Έρευνα: Τι πιστεύουν οι Έλληνες το 2022 – Πόλεμος, πανδημία, οικονομική κρίση έχουν αλλάξει τις απόψεις τους

Πώς δια­μορ­φώ­νο­νται οι απόψεις των Ελλήνων για τα πολι­τικά, οικο­νο­μικά και κοι­νω­νικά ζητή­ματα της εποχής μας μετά από μια δεκα­ε­τία συνεχών κρίσεων

Τον βαθμό κατά τον οποίο έχουν αλλάξει οι απόψεις των Ελλήνων, «έπειτα από τρία μνη­μό­νια, μία παν­δη­μία και έναν πόλεμο στην Ευρώπη» όπως ανα­φέ­ρουν οι ερευ­νη­τές, απο­τυ­πώ­νει έρευνα του ινστι­τού­του διαΝΕΟσις. Η έρευνα με γενικό τίτλο «Τι πιστεύ­ουν οι Έλληνες», το πρώτο μέρος της οποίας παρου­σιά­στηκε στο Οικο­νο­μικό Φόρουμ των Δελφών, διε­ρευνά τις απόψεις των Ελλήνων σε πλήθος θεμάτων που ξεκι­νούν από την Ευρω­παϊκή Ένωση και φτάνουν ως το μετα­να­στευ­τικό και τη σεξουα­λική παρε­νό­χληση.

Η έρευνα της διαΝΕΟσις

Πρό­κει­ται για την έκτη σχετική έρευνα του ινστι­τού­του από το 2015. Το πρώτο μέρος αυτού του έκτου «κύματος» την περίοδο 3-18 Φεβρουα­ρίου 2022 επί δείγ­μα­τος 1.255 ατόμων. Καθώς έκτοτε μεσο­λά­βησε η εισβολή του ρωσικού στρατού στην Ουκρα­νία και η έναρξη του πολέμου, πέντε από τις ερω­τή­σεις επα­να­λή­φθη­καν την περίοδο 10-13 Μαρτίου 2022, για να κατα­γρα­φούν τυχόν αλλαγές στη στάση της κοινής γνώμης σε σχέση με το προη­γού­μενο διά­στημα.

Η νέα έρευνα, που διε­ξή­χθη από την εται­ρεία ερευνών MARC, έγινε σε δύο μέρη σε αντι­προ­σω­πευ­τικό δείγμα του γενικού πλη­θυ­σμού ηλικίας 17 και άνω, με τηλε­φω­νι­κές συνε­ντεύ­ξεις και online panel. Το πρώτο μέρος, τα απο­τε­λέ­σματα του οποίου παρου­σιά­ζο­νται συνο­πτικά παρα­κάτω, έτρεξε σε 1.255 άτομα την περίοδο 3-18 Φεβρουα­ρίου 2022. Αυτά τα απο­τε­λέ­σματα της συμπλη­ρω­μα­τι­κής έρευνας παρου­σιά­ζο­νται επίσης σήμερα εδώ.

Ανα­σφά­λεια και απαι­σιο­δο­ξία

Όπως είναι ανα­με­νό­μενο, τα συναι­σθή­ματα που κυριαρ­χούν στην ελλη­νική κοι­νω­νία είναι η «ανα­σφά­λεια» (28,8%) και η απο­γο­ή­τευση (28,5%). Το αίσθημα της «αισιο­δο­ξίας» έχει υπο­χω­ρή­σει πολύ (από 23,4% που το δήλωναν ως το κυρί­αρχο συναί­σθημα το 2019 στο 13,7% φέτος). Ο βαθμός αισιο­δο­ξίας πάντως συν­δέ­ε­ται αισθητά με το εισό­δημα. Για παρά­δειγμα, οι ερω­τη­θέ­ντες που δηλώ­νουν ότι το μηνιαίο ατομικό τους εισό­δημα είναι «πάνω από 3.000 ευρώ τον μήνα» δηλώ­νουν και το μεγα­λύ­τερο ποσοστό αισιο­δο­ξίας από όλους (27%) -η αισιο­δο­ξία είναι και το συχνό­τερο συναί­σθημα για αυτούς.

