• Η διπλή γραμμή Δένδια για το Διεθνές Δίκαιο και ο χάρτης αλλαγών στις Ένοπλες Δυνάμεις υπό τη σκιά νέων τουρκικών προκλήσεων • Προσπάθεια να σβήσει η εικόνα μιας υποχώρησης στη σημασία των διεθνών κανόνων, από την άλλη, νομοτεχνικές μεταβολές με σαφές αποτύπωμα στην ιεραρχία και τη στελέχωση, την ώρα που η Άγκυρα επαναφέρει αξιώσεις στο Αιγαίο με φόντο την υπόθεση πόντισης οπτικής ίνας
Η συγκυρία σπάνια αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες. Όταν ένα υπουργείο που χειρίζεται την εθνική άμυνα επιχειρεί ταυτόχρονα θεσμικές αλλαγές στο εσωτερικό των Ενόπλων Δυνάμεων, διαχειρίζεται κοινοβουλευτική πίεση για την εξωτερική πολιτική και παρακολουθεί μια νέα τουρκική ρητορική κλιμάκωσης στο Αιγαίο, τότε κάθε λέξη μετράει και κάθε διατύπωση γίνεται αντικείμενο πολιτικής ανάγνωσης.
Αυτό ακριβώς συνέβη, με τις τοποθετήσεις του Νίκου Δένδια στη Βουλή να πυροδοτούν συζήτηση για το πού ακριβώς «πατά» η χώρα απέναντι στο Διεθνές Δίκαιο, την ίδια στιγμή που το πολυνομοσχέδιο του υπουργείου Εθνικής Άμυνας επιχειρεί να αναδιατάξει κανόνες εξέλιξης και στελέχωσης και η Άγκυρα να επαναλαμβάνει τους γνωστούς ισχυρισμούς περί «μονομερών ενεργειών» της Ελλάδας στο Αιγαίο.
Η αναδίπλωση της 8/1 και η πίεση της 7/1 που προηγήθηκε
Την Πέμπτη 8/1, μιλώντας στην Ολομέλεια της Βουλής στη συζήτηση επί του νομοσχεδίου για τις Ένοπλες Δυνάμεις, ο Νίκος Δένδιας εμφανίστηκε να τοποθετείται με διαφορετικό τόνο από εκείνον που είχε υιοθετήσει την Τετάρτη 07/01 ενώπιον της Επιτροπής Άμυνας και Εξωτερικών Υποθέσεων. Η μετατόπιση δεν ήταν λεπτομέρεια, γιατί δεν αφορούσε μια τεχνική πτυχή του νομοσχεδίου, αλλά τον σκληρό πυρήνα της πολιτικής αφήγησης της κυβέρνησης και του Κυριάκου Μητσοτάκη ειδικά για το Διεθνές Δίκαιο.
Στην Ολομέλεια, ο υπουργός ξεκίνησε με μια φράση που ήταν και πολιτικό μήνυμα αποφόρτισης και ταυτόχρονα προειδοποίηση για το επίπεδο σοβαρότητας που απαιτείται. «Με τα θέματα αυτά δεν είναι να παίζουμε καθόλου» είπε ο Νίκος Δένδιας, επιχειρώντας να δώσει ένα πλαίσιο βεβαιότητας σε μια συζήτηση που ήδη είχε ανοίξει με ένταση. Στη συνέχεια προχώρησε σε μια ρητή και απόλυτη τοποθέτηση: «ο εναγκαλισμός με το Διεθνές Δίκαιο και τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ είναι κύριο χαρακτηριστικό της εξωτερικής πολιτικής της χώρας». Και για να κλείσει κάθε χαραμάδα ερμηνείας περί αλλαγής γραμμής στο ανώτατο επίπεδο, πρόσθεσε τη διατύπωση που στόχευε ευθέως στην κριτική που δέχεται η κυβέρνηση και ο πρωθυπουργός προσωπικά: «δεν υφίσταται πιθανότητα ούτε στο παρελθόν, ούτε στο παρόν, ούτε στο μέλλον, οποιοσδήποτε πρωθυπουργός να διατυπώσει διαφορετική άποψη».
