Λάμπρος Τζούμης: Επιτυχία δεν είναι απλώς να αποφύγεις έναν πόλεμο, αλλά να τον αποτρέψεις, χωρίς να υποχωρήσεις

Στρα­τηγέ, πρό­σφατα με αφορμή την πλατ­φόρμα που προ­ω­θεί­ται για το καλώδιο ηλε­κτρι­κής δια­σύν­δε­σης είχατε μιλήσει για συνταγή Κίσιν­γκερ, περί «δημιουρ­γι­κής ασά­φειας». Σαν να δικαιω­θή­κατε από την απά­ντηση του Μάρκο Ρούμπιο. Μήπως τα πράγ­ματα δυσκο­λεύ­ουν τελικά στα νερά της Κάσου;

Σε ερώτηση εάν οι ΗΠΑ υπο­στη­ρί­ζουν την ηλε­κτρική δια­σύν­δεση Ελλάδας και Κύπρου, ο κ. Ρούμπιο δημιούρ­γησε ένα «θολό τοπίο». Απέφυγε να ανα­φέ­ρει την Τουρκία, δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θα κατα­βά­λουν διπλω­μα­τι­κές προ­σπά­θειες και εξέ­φρασε την ελπίδα εξεύ­ρε­σης λύσης.

Πρό­σθεσε ότι τέτοια ζητή­ματα αντι­με­τω­πί­ζο­νται καλύ­τερα ιδιω­τικά και αθόρυβα, μέσω παρα­σκη­νια­κής διπλω­μα­τίας. Η αναφορά μου στη «δημιουρ­γική ασάφεια» αφο­ρούσε την πλη­ρο­φο­ρία ότι εξε­τά­ζε­ται το ενδε­χό­μενο η γαλλική Meridiam, που συμ­με­τέ­χει στο έργο, να ενη­με­ρώ­σει εγγρά­φως τις παρά­κτιες χώρες, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της Τουρ­κίας, για τις προ­γραμ­μα­τι­σμέ­νες εργα­σίες, ώστε να ξεπε­ρα­στούν οι αντι­δρά­σεις της Άγκυρας.

Έτσι, η Ελλάδα θα υπο­στη­ρί­ζει ότι δεν ζητά τουρ­κική άδεια, ενώ η Τουρκία ότι ενη­με­ρώ­νε­ται για το έργο. Αυτή είναι η λογική της «δημιουρ­γι­κής ασά­φειας», που συν­δέ­θηκε με τη διπλω­μα­τική πρα­κτική του Χένρι Κίσιν­γκερ και επι­τρέ­πει δια­φο­ρε­τι­κές ερμη­νείες της ίδιας διευ­θέ­τη­σης. Η δια­δρομή του καλω­δίου διέρ­χε­ται αρχικά από τις βόρειες ακτές της Κρήτης, εντός ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων, στη συνέ­χεια από την οριο­θε­τη­μένη ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύ­πτου μέχρι τον 28ο μεσημ­βρινό, στο ύψος της Ρόδου, ακο­λού­θως από μη οριο­θε­τη­μένη περιοχή νότια της Μεγί­στης και τέλος από την ΑΟΖ της Κύπρου.

Σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασ­σας, η πόντιση υπο­θα­λάσ­σιων καλω­δίων απο­τε­λεί ανα­γνω­ρι­σμένη ελευ­θε­ρία πέραν των χωρικών υδάτων, υπό τις προ­βλε­πό­με­νες προ­ϋ­πο­θέ­σεις. Στις περιο­χές της οριο­θε­τη­μέ­νης ελλη­νι­κής και κυπρια­κής ΑΟΖ δεν απαι­τεί­ται άδεια της Τουρ­κίας. Ιδιαί­τερη σημασία έχει το τμήμα νότια της Μεγί­στης, που δεν συμπε­ρι­λή­φθηκε στη συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης Ελλάδας και Αιγύ­πτου.

