Ειδικές μαθησιακές δυσκολίες και πρώιμη παρέμβαση

«Τον κυνηγάω για να δια­βά­σει…», «Όσες φορές και να του τα εξηγήσω…δεν κατα­λα­βαί­νει», «Σαράντα φορές το εξήγησα, αλλά στο σχολείο πάλι λάθος το έκανε». Τις φράσεις αυτές τις ακούμε καθη­με­ρινά. Από κάποια απελ­πι­σμένη φίλη μας, από συγ­γε­νικά μας πρόσωπα ή είμαστε εμείς οι ίδιοι που τις λέμε. Πίσω από αυτές τις φράσεις βρί­σκο­νται απε­γνω­σμέ­νοι γονείς που νιώθουν ανή­μπο­ροι να βοη­θή­σουν τα παιδιά τους. Άραγε, θα ακού­γο­νταν, αν υπήρχε η κατάλ­ληλη ενη­μέ­ρωση των γονέων; Πόσο κόπο και χρόνο θα κέρ­δι­ζαν οι γονείς και τα παιδιά, αν γνώ­ρι­ζαν τι είναι οι ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες και πώς αντι­με­τω­πί­ζο­νται;

1. Τι είναι οι ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες;

Οι ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες είναι μία ομάδα ετε­ρο­γε­νών ανα­πτυ­ξια­κών δια­τα­ρα­χών, δηλαδή δεν συνι­στούν ένα ενιαίο σύνολο, καθώς στην κατη­γο­ρία των μαθη­σια­κών δυσκο­λιών εντάσ­σε­ται η εξε­λι­κτική δια­τα­ραχή συντο­νι­σμού, η ελλειμ­μα­τική προσοχή με ή χωρίς υπερ­κι­νη­τι­κό­τητα, η δυσλε­ξία, η εξε­λι­κτική δια­τα­ραχή εκφρα­στι­κού τύπου, η εξε­λι­κτική δια­τα­ραχή προ­σλη­πτι­κού τύπου, η δυσφα­σία και η δυσα­ριθ­μη­σία και έχουν νευ­ρο­βιο­λο­γική βάση. Αυτές δεν οφεί­λο­νται σε νοητική ανε­πάρ­κεια, σε φτωχές περι­βαλ­λο­ντι­κές συν­θή­κες ή σε αισθη­τη­ρια­κές απώ­λειες. Το νοητικό επίπεδο του παιδιού είναι φυσιο­λο­γικό, αλλά παράλ­ληλα υπάρχει μεγάλη από­κλιση από την ανα­με­νό­μενη επίδοσή του στο σχολείο. Αφορούν κυρίως σε δυσκο­λίες στην επε­ξερ­γα­σία του λόγου. Πρώιμες ενδεί­ξεις μαθη­σια­κών δυσκο­λιών μπορούν να εντο­πι­στούν από την προ­σχο­λική ηλικία, είτε με τη μορφή δια­τα­ρα­χών του λόγου είτε με τη μορφή οπτι­κο­κι­νη­τι­κών δυσκο­λιών. Τέλος, δυσκο­λίες εντο­πί­ζο­νται και στον τομέα της προ­σο­χής.

 

2. Σε ποια ηλικία μπορεί το παιδί μου να αξιο­λο­γη­θεί για τυχόν ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες;

Η πρώιμη ανί­χνευση των μαθη­σια­κών δυσκο­λιών μπορεί να γίνει από την ηλικία των 4 ετών με τη χορή­γηση κατάλ­λη­λων ψυχο­με­τρι­κών εργα­λείων (τεστ). Ωστόσο, στην προ­σχο­λική ηλικία δεν μπορεί κανείς να δια­γνώ­σει πως ένα παιδί παρου­σιά­ζει μαθη­σια­κές δυσκο­λίες, καθώς αυτές μπορούν να δια­γνω­στούν μετά την ηλικία των έξι ετών. Στο νηπια­γω­γείο μπορούν, όμως, να εντο­πι­στούν δυσκο­λίες, οι οποίες απο­τε­λούν ενδεί­ξεις για πιθανές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες στο μέλλον. Η διά­γνωση, συνήθως, των ειδικών μαθη­σια­κών δυσκο­λιών γίνεται με τη φοίτηση του παιδιού στο δημο­τικό σχολείο.