Η επιλογή αυτών των λέξεων δεν ήταν τυχαία. Ήταν μια προσπάθεια να αποκατασταθεί μια θεσμική σταθερά, ότι δηλαδή η χώρα προβάλλει το Διεθνές Δίκαιο όχι ως επικοινωνιακό σύνθημα αλλά ως σταθερό εργαλείο πολιτικής και άμυνας. Όμως ακριβώς επειδή προηγήθηκε η συνεδρίαση της Επιτροπής, η τοποθέτηση διαβάστηκε ως απάντηση και ως «διόρθωση» της εικόνας.
Γιατί την Τετάρτη 07/01, ο Νίκος Δένδιας είχε διατυπώσει μια θέση που άνοιξε μεγάλο κύκλο αντιδράσεων και σχολίων, μέσα στο κλίμα της σκληρής κριτικής που ασκείται στην κυβέρνηση για τη στάση της απέναντι στην επέμβαση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και την απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο. Εκεί, ο υπουργός είχε πει πως «οι όροι του Διεθνούς Δικαίου δεν αποτελούν κανόνα λειτουργίας των κρατών ως έννοια». Και είχε συμπληρώσει με μια ακόμα πιο αιχμηρή ιεράρχηση: «Πιο σημαντικό είναι το συμφέρον της χώρας. Δε μιλάμε για οικονομικό συμφέρον εδώ, μιλάμε για την ίδια την ύπαρξη της, την ώρα που οι όροι του Διεθνούς Δικαίου δεν αποτελούν τον κανόνα λειτουργίας των κρατών ως έννοια».
Η αντίφαση που γεννήθηκε δεν ήταν απλώς ρητορική. Στην ελληνική δημόσια συζήτηση, το Διεθνές Δίκαιο προβάλλεται εδώ και χρόνια ως βασικός πολλαπλασιαστής ισχύος, ειδικά απέναντι σε μια αναθεωρητική ρητορική που αμφισβητεί θαλάσσιες ζώνες, δικαιώματα και κυριαρχικές αρμοδιότητες. Έτσι, όταν την μία μέρα ακούγεται ότι οι όροι του Διεθνούς Δικαίου δεν αποτελούν κανόνα λειτουργίας των κρατών, και την επόμενη μέρα αναδεικνύεται ως «κύριο χαρακτηριστικό» η προσκόλληση στον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, το πολιτικό σύστημα διαβάζει τη μετατόπιση ως ανάγκη να κλείσει μια επικίνδυνη συζήτηση. Ιδίως όταν ο ίδιος ο Νίκος Δένδιας, ως υπουργός Εξωτερικών στο παρελθόν, χαρακτήριζε το Διεθνές Δίκαιο το «Ιερό Δισκοπότηρο» της εξωτερικής πολιτικής, μια διατύπωση που τώρα επιστρέφει ως μέτρο σύγκρισης.
Η επίκληση των «κοσμογονικών αλλαγών» ως γέφυρα επιχειρημάτων
Στην Ολομέλεια, ο υπουργός δεν έμεινε μόνο στη θεσμική διακήρυξη υπέρ του Διεθνούς Δικαίου. Επιχείρησε να χτίσει και ένα πλαίσιο ρεαλισμού, ώστε να συνδέσει τη νέα έμφαση με την ανάγκη ισχυρής αποτροπής. Μίλησε για «κοσμογονικές αλλαγές» που συντελούνται παγκοσμίως, τονίζοντας ότι «δεν υφίστανται σήμερα οι σταθερές του χθες». Με αυτό το επιχείρημα, προσπάθησε να δείξει ότι η χώρα δεν μπορεί να επαναπαύεται σε βεβαιότητες, άρα πρέπει να έχει αίσθηση πως μπορεί να εξασφαλίσει η ίδια την ασφάλειά της.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της πολιτικής γραμμής που επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο φαινομενικά αντίρροπες ανάγκες. Η πρώτη είναι να διατηρείται η διεθνής νομιμοποίηση και η νομική γλώσσα ως όπλο στο διπλωματικό πεδίο. Η δεύτερη είναι να μην καλλιεργηθεί εσωτερικά η ψευδαίσθηση ότι οι διεθνείς κανόνες αρκούν από μόνοι τους για να αποτρέψουν κρίσεις, προκλήσεις ή τετελεσμένα. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η «ρεαλιστική» ανάγνωση του διεθνούς συστήματος εκφέρεται με τρόπο που ακούγεται ως απαξίωση του ίδιου του κανόνα, ειδικά σε μια χώρα που στηρίζει μεγάλο μέρος της στρατηγικής της στο ότι ο αντίπαλος εμφανίζεται να παραβιάζει αυτόν τον κανόνα.