Τα ελλη­νικά νησιά δια­θέ­τουν υφα­λο­κρη­πίδα, με δικαιώ­ματα που υφί­στα­νται αυτο­δι­καίως, χωρίς προη­γού­μενη ανα­κή­ρυξη. Η Τουρκία αμφι­σβη­τεί την έκταση της ελλη­νι­κής υφα­λο­κρη­πί­δας, με επί­κε­ντρο την επήρεια του συμπλέγ­μα­τος της Μεγί­στης.

Η Άγκυρα έχει γνω­στο­ποι­ή­σει επα­νει­λημ­μένα στον ΟΗΕ τις διεκ­δι­κή­σεις της. Το 2020 το «Oruc Reis» πραγ­μα­το­ποί­ησε έρευνες σε περιοχή ελλη­νι­κής υφα­λο­κρη­πί­δας, φθά­νο­ντας περίπου 6,5 ναυτικά μίλια από τη Μεγίστη.

Τότε ο κ. Γερα­πε­τρί­της δήλωσε ότι «η κόκκινη γραμμή είναι η εθνική κυριαρ­χία», προσ­διο­ρί­ζο­ντάς την στα χωρικά ύδατα των 6 ναυ­τι­κών μιλίων και αφή­νο­ντας εκτός την ελλη­νική υφα­λο­κρη­πίδα.

Το έργο ενδέ­χε­ται να πραγ­μα­το­ποι­η­θεί με τη φόρ­μουλα της ενη­μέ­ρω­σης των παρά­κτιων κρατών.

Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι τι θα συμβεί την επόμενη ημέρα. Θα έχει δια­σφα­λι­στεί η ανε­μπό­δι­στη άσκηση των ελλη­νι­κών κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των ή θα έχει δημιουρ­γη­θεί προη­γού­μενο που η Τουρκία θα επι­κα­λεί­ται για να στη­ρί­ζει τις διεκ­δι­κή­σεις της;

Μπορεί η αποφυγή μιας στρα­τιω­τι­κής σύγκρου­σης να θεω­ρη­θεί διπλω­μα­τική επι­τυ­χία, όταν το ζήτημα της κυριαρ­χίας παρα­μέ­νει ανοιχτό;

Μετά την κρίση των Ιμίων, ο τότε πρω­θυ­πουρ­γός Κ. Σημίτης είχε δηλώσει ότι «Οι σύγ­χρο­νες χώρες δεν παρα­σύ­ρο­νται σε συγκρού­σεις». Προ­φα­νώς, κανένας λογικός άνθρω­πος δεν επι­θυ­μεί τον πόλεμο. Η αντί­ληψη αυτή φαί­νε­ται ότι δια­περνά ένα μεγάλο μέρος του πολι­τι­κού συστή­μα­τος, αλλά και της ελλη­νι­κής κοι­νω­νίας, όπως απο­τυ­πώ­νε­ται στο γνωστό ερώτημα «Δηλαδή, τι θέλετε να κάνουμε πόλεμο;». Τι συμ­βαί­νει, όμως όταν δια­κυ­βεύ­ο­νται τα εθνικά συμ­φέ­ρο­ντα και η εδαφική κυριαρ­χία της χώρας; To «τι θέλετε να κάνουμε πόλεμο;» πρό­κει­ται για ένα παρα­πλα­νη­τικό δίλημμα που παρου­σιά­ζει ως μονα­δι­κές επι­λο­γές την υπο­χώ­ρηση ή τον πόλεμο. Αυτή ακριβώς είναι και η επι­δί­ωξη της Τουρ­κίας, να θέσει την Ελλάδα μπροστά σε αυτό το δίλημμα, με απώτερο στόχο να την οδη­γή­σει σε δια­πραγ­μα­τεύ­σεις με τους δικούς της όρους, χωρίς να χρεια­στεί να κατα­φύ­γει σε στρα­τιω­τική σύγκρουση, την οποία ούτε η ίδια επι­θυ­μεί. Η στρα­τιω­τική ισχύς, σε συν­δυα­σμό με την πολι­τική βούληση χρη­σι­μο­ποί­η­σής της, απο­τε­λεί βασικό παρά­γο­ντα απο­τρο­πής και ενί­σχυ­σης της διπλω­μα­τίας. Η αποφυγή μιας στρα­τιω­τι­κής σύγκρου­σης είναι ασφαλώς επι­θυ­μητή, αλλά δεν απο­τε­λεί από μόνη της διπλω­μα­τική επι­τυ­χία. Το κρίσιμο ζήτημα είναι με ποιους όρους επι­τυγ­χά­νε­ται και ποιες συνέ­πειες αφήνει. Στα Ίμια η σύγκρουση απο­φεύ­χθηκε, αλλά η Τουρκία αξιο­ποί­ησε την κρίση για να προ­ω­θή­σει τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών». Επο­μέ­νως, επι­τυ­χία δεν είναι απλώς να απο­φύ­γεις έναν πόλεμο, αλλά να τον απο­τρέ­ψεις χωρίς να υπο­χω­ρή­σεις σε ζητή­ματα εθνικής κυριαρ­χίας και κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των.