Τι πιστεύ­ουν οι Έλληνες για το δημο­γρα­φικό και τη μετα­νά­στευση

Σε άλλη ερώτηση, η μεγα­λύ­τερη απειλή που ανα­γνω­ρί­ζουν οι Έλληνες για τη χώρα μας είναι το «δημο­γρα­φικό», με τις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις και την οικο­νο­μική κατά­σταση να ακο­λου­θούν. Είναι ενδια­φέ­ρον ότι το 2022, ένα 9% θεωρούν πρώτη απειλή «τη μετα­νά­στευση», από 21,7% που πίστευαν το ίδιο το 2019. Μολο­νότι η παν­δη­μία της Covid εξα­κο­λου­θούσε να προ­κα­λεί δεκάδες θανά­τους καθη­με­ρινά την περίοδο που έγινε η έρευνα, μόνο το 2,2% επέ­λε­γαν ως πρώτη απειλή για τη χώρα μας τις «ασθένειες-πανδημίες». Ποια ομάδα, δε, αντι­με­τω­πί­ζει το δημο­γρα­φικό ως λιγό­τερο άμεσο κίνδυνο; Οι νέοι 17-24, που το κατα­τάσ­σουν ως κίνδυνο αντί­στοιχο με την «τρο­μο­κρα­τία», η οποία απο­τε­λεί την πρώτη απειλή για το 3,4% του δείγ­μα­τος.

Σημα­ντι­κό­τερη απειλή ο πόλεμος

Για τον πλανήτη γενι­κό­τερα, όμως, οι περισ­σό­τε­ροι Έλληνες θεωρούν πλέον σημα­ντι­κό­τερη απειλή τους «πολέ­μους και τις συγκρού­σεις» (33,2%). Αυτό είναι ένα απο­τέ­λε­σμα που άλλαξε δρα­μα­τικά μέσα σε λίγες εβδο­μά­δες -ήταν μία από τις ερω­τή­σεις που επα­να­λά­βαμε τον Μάρτιο του 2022, μετά την εισβολή του ρωσικού στρατού στην Ουκρα­νία. Τον Φεβρουά­ριο του 2022, μόνο 13,3% θεω­ρού­σαν τους πολέ­μους τη μεγα­λύ­τερη απειλή -η πλειο­ψη­φία τότε (31,6%) θεω­ρού­σαν σημα­ντι­κό­τερο κίνδυνο την κλι­μα­τική αλλαγή, με τις «οικο­νο­μι­κές ανι­σό­τη­τες και δυσκο­λίες» να ακο­λου­θούν.

Ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζει και το ερώτημα σχετικά με τον χαρα­κτη­ρι­σμό «καλοί – κακοί». Συγκε­κρι­μένα, οι ερευ­νη­τές ζήτησαν από τους πολίτες να πουν αν οκτώ λέξεις που χαρα­κτη­ρί­ζουν την εθνική ή θρη­σκευ­τική ταυ­τό­τητα ή κάποιο άλλο χαρα­κτη­ρι­στικό ενός ατόμου, αντι­προ­σω­πεύ­ουν κατά τη γνώμη τους κάτι «καλό» ή «κακό». Η πλειο­ψη­φία επέλεξε ότι είναι «κακό» οι λέξεις «Τούρκοι» (60,3%), «μου­σουλ­μά­νοι» (47,9%), «Γερ­μα­νοί» (48,4%) και «μετα­νά­στες» (42,8%). Περισ­σό­τε­ρες «καλές» από ό,τι «κακές» αξιο­λο­γή­σεις είχαν οι «Αμε­ρι­κα­νοί» (49,3% τους θεω­ρού­σαν «καλούς»), οι «Εβραίοι» (46,3%), οι «πρό­σφυ­γες» (55,4%) και οι «Ρώσοι» (48,7%).

Ποιοι είναι οι «καλοί» και οι «κακοί»

Στα δύο τελευ­ταία είναι που παρα­τη­ρή­θηκε μια αξιο­ση­μεί­ωτη αλλαγή μετά την έναρξη του πολέμου. Πριν από τον πόλεμο, στις αρχές του Φεβρουα­ρίου 2022, το ποσοστό των ερω­τη­θέ­ντων που θεω­ρού­σαν τους «πρό­σφυ­γες» κάτι καλό ήταν 47,1% (και το 2019 ήταν μόνο 40,6%). Το ποσοστό που θεω­ρούσε «καλούς» τους Ρώσους τότε ήταν 58%. Είναι αξιο­ση­μεί­ωτο, δε, ότι κι αυτό το ποσοστό ήταν σημα­ντικά μειω­μένο από το 77,4% που είχε κατα­γρα­φεί το 2016. Όπως προ­κύ­πτει, «για πρώτη φορά η θετική προ­διά­θεση απέ­να­ντι στους Αμε­ρι­κα­νούς κατα­γρά­φε­ται, έστω και οριακά, υψη­λό­τερη από τη θετική προ­διά­θεση απέ­να­ντι στους Ρώσους».

