Μιχάλης Τσαβαρής: «Στον τρόπο ζωής μας χωράνε όσα γίνονται με αγάπη και από αγάπη»

Μιχάλη να ξεκι­νή­σουμε την συνέ­ντευξη από την πρό­σφατη μετά­θεσή σου ως πρω­το­ψάλ­της στον Ιερό Καθε­δρικό Ναό του Ευαγ­γε­λι­σμού. Τι σημαί­νει αυτό για ‘σενα;

Ήταν μια προ­σω­πική επιλογή του Σεβα­σμιω­τά­του Μητρο­πο­λί­του μας κ. Κυρίλ­λου τον οποίο και ευχα­ρι­στώ πολύ για την εμπι­στο­σύνη που έδειξε στο πρόσωπό μου. Θα προ­σπα­θήσω να φανώ αντά­ξιος των προσ­δο­κιών της Ιεράς Μητρο­πό­λεώς μας και των προ­κα­τό­χων μου. Δεν θα στο κρύψω, ήταν ένα όνειρο που είχα από πολύ μικρή ηλικία όταν άρχισα να κατα­λα­βαίνω ότι η βυζα­ντινή μουσική θα παίξει μεγάλο ρόλο στη ζωή μου. Είναι όμορφο όταν είσαι μικρός και σκέ­φτε­σαι “θα ήθελα όταν μεγα­λώσω να είμαι ο ψάλτης αυτής της εκκλη­σίας”, μεγα­λώ­νο­ντας και μετά από πολλούς κόπους, να βλέπεις αυτό που ορα­μα­τι­ζό­σουν πριν από πολλά χρόνια να γίνεται πραγ­μα­τι­κό­τητα. Με την ευκαι­ρία που μου δίνετε, θα ήθελα να ευχα­ρι­στήσω τους ιερείς του ναού π. Ιωάννη Χαλκιά και π. Εμμα­νουήλ Σκλι­βάκη – λάτρεις και οι δύο της βυζα­ντι­νής μου­σι­κής – καθώς επίσης τον άρχοντα λαμπα­δά­ριο κ. Δανιήλ Συρό­πουλο όπως επίσης και τους βοηθούς του για την όμορφη υποδοχή και τη μεγάλη αγκαλιά που μου άνοιξαν. Μέσα από τον σεβασμό και την αγάπη τους στον Ιερό καθε­δρικό μας ναό, έχω βρει τις ιδα­νι­κές συν­θή­κες για έναν ψάλτη. Πέρα από αυτό και την επί­τευξη του στόχου και της εκπλή­ρω­σης του ονείρου που είχα από παιδί για τον συγκε­κρι­μένο ναό, δεν έχει αλλάξει κάτι. Σε οποιον­δή­ποτε ναό ψάλλεις, ασκείς ένα λει­τούρ­γημα που πρέπει να φέρεις εις πέρας.

Η συνει­δητή πορεία σου στην ιερο­ψαλ­τική από μικρή ηλικία φαί­νε­ται πάντως να σε δικαιώ­νει…

Τίποτα δε γίνεται χωρίς να κοπιά­σεις και χωρίς να έχεις τους σωστούς ανθρώ­πους γύρω σου για να σε στη­ρί­ξουν… Τι να πρω­το­θυ­μηθώ… Τα πρώτα μου χρόνια στο ωδείο πλάι στον αγα­πη­μένο μου δάσκαλο πρω­το­ψάλτη του Ιερού Μητρο­πο­λι­τι­κού Ναού Ναυ­πά­κτου Παντε­λε­ή­μων Ανα­στα­σό­πουλο… Την αγάπη του μακα­ρι­στού πατέρα μου για την εκκλη­σία και τη βυζα­ντινή μουσική που χωρίς τη δική του πατρική συμ­βουλή και ώθηση για να ασχο­ληθώ με τη βυζα­ντινή μουσική, δε θα μιλού­σαμε τώρα… Τη στήριξη από το σύνολο των ιερο­ψαλ­τών του νησιού μας… Τα αμέ­τρητα ταξίδια μου στην Κων­στα­ντι­νού­πολη όπου μαθή­τευσα για κάποιο καιρό και προ­σπά­θησα να αφο­μοιώσω αυτό που λέμε “πατριαρ­χικό ύφος και παρά­δοση”… Είναι όλες αυτές οι στιγμές που σας περιέ­γραψα σταθμοί της πορείας μου, για να φτάσω εδώ που είμαι σήμερα.

