Oταν η ιστορία… ζωντανεύει – Στο φως ο κρυμμένος θησαυρός των Γενικών Aρχείων του Kράτους N. Δωδεκανήσου

Στην είσοδο του Άου­σβιτς υπάρχει μια επι­γραφή που λέει πως «λαοί οι οποίοι δεν θυμού­νται την Ιστορία τους είναι υπο­χρε­ω­μέ­νοι να την ξανα­ζή­σουν»…

O Αμε­ρι­κα­νός ιστο­ρι­κός, Howard Zinn, έχει πει πως αν δεν ξέρεις ιστορία, είναι σαν να γεν­νή­θη­κες χθες. Κι εμείς στα Δωδε­κά­νησα έχουμε έναν ιστο­ρικό πλούτο ο οποίος μπορεί να μας διδάξει, να μας παρα­δειγ­μα­τί­σει και να μας φωτίσει.

Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους Ν. Δωδε­κα­νή­σου, είναι ένας ολό­κλη­ρος θησαυ­ρός, που για χρόνια παρέ­μενε κλει­σμέ­νος στο χρο­νο­ντού­λαπο της ιστο­ρίας…. Μέχρι που ανέλαβε η κυρία Ειρήνη Τόλιου Προϊ­στα­μένη της Υπη­ρε­σίας Γενικών Αρχείων του Κράτους του Νομού Δωδε­κα­νή­σου. Και τότε πολύ­τι­μες πτυχές της ιστο­ρίας της Δωδε­κα­νή­σου, ήρθαν στο φως, ατόφιες, αναλ­λοί­ω­τες, ακα­τέρ­γα­στες. Όπως τα δια­μά­ντια που ξεθά­βο­νται μέσα από τις πέτρες και τοπο­θε­τού­νται στις βιτρί­νες ακριβών κοσμη­μα­το­πω­λείων.

Η ιστορία της Υπη­ρε­σίας

Η Ιτα­λο­κρα­τία στα Δωδε­κά­νησα διήρ­κεσε από το 1912 έως το 1945 και τελεί­ωσε με την λήξη του Β Παγκο­σμίου Πολέμου και στα αρχεία των ΓΑΚ Δωδε­κα­νή­σου υπάρχει ένα μεγάλο τμήμα των αρχείων της Ιτα­λι­κής κατοχής, αλλά και της μετα­βα­τι­κής Βρε­τα­νι­κής διοί­κη­σης.

Στα πρώτα χρόνια της Ένωσης της Δωδε­κα­νή­σου με την Ελλάδα, ιδρύ­θη­καν δύο ανε­ξάρ­τη­τες και αυτο­τε­λείς υπη­ρε­σίες:

*Το Ιστο­ρικό Αρχείο Δωδε­κα­νή­σου (Ι.Α.Δ.) με την υπ΄αρ. 56/1947 προ­κή­ρυξη της Ελλη­νι­κής Στρα­τιω­τι­κής Διοί­κη­σης Δωδε­κα­νή­σου, από τον αντι­ναύ­αρχο Περικλή Ιωαν­νίδη, με σκοπό την περι­συλ­λογή, συντή­ρηση, μελέτη και δημο­σί­ευση κάθε γραπτού μνη­μείου που αφορά στην ιστορία της Δωδ/σου, και

*Το Λαο­γρα­φικό Αρχείο Δωδε­κα­νή­σου (Λ.Α.Δ.) το 1949 με την υπ’ αρ. 34/1949 με αριθ. πρωτ. 17563/1563/49 απόφαση του τότε Γενικού Διοι­κητή Δωδε­κα­νή­σου, Νικο­λάου Μαυρή.

Καθο­ρι­στική στην οργά­νωση και λει­τουρ­γία του τότε Ιστο­ρι­κού Αρχείου Δωδε­κα­νή­σου, υπήρξε η συμβολή του Γενικού Διοι­κητή Νικο­λάου Μαυρή, επι­κου­ρού­με­νου στο έργο του αυτό από τον τότε Υπο­διευ­θυ­ντή και μετέ­πειτα Διευ­θυ­ντή των Γενικών Αρχείων του Κράτους, Εμμα­νουήλ Πρω­το­ψάλτη, ο οποίος κατα­γό­ταν από την Κάρπαθο.

Από την ίδρυσή τους και μέχρι το 1991 τα Αρχεία (Ι.Α.Δ. και Λ.Α.Δ.) είχαν κοινό προϊ­στά­μενο και εξυ­πη­ρε­τού­ντο από το ίδιο προ­σω­πικό. Με την ψήφιση του Ν. 1946/1991 οι δύο Υπη­ρε­σίες συγ­χω­νεύ­τη­καν σε μία και έλαβαν τη σημε­ρινή τους ονο­μα­σία Γ.Α.Κ. – Αρχεία Ν. Δωδε­κα­νή­σου.