Ποια είναι τα όρια της ελλη­νι­κής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής όταν οι προ­τε­ραιό­τη­τες των συμ­μά­χων συγκρού­ο­νται με τις ελλη­νι­κές επι­διώ­ξεις, δηλαδή η δική μας «κόκκινη γραμμή»;

Οι συμ­μα­χίες και οι διε­θνείς συνερ­γα­σίες απο­τε­λούν βασι­κούς πυλώνες της ελλη­νι­κής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής. Δεν πρέπει, όμως, να παρα­βλέ­πουμε ότι κάθε χώρα δια­μορ­φώ­νει την πολι­τική της με γνώμονα πρω­τί­στως τα δικά της εθνικά συμ­φέ­ρο­ντα, τα οποία δεν συμπί­πτουν πάντοτε με τα ελλη­νικά. Αυτό ισχύει και για τις ΗΠΑ, οι οποίες αντι­με­τω­πί­ζουν την Ελλάδα και την Τουρκία με βάση τις ευρύ­τε­ρες στρα­τη­γι­κές τους επι­διώ­ξεις στην περιοχή. Η ελλη­νική εξω­τε­ρική πολι­τική οφείλει να αξιο­ποιεί τις συμ­μα­χίες, χωρίς να εξαρτά την προ­ά­σπιση των εθνικών συμ­φε­ρό­ντων από τις προ­τε­ραιό­τη­τες τρίτων. Η δική μας «κόκκινη γραμμή» πρέπει να είναι ο σεβα­σμός της εθνικής κυριαρ­χίας και των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των της χώρας, χωρίς να τίθε­νται υπό δια­πραγ­μά­τευση υπό την πίεση απειλών ή της χρήσης στρα­τιω­τι­κής ισχύος. Οι συμ­μα­χίες ενι­σχύ­ουν τη θέση μας, αλλά δεν μπορούν να υπο­κα­τα­στή­σουν την εθνική στρα­τη­γική, την απο­τρε­πτική ισχύ και την πολι­τική βούληση για την υπε­ρά­σπιση των εθνικών συμ­φε­ρό­ντων.

Ο Κάθετος Διά­δρο­μος μετα­τρέ­πει την Ελλάδα σε ενερ­γειακή πύλη της Ευρώπης. Μπορεί αυτή η ανα­βάθ­μιση να λει­τουρ­γή­σει ως στρα­τη­γική ασπίδα απέ­να­ντι στην Τουρκία ή δημιουρ­γεί νέες εστίες αντι­πα­ρά­θε­σης;