Η δική σου πορεία και το γεγονός πως με την ιερο­ψαλ­τική συν­δυά­ζεις και επαγ­γελ­μα­τικά αλλά και ως τρόπο ζωής την αγάπη σου για τη μουσική, απο­τε­λεί κίνητρο και για άλλους νέους ανθρώ­πους να ασχο­λη­θούν με την βυζα­ντινή μουσική;

Η μουσική είναι στη ζωή μου από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Κατά­φερα να κάνω το χόμπι μου τη βασική δουλειά μου και αυτό με κάνει χαρού­μενο όλα αυτά τα χρόνια, μιλώ­ντας πάντα για την κοσμική μουσική. Το κεφά­λαιο βυζα­ντινή μουσική είναι δια­φο­ρε­τικό… Εάν η προ­σέγ­γιση των πιθανών ενδια­φε­ρο­μέ­νων είναι αμιγώς επαγ­γελ­μα­τική, θα πρό­τεινα σε όλους τους ανθρώ­πους που θέλουν να ασχο­λη­θούν γι’ αυτό τον λόγο, να μην το κάνουν. Ο ψάλτης είναι συνερ­γά­της του ιερέως που κατέχει τη χαμη­λό­τερη βαθμίδα του κλήρου. Τη βυζα­ντινή μουσική πρέπει να την προ­σεγ­γί­σεις με πολύ υπομονή, ευλά­βεια και φόβο Θεού. Πολλοί νομί­ζουν ότι τη βυζα­ντινή μουσική τη μαθαί­νεις όταν πάρεις ένα δίπλωμα από κάποιο ωδείο. Η αλήθεια είναι όμως πως όταν τελειώ­σεις τις σπουδές σου τότε ξεκι­νάει η πραγ­μα­τική μελέτη… Ο πλούτος της είναι αμύ­θη­τος και κάθε μέρα όσοι ασχο­λού­μα­στε με την βυζα­ντινή μουσική υπό αυτή την έννοια, γινό­μα­στε πλου­σιό­τε­ροι και θα μου επι­τρέ­ψετε να πω και πλη­ρέ­στε­ροι.

Εχω την αίσθηση πάντως πως τελευ­ταία κατα­γρά­φε­ται ένα ενδια­φέ­ρον από νέους ανθρώ­πους για την ιερο­ψαλ­τική δια­κο­νία, που δεν είναι μια διεκ­πε­ραιω­τική δια­δι­κα­σία αλλά έχει το δικό της ξεχω­ρι­στό ρόλο, μέσα στην εκκλη­σία.

Ο ιερο­ψάλ­της, απο­τε­λεί τον βασικό συνερ­γάτη του ιερέως του Ναού. Το ό,τι πολλοί νέοι έχουν έρθει κοντά στην βυζα­ντινή μουσική είναι κάτι που έχω παρα­τη­ρή­σει και εγώ και είναι ιδιαι­τέ­ρως ενθαρ­ρυ­ντικό. Είναι ένα καλό σημάδι που δείχνει ότι η ξεχω­ρι­στή αυτή τέχνη δεν θα χαθεί και τα ανα­λό­για στις εκκλη­σίες μας θα συνε­χί­σουν να έχουν ψάλτες! Κι αυτό είναι κάτι που έχουμε μεγάλη ανάγκη, ιδιαί­τερα στα νησιά και στα χωριά μας. Ακού­ρα­στοι εργάτες της ψαλ­τι­κής τέχνης ο πρό­ε­δρος του συλ­λό­γου ιερο­ψαλ­τών Ρόδου “Ευάγ­γε­λος Μου­τά­φης” κ. Στέργος Παρα­σκευάς και το διοι­κη­τικό συμ­βού­λιο, που έχουν κάνει συνερ­γα­σίες με πολλά ωδεία, όπως το ωδείο Δωδε­κα­νή­σου όπου είμαι κι εγώ καθη­γη­τής βυζα­ντι­νής μου­σι­κής. Είναι σημα­ντικό να αναφέρω στο σημείο αυτό ότι η Unesco, ενέ­κρινε την εγγραφή της Βυζα­ντι­νής Μου­σι­κής στον Αντι­προ­σω­πευ­τικό Κατά­λογο της Άυλης Πολι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς της Ανθρω­πό­τη­τας ως ζωντανή παρα­δο­σιακή τέχνη στην Ελλάδα και την Κύπρο, .