 

 

3. Μπορώ να προλάβω τις συνέ­πειες πριν από τη φοίτηση του παιδιού μου στο Δημο­τικό;

Ναι, αν οι ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες εντο­πι­στούν πριν την είσοδο των παιδιών στο Δημο­τικό σχολείο, οι σχο­λι­κές δυσκο­λίες μπορεί να απο­φευ­χθούν ή να περιο­ρι­στούν οι επι­δρά­σεις τους. Η πρόληψη και η πρώιμη παρέμ­βαση προ­σφέ­ρουν σημα­ντικά οφέλη στο παιδί, καθώς μπορούν να ανα­τρέ­ψουν τους παρά­γο­ντες επι­κιν­δυ­νό­τη­τας. Η αξιο­λό­γηση μέσω δια­γνω­στι­κών κρι­τη­ρίων (τεστ), η παρα­τή­ρηση και η συστη­μα­τική διε­ρεύ­νηση των δυσκο­λιών του παιδιού οδηγεί στο σχε­δια­σμό του κατάλ­λη­λου προ­γράμ­μα­τος παρέμ­βα­σης. Επο­μέ­νως, η πρώιμη παρέμ­βαση είναι η καλύ­τερη αντι­με­τώ­πιση των μαθη­σια­κών δυσκο­λιών. Οι συνέ­πειες των ειδικών μαθη­σια­κών δυσκο­λιών γίνο­νται αντι­λη­πτές ως επί το πλεί­στον στην Γ’ τάξη του Δημο­τι­κού σχο­λείου, καθώς οι απαι­τή­σεις του ανα­λυ­τι­κού προ­γράμ­μα­τος αυξά­νο­νται. Ωστόσο, από την προ­σχο­λική ακόμη ηλικία των 4^ων ετών εμφα­νί­ζο­νται ενδεί­ξεις, οι οποίες παρα­πέ­μπουν σε ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες στο μέλλον.

 

4. Ποιες είναι οι ενδεί­ξεις των μαθη­σια­κών δυσκο­λιών κατά την προ­σχο­λική

ηλικία;

Στην προ­σχο­λική ηλικία μπορούν να εντο­πι­στούν ενδεί­ξεις μαθη­σια­κών δυσκο­λιών που αφορούν είτε σε δυσκο­λίες στον λόγο του παιδιού (το παιδί δυσκο­λεύ­ε­ται να βρει τις κατάλ­λη­λες λέξεις για να εκφρα­στεί, να αφη­γη­θεί ένα παρα­μύθι ή πώς πέρασε την ημέρα του, να τοπο­θε­τή­σει απλά καθη­με­ρινά γεγο­νότα σε χρο­νο­λο­γική σειρά ή να κατα­νο­ή­σει τις έννοιες του «πριν» και του «μετά») είτε σε οπτι­κο­κι­νη­τι­κές δυσκο­λίες (υπάρχει δυσκο­λία στις λεπτές κινή­σεις των δακτύ­λων, το παιδί παρου­σιά­ζει αδε­ξιό­τητα στις κινή­σεις του, παρου­σιά­ζει προ­βλή­ματα προ­σα­να­το­λι­σμού στο χώρο). Ακόμη, το παιδί ενδέ­χε­ται να μην μπορεί να συγκε­ντρω­θεί για μεγάλο χρονικό διά­στημα και/ή να κινεί­ται συνεχώς. Αν τέτοιου είδους δυσκο­λίες εντο­πι­στούν εγκαί­ρως και αντι­με­τω­πι­στούν κατάλ­ληλα, οι συνέ­πειες των ειδικών μαθη­σια­κών δυσκο­λιών στο σχολείο μπορούν να προ­λη­φθούν.

 

5. Ποιες ενδεί­ξεις στο Δημο­τικό παρα­πέ­μπουν στις ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες;

Οι συνέ­πειες των ειδικών μαθη­σια­κών δυσκο­λιών κάνουν την εμφά­νισή τους κυρίως, κατά τη σχολική ηλικία. Ο μαθητής παρου­σιά­ζει δυσκο­λίες σε έναν ή και περισ­σό­τε­ρους από τους παρα­κάτω τομείς:  στην πρό­σληψη/κατα­νό­ηση του λόγου, στην έκφραση του λόγου, στην ανά­γνωση, στη γραφή, στα μαθη­μα­τικά και στον συλ­λο­γι­σμό.