Οι αλλαγές στο πολυνομοσχέδιο και το μήνυμα προς το εσωτερικό των Ενόπλων Δυνάμεων
Μέσα στην ίδια κοινοβουλευτική διαδικασία, ο Νίκος Δένδιας ανακοίνωσε και ένα πακέτο νομοτεχνικών μεταβολών στον «Χάρτη μετάβασης των Ενόπλων Δυνάμεων στη νέα εποχή». Η ουσία αυτών των αλλαγών δεν είναι μόνο διορθωτική, καθώς αγγίζει κεντρικά θέματα ιεραρχίας, χρόνου παραμονής σε βαθμούς, δυνατότητας μετάταξης υπαξιωματικών και ορισμού οργανικών θέσεων.
Στον πυρήνα των ανακοινώσεων, ο υπουργός ανέφερε ρητά τη μεταβολή που αφορά τους χρόνους παραμονής σε συγκεκριμένους βαθμούς: «Μειώνεται ο χρόνος παραμονής στο βαθμό του λοχαγού, από 6 σε 5 έτη, και αυξάνεται, από 6 σε 7 έτη, ο χρόνος παραμονής στο βαθμό του ταγματάρχη». Η διατύπωση συνοδεύτηκε από εξήγηση του σκοπού, ότι η αύξηση στον έναν βαθμό έρχεται «για να αντισταθμιστεί η μείωση και το άθροισμα του συνολικού χρόνου υπηρεσίας στους βαθμούς αυτούς να παραμείνει το ίδιο». Στην πράξη, μια τέτοια παρέμβαση στέλνει μήνυμα για το πώς θα ρυθμιστεί η ροή εξέλιξης σε κρίσιμα σημεία της σταδιοδρομίας στελεχών που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της διοίκησης.
Παράλληλα, αναφέρθηκε ότι οι νομοτεχνικές μεταβολές αφορούν και την προαγωγή υπαξιωματικών σε αξιωματικούς, με ειδική πρόβλεψη στο άρθρο 66.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και η διευκρίνιση στο άρθρο 101, όπου σύμφωνα με όσα είπε ο υπουργός «διευκρινίζεται ότι οι οργανικές θέσεις αναφέρονται στο σύνολο των υπαξιωματικών, ακόμα και αυτών σε ειδικές καταστάσεις». Εκεί πρόσθεσε τη χαρακτηριστική αποστροφή: «γιατί είχαμε την τάση να μαγειρεύουμε τους αριθμούς στο παρελθόν…». Η φράση αυτή λειτουργεί ταυτόχρονα ως κριτική σε προηγούμενες πρακτικές και ως προσπάθεια να παρουσιαστεί ένα νέο μοντέλο διαφάνειας και ακριβούς αποτύπωσης στελέχωσης, κάτι που στο στρατιωτικό σύστημα μεταφράζεται άμεσα σε αξιοπιστία σχεδιασμού.
Το εξωτερικό πεδίο που δεν επιτρέπει χαλαρότητα στο μήνυμα
Ενώ η Βουλή συζητά το νομοσχέδιο και η κυβέρνηση προσπαθεί να κλείσει τη δημόσια ρωγμή γύρω από το Διεθνές Δίκαιο, η πραγματικότητα στο Αιγαίο παραμένει πεδίο όπου η ρητορική δεν είναι απλώς λόγια αλλά στοιχείο αποτροπής. Στο ίδιο χρονικό παράθυρο, καταγράφηκε νέα πρόκληση από το τουρκικό υπουργείο Άμυνας μέσω πηγών, με επανάληψη των γνωστών ισχυρισμών περί «μονομερών δραστηριοτήτων της Ελλάδας στο Αιγαίο» που, όπως υποστηρίζεται από την τουρκική πλευρά, αγνοούν «τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της Τουρκίας, που απορρέουν από τις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας της».