και απο­τε­λεί ένα από τα σημα­ντι­κό­τερα πολι­τι­σμικά μας αγαθά, τα οποία όχι μόνο πρέπει να δια­φυ­λά­ξουμε αλλά και να μετα­λα­μπα­δεύ­σουμε. Γι’ αυτό και είναι σημα­ντικό, το γεγονός ότι υπάρ­χουν νέοι άνθρω­ποι που ενδια­φέ­ρο­νται για την βυζα­ντινή μουσική.

Ποια κοινά στοι­χεία -αν υπάρχουν- εντο­πί­ζεις στους πιστούς που σε παρα­κο­λου­θούν στην εκκλη­σία και στους θαμώνες των κέντρων που εμφα­νί­ζε­σαι το βράδυ;

Δεν έχω δια­πι­στώ­σει κάποιο κοινό σημείο. Οι μεν έρχο­νται για να δια­σκε­δά­σουν οι δε έρχο­νται για να προ­σευ­χη­θούν. Ο ψάλτης δεν είναι κάποιος που θα σε ψυχα­γω­γή­σει. Είναι ο εκπρό­σω­πος του λαού και η δουλειά του είναι μόνο με την όμορφη φωνή του και τα σωστά δια­στή­ματά του να κατα­φέ­ρει να κάνει τον πιστό να προ­σευ­χη­θεί. Από μου­σι­κής άποψης, ίσως η αγάπη για τη μουσική να είναι ένα κοινό στοι­χείο και αυτό που πρέπει να σημειώ­σουμε βεβαίως είναι ότι το ένα δεν αναιρεί το άλλο. Εχω δει στην εκκλη­σία θαμώνες στα κέντρα που εμφα­νί­ζο­μαι και έχω δει στα κέντρα που εμφα­νί­ζο­μαι πιστούς που έρχο­νται να προ­σευ­χη­θούν στην εκκλη­σία. Στην καθη­με­ρι­νό­τητά μας, στον τρόπο ζωής μας χωράνε όσα γίνο­νται με αγάπη και από αγάπη.

Ως καθη­γη­τής Βυζα­ντι­νής Μου­σι­κής στο Ωδείο Δωδε­κα­νή­σου θα έλεγες ότι υπάρχει ενδια­φέ­ρον για την βυζα­ντινή μουσική στη Ρόδο, υπάρχει αντα­πό­κριση; Θα έλεγε κανείς ότι ίσως είναι η λιγό­τερο προ­βε­βλη­μένη πλευρά της μου­σι­κής.

Η αλήθεια είναι ότι η παν­δη­μία πήγε τα πράγ­ματα όλα πίσω. Ήταν δύο χαμένα χρόνια από τις ζωές μας αν το καλο­σκε­φτείς… Ο κόσμος φοβόταν να στείλει τα παιδιά του σε φρο­ντι­στή­ρια, ωδεία, δρα­στη­ριό­τη­τες. Ελπίζω σιγά σιγά να βρούμε τον δρόμο μας. Συμφωνώ σε αυτό πως είναι η λιγό­τερο προ­βε­βλη­μένη πλευρά της μου­σι­κής αλλά γιατί σου κάνει εντύ­πωση; Ρίξε μια ματιά στα social media και θα δεις τα ακού­σματα που προτιμά ένα μεγάλο μέρος της σημε­ρι­νής νεο­λαίας και θα κατα­λά­βεις ότι μουσικά -αν όχι γενικά- έχουμε φτάσει στον πάτο. Ευτυχώς όμως, αυτό που δια­πι­στώνω, είναι ότι υπάρ­χουν ακόμα άτομα που ξεχω­ρί­ζουν την ποιό­τητα, που αντι­λαμ­βά­νο­νται τι μπορεί να προ­σφέ­ρει η σωστή μουσική παιδεία.

Ποια είναι η ειδο­ποιός διαφορά της ψαλ­τι­κής από άλλες μορφές φωνη­τι­κής μου­σι­κής;