Τι πιστεύ­ουν οι Έλληνες για τους διε­θνείς ηγέτες

Αξιο­ση­μεί­ω­τες είναι οι αλλαγές της αξιο­λό­γη­σης την τελευ­ταία διετία για μια σειρά από διε­θνείς προ­σω­πι­κό­τη­τες. Οι θετικές γνώμες για τον Εμα­νουέλ Μακρόν εκτο­ξεύ­τη­καν από το 48% στο 65,1% -και έτσι στην έρευνα του 2022 ο Γάλλος Πρό­ε­δρος γίνεται η μόνη διεθνής προ­σω­πι­κό­τητα που συγκε­ντρώ­νει περισ­σό­τε­ρες θετικές από αρνη­τι­κές γνώμες. Η μεγα­λύ­τερη αλλαγή, βεβαίως, εντο­πί­ζε­ται στην εικόνα του Βλα­ντι­μίρ Πούτιν. Τον Δεκέμ­βριο του 2019 το 41,3% των Ελλήνων είχαν θετική γνώμη για τον Πρόεδρο της Ρωσίας. Τον Μάρτιο του 2022 μόνο το 18,8% δηλώνει ότι έχει θετική γνώμη. Μόνο η Άγγελα Μέρκελ (70,2%) και ο Ταγίπ Ερντο­γάν (89,9%) συγκε­ντρώ­νουν μεγα­λύ­τερα ποσοστά αρνη­τι­κών απόψεων από τον Πούτιν. Αξιο­ση­μεί­ωτο παρα­μέ­νει, δε, το ότι περισ­σό­τε­ροι από τους μισούς Έλληνες δεν γνω­ρί­ζουν ή δεν έχουν σχη­μα­τί­σει γνώμη για τον Πρόεδρο της Κίνας Σι Τζιν­πίνγκ.

Σύμ­μα­χοι και εχθροί

Ένα άλλο ενδια­φέ­ρον εύρημα που σχε­τί­ζε­ται με τις εξω­τε­ρι­κές απειλές απο­τυ­πώ­νε­ται στην ερώτηση «ποιες από τις παρα­κάτω χώρες είναι οι καλύ­τε­ροι σύμ­μα­χοι της Ελλάδας στα εξω­τε­ρικά της θέματα». Σήμερα, το 64,9% των Ελλήνων επέ­λε­ξαν τη Γαλλία. Επι­πλέον, οι Έλληνες αξιο­λο­γούν ως «δεύ­τε­ρες καλύ­τε­ρες» συμ­μά­χους της Ελλάδας -με πολύ μεγάλη διαφορά- τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Εδώ υπήρξε κι άλλη μια αλλαγή μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρα­νία: το ποσοστό των Ελλήνων που επέ­λε­γαν τη Ρωσία ως μία από τις δύο σημα­ντι­κό­τε­ρες συμ­μά­χους της Ελλάδας μειώ­θηκε στο μισό (από 15,2% σε 7,5%).

Κλι­μα­τική αλλαγή και παν­δη­μία

Κι ως προς τις απειλές που απα­σχο­λού­σαν τους Έλληνες; Όπως πάντα, δηλώ­νουν ανή­συ­χοι για τις συνέ­πειες της κλι­μα­τι­κής αλλαγής στις ζωές τους – το 43,8% των Ελλήνων θεωρούν ότι η κλι­μα­τική αλλαγή «επη­ρε­ά­ζει αρνη­τικά τις ζωές τους σήμερα» και το 45,2% ότι «θα τις επη­ρε­ά­σει αρνη­τικά στο μέλλον».

Ως προς την παν­δη­μία, τον Φεβρουά­ριο του 2022 το 81,5% των ερω­τη­θέ­ντων δήλωναν ότι έχουν κάνει έστω και μία δόση του εμβο­λίου κατά της Covid (στους ηλικίας άνω των 65 το ποσοστό ήταν 93,3%) ενώ λιγό­τερο από 10% δήλωναν ότι δεν πρό­κει­ται να εμβο­λια­στούν.

#metoo

Μία από τις σημα­ντι­κές αλλαγές επέφερε το κίνημα #metoo. Το 2022 το 87,8% των Ελλήνων θεωρούν ότι το πρό­βλημα της σεξουα­λι­κής παρε­νό­χλη­σης είναι «πολύ» ή «αρκετά» εκτε­τα­μένο -από 64,2% που πίστευαν το ίδιο το 2018. Η πλειο­ψη­φία των ερω­τη­θέ­ντων (59,1%) πιστεύ­ουν ότι πάντα υπήρχαν περι­στα­τικά βίας κατά των γυναι­κών, αλλά τώρα ανα­δει­κνύ­ο­νται περισ­σό­τερο στον δημόσιο διάλογο, ενώ πάνω από 1 στους 4 Έλληνες κι Ελλη­νί­δες δηλώ­νουν ότι έχουν παρε­νο­χλη­θεί σεξουα­λικά. Από αυτούς, οι 42,2% δηλώ­νουν ότι έχουν παρε­νο­χλη­θεί από φίλους/γνω­στούς ή συνα­δέλ­φους, το 11% από συγ­γε­νείς, το 24,6% από προϊ­στα­μέ­νους και το 40,5% από αγνώ­στους.