Ο Κάθετος Διά­δρο­μος ανα­βαθ­μί­ζει αναμ­φί­βολα τη γεω­πο­λι­τική σημασία της Ελλάδας, καθώς ενι­σχύει τον ρόλο της στη μετα­φορά ενέρ­γειας προς την ευρω­παϊκή αγορά και συμ­βάλ­λει στη δια­φο­ρο­ποί­ηση των πηγών ενερ­γεια­κού εφο­δια­σμού. Παράλ­ληλα, δημιουρ­γεί πρό­σθετα στρα­τη­γικά συμ­φέ­ρο­ντα για τις ΗΠΑ και ευρω­παϊ­κές χώρες στην περιοχή. Ωστόσο, θα ήταν λάθος να θεω­ρή­σουμε ότι η ενερ­γειακή αυτή ανα­βάθ­μιση απο­τε­λεί και ασπίδα προ­στα­σίας απέ­να­ντι στην Τουρκία. Τα οικο­νο­μικά και ενερ­γειακά συμ­φέ­ρο­ντα των συμ­μά­χων μας δεν συνε­πά­γο­νται αυτο­μά­τως και την υπο­χρέ­ωσή τους να υπο­στη­ρί­ξουν τις ελλη­νι­κές θέσεις σε ζητή­ματα εθνικής κυριαρ­χίας και κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των. Με βάση τη μέχρι σήμερα πολι­τική της Τουρ­κίας, εκτιμώ ότι η Άγκυρα θα επι­χει­ρή­σει να αντι­δρά­σει στην ενερ­γειακή ανα­βάθ­μιση της Ελλάδας, ιδιαί­τερα εάν θεω­ρή­σει ότι αυτή περιο­ρί­ζει τον δικό της γεω­πο­λι­τικό ρόλο. Δεν απο­κλεί­ε­ται, επο­μέ­νως, να προ­κα­λέ­σει νέες εντά­σεις, επι­διώ­κο­ντας να απο­κο­μί­σει πολι­τικά ή στρα­τη­γικά ανταλ­λάγ­ματα. Σε κάθε περί­πτωση, δεν πρέπει να συγ­χέ­ουμε τη γεω­πο­λι­τική ανα­βάθ­μιση με την απο­τρε­πτική ισχύ. Η προ­ά­σπιση της εθνικής κυριαρ­χίας και των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των εξα­κο­λου­θεί να απο­τε­λεί πρω­τί­στως ευθύνη της ίδιας της χώρας και προ­ϋ­πο­θέ­τει ισχυρές Ένοπλες Δυνά­μεις και πολι­τική βούληση χρη­σι­μο­ποί­η­σής τους, εφόσον απαι­τη­θεί.

Η Ελλάδα προχωρά σε σημα­ντι­κές αμυ­ντι­κές δαπάνες, με έμφαση στα F-35, στην ανα­βάθ­μιση των F-16 και στα νέα οπλικά συστή­ματα. Στον σύγ­χρονο πόλεμο, η απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα δεν κρί­νε­ται μόνο από τα αερο­σκάφη και τα πλοία, αλλά και από τα drones, τον ηλε­κτρο­νικό πόλεμο, τις πλη­ρο­φο­ρίες και τα συστή­ματα αερά­μυ­νας. Μήπως η Ελλάδα πρέπει να επεν­δύ­σει και σε αυτά δίνο­ντας ώθηση στην αμυ­ντική μας βιο­μη­χα­νία;