Το Ιστο­ρικό Αρχείο Δωδε­κα­νή­σου, με την ίδρυσή του το 1947, στε­γά­στηκε στο ισόγειο του Μεσαιω­νι­κού κτι­ρια­κού συγκρο­τή­μα­τος «Καστελ­λα­νίας» , που του παρα­χω­ρή­θηκε από την Ελλη­νική Στρα­τιω­τική Διοί­κηση Δωδ/σου, ενώ σήμερα τα ΓΑΚ δια­τη­ρούν και χρη­σι­μο­ποιούν ως απο­θη­κευ­τικό χώρο-αρχειοστάσια και το κτήριο του Μεσαιω­νι­κού Ναυαρ­χείου στη πλατεία Εβραίων Μαρ­τύ­ρων.

Στα Γ.Α.Κ. – Αρχεία Ν. Δωδε­κα­νή­σου δια­σώ­ζε­ται πολύ­τιμο αρχειακό υλικό, που συν­δέ­ε­ται με τη νεότερη ιστορία της Ρόδου και των Δωδε­κα­νή­σων, αντα­να­κλώ­ντας τη δια­δο­χική κατοχή τους από την Οθω­μα­νική Αυτο­κρα­το­ρία, τους Ιταλούς, τους Γερ­μα­νούς και τους Άγγλους πριν ενσω­μα­τω­θούν τελικώς με την υπό­λοιπη Ελλάδα το 1947. Το γεγονός αυτό κατα­τάσ­σει τα Αρχεία της Δωδε­κα­νή­σου στα σημα­ντι­κό­τερα της Ελλάδας με εμβέ­λεια και στο εξω­τε­ρικό όπου έχουν γίνει εκτενή αφιε­ρώ­ματα στο πολύ­τιμο αυτό αρχείο. Στα Γ.Α.Κ. Δωδε­κα­νή­σου έχουν εισα­χθεί και σύγ­χρονα δημόσια αρχεία.

Το Αρχείο των Καρα­μπι­νιέ­ρων

Το 1932 ήταν το πρώτο έτος δημιουρ­γίας του αρχείου της Ιτα­λι­κής αστυ­νο­μίας των καρα­μπι­νιέ­ρων στα νησιά του Αιγαίου. Οι φάκελοι ταξι­νο­μού­νται σε κατη­γο­ρίες, όπως για παρά­δειγμα, τοπικά νησιά ορθό­δοξη θρη­σκεία, μου­σουλ­μα­νική θρη­σκεία, πολι­τικά κρα­τού­με­νοι, ιθα­γέ­νεια κ.ά. Από το Αρχείο λείπουν σημα­ντι­κοί φάκελοι όπως για παρά­δειγμα ο κατά­λο­γος των Ελλήνων πολιτών που βρέ­θη­καν σε στρα­τό­πεδο συγκέ­ντρω­σης στο χωριό Απόλ­λωνα της Ρόδου και στο σημε­ρινό στάδιο Διαγόρα, κατά τη διάρ­κεια του Δευ­τέ­ρου Παγκο­σμίου Πολέμου. Οι διορ­θώ­σεις που χρειά­στη­καν να γίνουν ήταν κυρίως στη θεμα­τική περι­γραφή των φακέλων καθώς και στην κωδι­κο­ποί­ηση που έχει δοθεί από το ιταλικό ευρε­τή­ριο. Μερικές φορές μία λάθος μετά­φραση στον τίτλο θα μπο­ρούσε να οδη­γή­σει σε κάποιο λάθος συμπέ­ρα­σμα για το περιε­χό­μενο του αρχείου. Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα είναι ότι κατά τη διάρ­κεια του ελέγχου βρέθηκε ένα από τα πιο σημα­ντικά έγγραφα, ο κατά­λο­γος των Εβραίων που είχαν απε­λα­θεί από τη μυστική αστυ­νο­μία της 23ης Ιουλίου 1944, ταξι­νο­μη­μένο σε λάθος έτος. Ήταν ταξι­νο­μη­μένο στο 1945 και με λαν­θα­σμένη μετά­φραση του τίτλου που έλεγε «Ανα­χώ­ρηση Ξένων από τη Ρόδο». Δημιουρ­γή­θηκε εκ νέου υπο­φά­κε­λος για αυτά τα έγγραφα και ταξι­νο­μή­θη­καν στη σωστή βάση. Μέχρι σήμερα, έχουν ολο­κλη­ρω­θεί 800.000 λήψεις και εκτι­μά­ται ότι θα ξεπε­ρά­σουν το 1.000.000!