Η αφορμή, σύμφωνα με τα στοιχεία που περιγράφονται, ήταν η διάψευση από την τουρκική πλευρά δημοσιευμάτων, σύμφωνα με τα οποία στις αρχές Ιανουαρίου τουρκική φρεγάτα παρενόχλησε δια ασυρμάτου πλοίο που πόντιζε καλώδιο οπτικής ίνας από την Αμοργό στην Αστυπάλαια. Η εικόνα που σκιαγραφείται είναι συγκεκριμένη: τουρκική φρεγάτα σε απόσταση 15 ναυτικών μιλίων από το ελληνικό πλοίο εξέπεμψε σήμα δια ασυρμάτου, επαναλαμβάνοντας ισχυρισμούς ότι το πλοίο πλέει σε περιοχή δικαιοδοσίας της Τουρκίας. Στην περιοχή μετέβη και ελληνική φρεγάτα, ενώ η απάντηση του κυβερνήτη του πλοίου καταγράφεται ως άμεση και καθαρή, ότι υπάρχει navtex, νόμιμη, από τον σταθμό της Κρήτης και ότι θα συνεχίσει τις έρευνες παρά τις αντιδράσεις.
Στη συνέχεια, πηγές του τουρκικού υπουργείου Άμυνας ανέφεραν επί λέξει: «η Ελλάδα επιχειρεί μονομερείς δραστηριότητες στο Αιγαίο, αγνοώντας τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της χώρας μας, που απορρέουν από τις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας της. Ωστόσο, αυτές οι προσπάθειες καθίστανται αναποτελεσματικές μέσω του πλαισίου του διεθνούς δικαίου και των πρωτοβουλιών της χώρας μας. » Και πρόσθεσαν: «Στο πλαίσιο αυτό, οι δραστηριότητες του υπό σημαία Παναμά πλοίου πόντισης καλωδίων Ocean Link, για το οποίο η Ελλάδα έχει εκδώσει ναυτικές οδηγίες σχετικά με την πόντιση οπτικών καλωδίων, παρακολουθούνται στενά. Σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς του ελληνικού τύπου, δεν υπήρξε καμία παρενόχληση του πλοίου από την Τουρκία».
Το κοινό νήμα που συνδέει τα τρία μέτωπα
Οι τρεις εξελίξεις, η διπλή τοποθέτηση Δένδια μέσα σε 24 ώρες, οι νομοτεχνικές αλλαγές στο πολυνομοσχέδιο και η τουρκική ρητορική με αφορμή την υπόθεση του Ocean Link, συνδέονται από ένα κοινό νήμα. Είναι το ζήτημα αξιοπιστίας και συνέπειας, τόσο προς το εσωτερικό όσο και προς το εξωτερικό. Στο εσωτερικό, η κυβέρνηση θέλει να περάσει το μήνυμα ότι μεταρρυθμίζει, διορθώνει και οργανώνει τις Ένοπλες Δυνάμεις με κανόνες και μετρήσιμες προβλέψεις, από τους χρόνους παραμονής στους βαθμούς μέχρι τις μετατάξεις και τις οργανικές θέσεις. Στο εξωτερικό, θέλει να διατηρεί ένα καθαρό στίγμα νομιμότητας και να μην αφήνει κενά που μπορούν να μετατραπούν σε «γκρίζες ζώνες» επικοινωνίας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η φράση «Με τα θέματα αυτά δεν είναι να παίζουμε καθόλου» λειτουργεί ως προσπάθεια να μπει μια τελεία σοβαρότητας στη συζήτηση.
Στο τέλος της ημέρας, η εξωτερική πολιτική και η αμυντική πολιτική δεν λειτουργούν σε ξεχωριστά δωμάτια. Όταν αλλάζουν οι κανόνες στο στράτευμα, αλλάζει και η εικόνα ετοιμότητας. Όταν αμφισβητείται ή επιβεβαιώνεται η πίστη στο Διεθνές Δίκαιο, αλλάζει και η διπλωματική γλώσσα με την οποία η χώρα απαντά σε προκλήσεις όπως αυτές που περιγράφονται στο Αιγαίο. Και όταν η Άγκυρα επαναφέρει αξιώσεις με επίκληση θαλάσσιας δικαιοδοσίας, η ελληνική πλευρά γνωρίζει ότι δεν έχει πολυτέλεια να αφήνει ούτε την παραμικρή ασάφεια να μεγαλώσει.