Γάμοι ομο­φυ­λό­φι­λων και τεκον­θε­σία από ομόφυλα ζευ­γά­ρια

Βεβαίως, το φαι­νό­μενο που αφορά σχεδόν υπερ­τρι­πλά­σιες γυναί­κες από ό,τι άνδρες. Σχεδόν οι μισές Ελλη­νί­δες δηλώ­νουν ότι έχουν παρε­νο­χλη­θεί σεξουα­λικά (43,4%) και το ίδιο δηλώ­νουν περίπου 1 στους 8 άνδρες (13,1%). Πλέον, το 2022 η πλειο­ψη­φία των Ελλήνων πιστεύ­ουν ότι πρέπει να επι­τρα­πούν οι γάμοι μεταξύ ομό­φυ­λων ζευ­γα­ριών (51,7% συμ­φω­νούν «μάλλον» και «σίγουρα ναι»). Ταυ­τό­χρονα έχει αυξηθεί πολύ το ποσοστό των Ελλήνων που συμ­φω­νούν και με την τεκνο­θε­σία από ομόφυλα ζευ­γά­ρια -από 23,2% το 2019 το ποσοστό το 2022 φτάνει στο 38,9%. Η πλειο­ψη­φία, δε (60,2%), πλέον συμ­φω­νεί και με τη νομική ανα­γνώ­ριση της ταυ­τό­τη­τας φύλου (από 48,1% το 2019). Και σε αυτά τα απο­τε­λέ­σματα η ηλικία, η μόρφωση και το εισό­δημα είναι παρά­γο­ντες που επη­ρε­ά­ζουν τις απα­ντή­σεις. Δύο στους 3 Έλληνες φοι­τη­τές συμ­φω­νούν με τον γάμο ομο­φυ­λο­φί­λων. Σχεδόν 6 στους 10 συμ­φω­νούν και με την τεκνο­θε­σία.

Υπέρ της ιθα­γέ­νειας

Το 2022 η πλειο­ψη­φία των Ελλήνων εξα­κο­λου­θούν να πιστεύ­ουν ότι τα παιδιά των νόμιμων μετα­να­στών που γεν­νιού­νται στην Ελλάδα πρέπει να λαμ­βά­νουν την ελλη­νική υπη­κο­ό­τητα (59,1%), ένα ποσοστό πάντως που έχει μειωθεί από το 75,2% του 2015. Και εδώ οι πολύ νέοι, οι φοι­τη­τές, οι προ­ερ­χό­με­νοι από τον χώρο της Αρι­στε­ράς και τα ανώτερα οικο­νο­μικά στρώ­ματα έχουν μεγα­λύ­τερα ποσοστά -μόνο όσοι αυτο­προσ­διο­ρί­ζο­νται ως δεξιοί/ακρο­δε­ξιοί δια­φω­νούν.

Στην κοι­νω­νία του 2022, εξάλλου, σχεδόν όλοι οι Έλληνες (90,7%) πιστεύ­ουν ότι «οι ποινές για πολύ σοβαρά εγκλή­ματα ή για εγκλή­ματα που αφήνουν σοβαρές και μόνιμες βλάβες» πρέπει να αυστη­ρο­ποι­η­θούν. Οι μισοί Έλληνες (51%), δε, εξα­κο­λου­θούν να θεωρούν ότι η θανα­τική ποινή θα πρέπει να επα­νέλ­θει για ορι­σμένα εγκλή­ματα.

