο­δέ­χθηκε τη “δημο­κρα­τική” στο ξυλουρ­γείο του στο Χαράνι της Σύμης. Δεν θέλησε να μιλήσει. Έμεινε σιω­πη­λός. Τι να πει; Την ναυτική ιστορία της Ελλάδας; Μου πε μόνο: «Εγώ δε μιλώ. Τράβα μόνο δύο φωτο­γρα­φίες». Μου δειξε τα τρε­χα­ντή­ρια που φτιά­χνει. Είναι μικρά, ούτε ένα μέτρο από πλώρα σε πρύμνη, μα είναι πιστά αντί­γραφα εκείνων που εξα­κο­λου­θούν να τραβούν τις συρτές στα γύρω νησιά και να πιάνουν παλα­μί­δες και τούνες. Εξω από το ξυλουρ­γείο, στην παλιά επι­σκευα­στική ζώνη της Σύμης αφημένα αρκετά ξύλινα σκαριά. Οι ιδιο­κτή­τες τους δεν απο­φα­σί­ζουν να τα κόψουν κι ας είναι η επι­δό­τηση μεγάλη.

Καλά Χρι­στού­γεννα σε όλους.