• Στην πρό­σληψη/κατα­νό­ηση του λόγου: Ο μαθητής δυσκο­λεύ­ε­ται να δια­κρί­νει φθόγ­γους (δηλαδή τους ήχους των γραμ­μά­των) όταν τους ακούει. Ζητά από τους άλλους να επα­να­λά­βουν τις οδηγίες. Δυσκο­λεύ­ε­ται να εκτε­λέ­σει πολ­λα­πλές οδηγίες.
• Στην έκφραση του λόγου: Ο μαθητής δυσκο­λεύ­ε­ται να πάρει αυθόρ­μητα τον λόγο. Δυσκο­λεύ­ε­ται να απο­δώ­σει με δικά του λόγια μια ιστορία που άκουσε. Χρη­σι­μο­ποιεί πολλά αφη­ρη­μένα ουσια­στικά (π.χ. κάτι, πράγμα) και αόρι­στες αντω­νυ­μίες (π.χ. αυτό, κάποιο). Δυσκο­λεύ­ε­ται να περι­γρά­ψει πώς πέρασε την ημέρα του.
• Στην ανά­γνωση: Ο ρυθμός της ανά­γνω­σης είναι πολύ αργός. Κατά την ανά­γνωση ο μαθητής υπο­κα­θι­στά λέξεις που μοιά­ζουν φωνη­τικά (τρέχω αντί τρέχεις), παρα­ποιεί μικρές λέξεις (τον αντί τους), αντι­στρέ­φει γράμ­ματα ή αριθ­μούς (ε αντί 3), παρα­λεί­πει κατα­λή­ξεις λέξεων (τρέχει αντί τρέχεις). Δεν κατα­νοεί ένα γραπτό κείμενο.
• Στη γραφή: Κατά τη γραφή αντι­στρέ­φει γράμ­ματα. Παρα­λεί­πει σημεία στίξης, όπως τελεία, κόμμα, ερω­τη­μα­τικό, θαυ­μα­στικό. Έχει χαμηλή επίδοση στην ορθο­γρα­φία.
• Στα μαθη­μα­τικά: Κάνει λάθη στα κρα­τού­μενα. Δεν κατα­νοεί τους δεκα­δι­κούς αριθ­μούς. Δυσκο­λεύ­ε­ται στην εκτέ­λεση απλών αριθ­μη­τι­κών πράξεων, όπως πρό­σθεση, αφαί­ρεση, πολ­λα­πλα­σια­σμό και διαί­ρεση. Δυσκο­λεύ­ε­ται με προ­βλή­ματα που έχουν πολλά βήματα.
• Στον συλ­λο­γι­σμό: Ξεφεύ­γει από το βασικό θέμα και επι­κε­ντρώ­νε­ται σε λεπτο­μέ­ρειες. Δυσκο­λεύ­ε­ται να κατα­νο­ή­σει αφη­ρη­μέ­νες έννοιες. Παρα­τη­ρεί­ται δυσκο­λία στην επα­γω­γική σκέψη.

 

 

6. Ποιες είναι οι συνέ­πειες των μαθη­σια­κών δυσκο­λιών στη ζωή του παιδιού μου;