Για την ΕΕ

Μετά από ένα από ό,τι απο­δεί­χτηκε πρό­σκαιρο διά­λειμμα -μέσα στην κορύ­φωση της κρίσης το 2016-, η απο­τί­μηση της συμ­με­το­χής της Ελλάδας στην ΕΕ επα­νήλθε στα δια­χρο­νικά της επίπεδα: Δυο στους 3 Έλληνες πιστεύ­ουν ότι η απο­τί­μηση είναι θετική ή μάλλον θετική (64%) και μόνο 1 στους 3 δια­φω­νεί (34%). Η απο­τί­μηση της συμ­με­το­χής της χώρας μας στην ευρω­ζώνη παρα­μέ­νει επίσης θετική για την πλειο­ψη­φία των πολιτών (60,1% έναντι 37,1%), και ακόμα περισ­σό­τε­ροι (74,6%) πιστεύ­ουν ότι πρέπει να παρα­μεί­νουμε στη ζώνη του ευρώ, ενώ μόνο 28,3% πιστεύ­ουν ότι «η χώρα μας θα πρέπει να απο­χω­ρή­σει από την ΕΕ».

Το μέλλον της ΕΕ

Όσον αφορά το μέλλον της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης, δε, οι πολίτες βλέπουν την εξέλιξή της με πολύ μεγα­λύ­τερη αισιο­δο­ξία από ό,τι την έβλεπαν το 2016. Τότε μόνο 1 στους 5 θεω­ρούσε ότι η ΕΕ θα γίνει «πιο ενωμένη ομο­σπον­δία κρατών» ή, έστω, θα συνε­χί­σει ως έχει. Σήμερα το 46,1% πιστεύ­ουν ένα από αυτά τα δύο ενδε­χό­μενα.

Γενικά, αυτά τα ευρή­ματα δεί­χνουν ότι μετά από την κορύ­φωση της κρίσης των μνη­μο­νίων στα μέσα της προη­γού­με­νης δεκα­ε­τίας η εικόνα της ΕΕ επα­νήλθε στα επίπεδα απο­δο­χής που είχε πριν από την κρίση. Οι περισ­σό­τε­ροι, δε, Έλληνες σε συντρι­πτικά ποσοστά πιστεύ­ουν πως η ΕΕ θα έπρεπε να ανα­λά­βει περισ­σό­τε­ρες αρμο­διό­τη­τες σε τομείς όπως η Υγεία, η Άμυνα, η Εξω­τε­ρική Πολι­τική και η Παιδεία.

Πόσα παιδιά θέλετε;

Επίσης οι Έλληνες θα ήθελαν να είχαν κατά μέσο όρο 2 με 3 παιδιά (2,6), ενώ στο ερώτημα «πόσο κοντά στη θρη­σκεία» αισθά­νο­νται, σε μια κλίμακα από 1 έως 10, ο μέσος όρος που προ­έ­κυψε από τις βαθ­μο­λο­γίες των πολιτών το 2022 ήταν 6,25. Το 2019, ωστόσο, ο μέσος όρος ήταν στο 6,4. Το 2018 ήταν στο 6,6. Και εδώ η ηλικία είναι καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας, με τους νέους να δηλώ­νουν σε πολύ μικρό­τερα ποσοστά «κοντά στη θρη­σκεία» από ό,τι οι μεγα­λύ­τε­ροι.

Πάντως, στην ερώτηση «όταν η επι­στήμη και η θρη­σκεία συγκρού­ο­νται, ποιος πιστεύ­ετε ότι έχει δίκιο» μόνο 10% απα­ντούν «η θρη­σκεία». Ιδε­ο­λο­γικά, όπως ίσχυε και τα τελευ­ταία χρόνια, ο χαρα­κτη­ρι­σμός που πιστεύ­ουν οι περισ­σό­τε­ροι Έλληνες ότι τους ται­ριά­ζει είναι ο «φιλε­λευ­θε­ρι­σμός» (18,9%). Μια αλλαγή σε αυτό το θέμα έχει προ­κύ­ψει στον δεύτερο δημο­φι­λέ­στερο χαρα­κτη­ρι­σμό: η «σοσιαλ­δη­μο­κρα­τία» έχει υπο­χω­ρή­σει στην τρίτη θέση πλέον (14,1%) με τη θέση της να έχει κατα­λά­βει το «κανένα από αυτά» (17%). Στους νέους ηλικίας 17-39, το «κανένα από αυτά» είναι η πρώτη επιλογή.

Πώς τοπο­θε­τού­νται στον άξονα Δεξιά – Αρι­στερά

Και πού τοπο­θε­τούν τον εαυτό τους οι Έλληνες στην ιδε­ο­λο­γική κλίμακα; Οι περισ­σό­τε­ροι (20,8%) απα­ντούν πως δεν τους ται­ριά­ζει ο άξονας. Το 20,6% απαντά το κέντρο, το 14% η Κεντρο­α­ρι­στερά, το 13,9% η Κεντρο­δε­ξιά, ενώ για την Αρι­στερά και τη Δεξιά τα ποσοστά είναι 10,8% και 9,8% αντι­στοί­χως.

Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