Βρι­σκό­μα­στε στην εποχή της τέταρ­της βιο­μη­χα­νι­κής επα­νά­στα­σης, με την τεχνητή νοη­μο­σύνη, τη ρομπο­τική και τις νέες τεχνο­λο­γίες να επη­ρε­ά­ζουν καθο­ρι­στικά τον τομέα της άμυνας. Οι σύγ­χρο­νες πολε­μι­κές συγκρού­σεις ανα­δει­κνύ­ουν τη σημασία των μη επαν­δρω­μέ­νων συστη­μά­των, του ηλε­κτρο­νι­κού πολέμου και της αερά­μυ­νας, καθι­στώ­ντας ανα­γκαία την προ­σαρ­μογή των Ενόπλων Δυνά­μεων στα νέα τεχνο­λο­γικά δεδο­μένα. Ωστόσο, η από­κτηση σύγ­χρο­νων οπλικών συστη­μά­των δεν αρκεί. Το προ­σω­πικό παρα­μέ­νει ο σημα­ντι­κό­τε­ρος πολ­λα­πλα­σια­στής μαχη­τι­κής ισχύος των Ενόπλων Δυνά­μεων και απαι­τεί­ται συνεχής εκπαί­δευση και εξει­δί­κευση για την απο­τε­λε­σμα­τική αξιο­ποί­ηση των νέων τεχνο­λο­γιών. Η Τουρκία έχει επεν­δύ­σει συστη­μα­τικά στην εγχώρια αμυ­ντική της βιο­μη­χα­νία, απο­κτώ­ντας σημα­ντι­κές παρα­γω­γι­κές δυνα­τό­τη­τες και περιο­ρί­ζο­ντας την εξάρ­τησή της από ξένους προ­μη­θευ­τές. Αντί­θετα, η Ελλάδα εξα­κο­λου­θεί να στη­ρί­ζε­ται σε μεγάλο βαθμό στις εισα­γω­γές οπλικών συστη­μά­των, χωρίς να αξιο­ποιεί επαρκώς τις δυνα­τό­τη­τες της εγχώ­ριας αμυ­ντι­κής βιο­μη­χα­νίας. Αυτό πρέπει να αλλάξει, με μακρο­πρό­θε­σμο σχε­δια­σμό, επεν­δύ­σεις στην έρευνα και την τεχνο­λο­γία και ουσια­στική συμ­με­τοχή ελλη­νι­κών επι­χει­ρή­σεων στα εξο­πλι­στικά προ­γράμ­ματα. Ιδιαί­τερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην ανά­πτυξη και παρα­γωγή μη επαν­δρω­μέ­νων συστη­μά­των, συστη­μά­των ηλε­κτρο­νι­κού πολέμου και πυρο­μα­χι­κών.

Κλεί­νο­ντας κ. Τζούμη θα ήθελα να σας ρωτήσω για την εμπει­ρία σας στο νησί, τι κρατάτε από αυτά τα χρόνια που υπη­ρε­τή­σατε ως λοχαγός στη Ρόδο;

Υπη­ρέ­τησα δύο φορές στη Ρόδο. Την πρώτη από το 1985 έως το 1989, με τον βαθμό του υπο­λο­χα­γού, και τη δεύτερη από το 2008 έως τον Μάρτιο του 2009, για έναν χρόνο, με τον βαθμό του συνταγ­μα­τάρχη. Διατηρώ εξαι­ρε­τι­κές ανα­μνή­σεις από αυτό το πανέ­μορφο νησί, τους ανθρώ­πους που γνώρισα και τις ισχυρές φιλίες που δημιούρ­γησα και διατηρώ μέχρι σήμερα. Παράλ­ληλα, η υπη­ρε­σία μου στη Ρόδο απο­τέ­λεσε σημα­ντικό σταθμό στη στρα­τιω­τική μου στα­διο­δρο­μία. Απέ­κτησα πολύ­τιμη επι­χει­ρη­σιακή εμπει­ρία σε μια ιδιαί­τερα ευαί­σθητη ακρι­τική περιοχή της χώρας, με αυξη­μέ­νες απαι­τή­σεις ετοι­μό­τη­τας και επι­χει­ρη­σια­κής σχε­δί­α­σης. Ξεχω­ρι­στή θέση στις ανα­μνή­σεις μου κατέχει η ελλη­νο­τουρ­κική κρίση του Μαρτίου 1987, την οποία έζησα ως νεαρός αξιω­μα­τι­κός.

Η εμπει­ρία αυτή απο­τέ­λεσε το έναυσμα για να ασχο­ληθώ επι­στα­μέ­νως με τις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις και πηγή έμπνευ­σης για τη συγ­γραφή του βιβλίου μου «Σε τροχιά σύγκρου­σης με την Τουρκία». Η Ρόδος, επο­μέ­νως, δεν απο­τε­λεί για μένα απλώς έναν τόπο στον οποίο υπη­ρέ­τησα, αλλά ένα σημα­ντικό κομμάτι της προ­σω­πι­κής και στρα­τιω­τι­κής μου ζωής.