Είναι πολύ μεγάλο θέμα για να το ανα­πτύ­ξουμε ανα­λυ­τικά, όμως σου πω ότι η βυζα­ντινή μουσική χωρί­ζε­ται σε βυζα­ντινή εκκλη­σια­στική και εξω-εκκλησιαστική, δημο­τική ή παρα­δο­σιακή μουσική. Έχουν σχέση μεταξύ τους αλλά έχουν και δια­φο­ρές. Όπως μας πλη­ρο­φο­ρεί ο κ. Γρη­γό­ριος Θ. Στάθης ομό­τι­μος καθη­γη­τής Βυζα­ντι­νής Μου­σι­κο­λο­γίας και Ψαλ­τι­κής Τέχνης του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών «οι δύο αυτοί κλάδοι της εθνικής μας μου­σι­κής αφορούν στο ίδιο άτομο και θερα­πεύ­ουν παρα­πλη­ρω­μα­τικά τις ανάγκες της ψυχής. Ο ίδιος άνθρω­πος που ψέλνει ή ψελ­λί­ζει τα τρο­πά­ρια μέσα στην εκκλη­σία, είναι ο ίδιος πάλι που έξω στον αυλό­γυρο της εκκλη­σίας ή του ερη­μοκ­κλη­σιού χορεύει και τρα­γου­δάει υπα­κού­ο­ντας στα σκιρ­τή­ματα της καρδιάς του για τις χαρές της ζωής». Πέρα από αυτή τη γενική δια­πί­στωση ταυ­τό­τη­τας, μπορούν να ανι­χνευ­θούν και άλλες ταυ­το­ποι­ή­σεις·

α) ότι έχουν κοινή λει­τουρ­γι­κό­τητα και απο­βλέ­πουν στους ίδιους στόχους, κυρίως “στην έκφραση των συναι­σθη­μά­των που πλημ­μυ­ρί­ζουν την καρδιά του ανθρώ­που στις χαρές και στις λύπες της ζωής, στους καημούς της αγάπης και του θανάτου.

β) ότι συνυ­πάρ­χουν και λει­τουρ­γούν στον ίδιο χώρο, αφού στους ναούς, στους νάρ­θη­κες ή εξω­νάρ­θη­κες, κατα­γρά­φο­νται σκηνές δια­σκε­δά­σεως με όργανα και χορούς, στην περί­πτωση της εικο­νο­γρα­φή­σεως σχε­τι­κών βιβλι­κών γεγο­νό­των, και σε σπίτια και κοινά γλέντια γίνο­νται τρα­γου­δι­στι­κές ανα­φο­ρές στην Παναγιά, τον Χριστό, τους αγγέ­λους· λει­τουρ­γούν δηλαδή σε κοινό και γνώριμο περι­βάλ­λον.

γ) ότι υπάρχει ισο­κρά­τημα στην ψαλ­μω­δία του ψάλτου κι υπάρχει ο βοηθός στον τρα­γου­δι­στή που με την φωνή του ή το λαγούτο του, του κρατάει τον “αχό”·

δ) ότι έχουμε στην ψαλτική τοπικές παρα­δό­σεις, όπως “αγιο­σο­φί­τι­κον”, “πολί­τι­κον”, “θεσ­σα­λο­νι­καίον”, “αγιο­ρεί­τι­κον”, κι έχουμε και τα “ηπει­ρώ­τικα”, τα “μορα­ΐ­τικα”, τα “θρα­κιώ­τικα”, τα “πολί­τικα”, τα “νησιώ­τικα”, τα “κρητικά” και άλλα τρα­γού­δια και οργα­νο­παι­ξί­ματα.

Οι δύο παράλ­λη­λες και συνάλ­λη­λες αυτές μου­σι­κές παρα­δό­σεις έχουν και εσω­τε­ρι­κές, δηλαδή στην οργα­νική τους δομή, βασικές ομοιό­τη­τες. Και οι δύο στη­ρί­ζο­νται στην μελο­ποιία, και ανα­πτύσ­σο­νται μέσα στην πολυ­η­χία, με βασικό ηχητικό κορμό την Ὀκτω­η­χία. Και οι δύο είναι μονο­φω­νι­κές μου­σι­κές, γιατί η μονο­φω­νία είναι η πλη­ρέ­στερη έκφραση των συναι­σθη­μά­των της ψυχής του ανθρώ­που. Βεβαίως υπάρ­χουν και δια­φο­ρές, οι βασι­κό­τε­ρες από τις οποίες είναι πως η ψαλτική μουσική είναι όλη γραπτή, ενώ η δημο­τική μουσική ήταν μέχρι πριν από έναν αιώνα άγραφη. Επίσης η δημο­τική μουσική χρη­σι­μο­ποιεί όργανα, ενώ αυτά απα­γο­ρεύ­ο­νται στη λατρευ­τική μουσική και επι­πλέον τα δημο­τικά τρα­γού­δια χρη­σι­μο­ποιούν στίχους με συγκε­κρι­μένα μέτρα και άρα η μουσική έχει μια σταθερή περιο­δι­κό­τητα ρυθμού, ενώ αυτό δεν συμ­βαί­νει, εκτός από λίγες περι­πτώ­σεις, στο εκκλη­σια­στικό μέλος που ντύνει την υμνο­γρα­φία. Επι­πλέον, η εκκλη­σια­στική μουσική έχει επω­νυ­μία, γνω­ρί­ζουμε τα ονόματα των υμνο­γρά­φων και των μελο­ποιών, ενώ η δημο­τική μουσική είναι συνη­θέ­στατα ανώνυμη, που πίσω από την ανω­νυ­μία πάντοτε κρύ­βε­ται κάποιος ψάλτης ή κάποιος λόγιος της κάθε περιο­χής. Η άλλη βασική διαφορά είναι ότι η υμνο­γρα­φία χρη­σι­μο­ποιεί την καθαρή και αρχαιο­πρεπή ελλη­νική γλώσσα, την γλώσσα της Καινής Δια­θή­κης, ενώ η δημο­τική τρα­γου­δο­ποιΐα χρη­σι­μο­ποιεί την τρέ­χουσα κατά τόπους και εποχές ελλη­νική γλώσσα, τη δημο­τική γλώσσα.