Οι ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες επη­ρε­ά­ζουν την επίδοση του μαθητή στα σχολικά μαθή­ματα. Ωστόσο, οι συνέ­πειες δεν περιο­ρί­ζο­νται στη σχολική επίδοση. Η χαμηλή επίδοση του μαθητή οδηγεί σε χαμηλή αυτο­ε­κτί­μηση, συναι­σθη­μα­τι­κές δυσκο­λίες και προ­βλή­ματα συμπε­ρι­φο­ράς. Οι ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες δημιουρ­γούν στον μαθητή αισθή­ματα απο­μό­νω­σης, αδυ­να­μίας και ανε­πάρ­κειας, τα οποία με τη σειρά τους έχουν ως απο­τέ­λε­σμα τη χαμηλή αυτο­ε­κτί­μηση. Οι συνε­χείς εμπει­ρίες απο­τυ­χίας πείθουν τον μαθητή ότι δεν μπορεί να τα κατα­φέ­ρει όσο κι αν προ­σπα­θεί. Έτσι, ο μαθητής παύει να προ­σπα­θεί και υιο­θε­τεί μία ταυ­τό­τητα «ανη­μπό­ριας» που οδηγεί σε άρνηση για μελέτη (χάνουν ή ξεχνούν τετρά­δια, δεν γνω­ρί­ζουν τι έχουν για μελέτη, θυμώ­νουν και σπάνε τις μύτες των μολυ­βιών, σκίζουν ή πετούν με ορμή τα τετρά­δια και τα βιβλία, αργούν να ξεκι­νή­σουν τη μελέτη, απο­κρύ­πτουν εργα­σίες κ.ά.). Χωρίς κίνητρο για μάθηση, ο μαθητής απο­σύ­ρε­ται, έχοντας πεισθεί ότι δεν μπορεί να τα κατα­φέ­ρει.

 

7. Πώς αντι­με­τω­πί­ζο­νται οι ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες;

Για την αντι­με­τώ­πιση των ειδικών μαθη­σια­κών δυσκο­λιών είναι απα­ραί­τητη η αξιο­λό­γηση των δυνα­το­τή­των και των αδυ­να­μιών του μαθητή. Μέσω της αξιο­λό­γη­σης θα δια­μορ­φω­θεί το προφίλ του μαθητή, με βάση το οποίο θα σχε­δια­στεί η παρέμ­βαση. Η παρέμ­βαση βασί­ζε­ται σε ένα εξα­το­μι­κευ­μένο πρό­γραμμα που έχει σχε­δια­στεί απο­κλει­στικά με γνώμονα τις δυνα­τό­τη­τες και τις αδυ­να­μίες του εκά­στοτε μαθητή. Τα παιδιά με ειδικές μαθη­σια­κές δυσκο­λίες ανα­πτύσ­σουν συνήθως ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κές στρα­τη­γι­κές. Οι στρα­τη­γι­κές είναι συμπε­ρι­φο­ρές που υιο­θε­τούμε για την επίλυση προ­βλη­μά­των. Το πρό­γραμμα παρέμ­βα­σης στο­χεύει στη διδα­σκα­λία νέων στρα­τη­γι­κών ή στον εμπλου­τι­σμό των ήδη υπαρ­χό­ντων. Η διδα­σκα­λία  στο­χεύει κυρίως στη λει­τουρ­γία του λόγου (προ­φο­ρι­κού και γραπτού). Στόχος είναι να εκπαι­δευ­τεί ο μαθητής, έτσι ώστε να χρη­σι­μο­ποιεί τις νέες στρα­τη­γι­κές ή να κινη­το­ποιεί την προ­ϋ­πάρ­χουσα γνώση με τη βοήθεια ειδικής εξά­σκη­σης – εκπαί­δευ­σης για να οδη­γη­θεί στην αυτο­διόρ­θωση.

Είναι απα­ραί­τητο να εντο­πί­ζο­νται εγκαί­ρως οι ανάγκες των παιδιών για να περιο­ρί­ζο­νται οι συνέ­πειες των δυσκο­λιών τους. Είναι δικαί­ωμα των μαθητών η απρό­σκο­πτη συμ­με­τοχή τους στην εκπαι­δευ­τική δια­δι­κα­σία. Είναι υπο­χρέ­ωση δική μας η παροχή όλων των εφοδίων για τη γνω­στική ανά­πτυξη των παιδιών. Η συμ­με­τοχή σε πρό­γραμμα πρώιμης παρέμ­βα­σης είναι δικαί­ωμα κάθε παιδιού που το χρειά­ζε­ται και απο­τε­λεί κρι­τή­ριο για την ομαλή ψυχο­σω­μα­τική και κοι­νω­νική ανά­πτυξή του.

 

 

Επι­στη­μο­νική Συνερ­γά­της του ΚΕΔΙΑΘ

Ειδική Εκπαι­δευ­τι­κός

Γιακαλή Χρυ­σούλα