Ποιες είναι οι συμ­βου­λές σου για όσους θέλουν να ασχο­λη­θούν με την ιερο­ψαλ­τική, τι πρέπει να προ­σέ­ξουν;

Η βυζα­ντινή μουσική είναι δύσκολη. Υπάρ­χουν ακόμα θέματα τα οποία προ­κα­λούν σύγχυση ανάμεσα στις διά­φο­ρες σχολές και δεν έχουν λυθεί. Οι σπουδές διαρ­κούν περίπου έξι χρόνια για ένα δίπλωμα. Από κει και πέρα αυτό και μόνο το δίπλωμα δε σε κάνει ψάλτη. Σε όλη τη διάρ­κεια των σπουδών σου πρέπει να έχεις υπομονή, επιμονή μεγάλο ζήλο και μια καλή φωνούλα. Ψάλτης χωρίς καλή φωνή δεν υφί­στα­ται… Αν κατα­φέ­ρεις και κάνεις αυτά τότε θα απο­λαύ­σεις τους καρπούς των κόπων σου.

Ολο­κλη­ρώ­νο­ντας την συζή­τησή μας, θα ήθελα να μας πεις δύο χρόνια μετά την παν­δη­μία, τι έχει αλλάξει σε ό,τι αφορά στην αντα­πό­κριση και στην προ­σέ­λευση του κόσμου στην εκκλη­σία.

Εγώ αυτό που έχω παρα­τη­ρή­σει είναι η δίψα των ενο­ρι­τών για να επι­στρέ­ψουν στις εκκλη­σίες τους. Εμείς οι ψάλτες βρι­σκό­μα­σταν στις θέσεις μας εν μέσω παν­δη­μίας και ήταν πολύ στε­νά­χωρο να ψάλ­λουμε σε άδειες εκκλη­σίες. Σιγά σιγά ο κόσμος παρά τις αντι­δρά­σεις από μια μικρή μερίδα λόγω της εφαρ­μο­γής του μέτρου με τη μάσκα, κατά­λαβε ότι είναι για το δικό του καλό. Δεν σου κρύβω ότι ακόμα και εμείς οι ψάλτες ψέλ­νουμε με μάσκα προς απο­φυ­γήν μετά­δο­σης και προ­σπα­θούμε να δώσουμε το καλό παρά­δειγμα. Ο κόσμος το έχει εκτι­μή­σει και είναι περισ­σό­τερο προ­σε­κτι­κός. Η προ­σέ­λευση του κόσμου μετά από αυτά τα δύο έτη συνε­χί­ζε­ται στα ίδια επίπεδα με πριν. Η εκκλη­σία ήταν, είναι και θα είναι πάντα εκεί για όλο τον κόσμο που έχει την ανάγκη της προ­σευ­χής και της επι­κοι­νω­νίας με τον Θεό. Κλεί­νο­ντας την συζή­τησή μας, θα ήθελα να ευχα­ρι­στήσω την εφη­με­ρίδα “Δημο­κρα­τική της Ρόδου” και εσένα προ­σω­πικά, καθώς πολ­λά­κις έχετε δείξει ενδια­φέ­ρον για την πατρώα ελλη­νική εκκλη­σια­στική μουσική και τα δεδο­μένα στον εκκλη­σια­στικό χώρο. Σας ευχα­ρι­στώ πολύ για την φιλο­ξε­νία