Πώς ξεκί­νησε η ψηφιο­ποί­ηση

του ιστο­ρι­κού θησαυ­ρού

Το Μουσείο Ολο­καυ­τώ­μα­τος βρί­σκε­ται στην Ουά­σιγ­κτον και απο­τε­λεί έναν ομο­σπον­διακό κυβερ­νη­τικό φορέα, ο οποίος εξου­σιο­δο­τεί­ται από Αμε­ρι­κα­νικό Κογκρέσο. Σκοπός του μου­σείου είναι η διαρκής παροχή γνώσης και πλη­ρο­φο­ριών προς τον αμε­ρι­κα­νικό λαό σχετικά με την τύχη των Εβραίων, αλλά και άλλων θρη­σκευ­τι­κών, εθνο­τή­των ή πολι­τι­κών ομάδων, οι οποίες απο­τέ­λε­σαν στόχο των Ναζί και των συμ­μά­χων τους κατά τη διάρ­κεια του Δευ­τέ­ρου Παγκο­σμίου Πολέμου.

Ύστερα από ανάθεση του Αμε­ρι­κα­νι­κού Κογκρέ­σου και του Προ­έ­δρου των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών, το Μουσείο Ολο­καυ­τώ­μα­τος έχει ως στόχο τη δημιουρ­γία ενός εκτε­νούς αρχείου, μέσα από το οποίο θα κατα­γρά­φε­ται η τρα­γω­δία του ολο­καυ­τώ­μα­τος… Στο πλαίσιο αυτό, έχει ήδη υπο­γρα­φεί μνη­μό­νιο συνερ­γα­σίας ανάμεσα στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και το Μουσείο Ολο­καυ­τώ­μα­τος, προ­κει­μέ­νου να εμπλου­τί­σουν το αρχείο του μου­σείου με έγγραφα και αρχεία, που από­κει­νται στις ελλη­νι­κές αρχεια­κές υπη­ρε­σίες και αφορούν την τύχη των Ελλήνων Εβραίων.

Πληγή το Κτι­ριακό

Όλος αυτός ο θησαυ­ρός βρί­σκε­ται σκορ­πι­σμέ­νος διότι, οι κτι­ρια­κές εγκα­τα­στά­σεις δεν επαρ­κούν για να στε­γα­στεί. Οι προ­σπά­θειες της προϊ­στα­μέ­νης της Υπη­ρε­σίας Γενικών Αρχείων κ. Ειρήνης Τόλιου, για βελ­τί­ωση και επέ­κταση των κτι­ρια­κών εγκα­τα­στά­σεων μέχρι στιγμής δεν έχουν βρει αντα­πό­κριση και ο κίν­δυ­νος να υποστεί ανε­πα­νόρ­θω­τες ζημιές το πολύ­τιμο αρχείο είναι ορατός. Όσο περνά ο καιρός, η κατά­σταση γίνεται και όλο και πιο δύσκολη και ο χρόνος σε αυτές τις περι­πτώ­σεις δεν είναι σύμ­μα­χος… Έχουμε στα χέρια μας ένα από τα πολυ­τι­μό­τερα και πιο άρτια ιστο­ρικά αρχεία αλλά δεν υπάρ­χουν οι κατάλ­λη­λοι χώροι για συντη­ρη­θεί, να στε­γα­στεί και να εκτεθεί.

Αρχεία και Συλ­λο­γές

Τα ΓΑΚ – Αρχεία Ν. Δωδε­κα­νή­σου περι­λαμ­βά­νουν τα εξής αρχεία και συλ­λο­γές:

• Χει­ρό­γραφα και έντυπα βιβλία (αρχέ­τυπα και μετα­γε­νέ­στερα).

• Το αρχείο της κοι­νό­τη­τας Σύμης, της ύστερης τουρ­κο­κρα­τίας και της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης (βλέπε ψηφια­κές αρχεια­κές συλ­λο­γές).

• Το Αρχείο της Ιτα­λι­κής Διοί­κη­σης Δωδε­κα­νή­σου 1912-1943. Ένα μέρος του, περίπου 1600 φάκελοι, ταξι­νο­μή­θηκε χρο­νο­λο­γικά και κατα­γρά­φηκε σε κατα­λό­γους, κατά τα έτη 1949-56, (υπάρχει συνο­πτικό ευρε­τή­ριο).

• Το αγγλικό αρχείο Καρ­πά­θου των ετών 1945-47, της Βρε­τα­νι­κής Στρα­τιω­τι­κής Διοί­κη­σης Δωδ/σου (υπάρχει συνο­πτικό ευρε­τή­ριο).

• Το Αρχείο της Γενικής Διοί­κη­σης Δωδ/σου των ετών 1948-55.

• Το Αρχείο της Νομαρ­χίας Δωδ/σου των ετών 1955 κ.ε.

• Συλλογή από Ιταλικά Δια­τάγ­ματα 1912-1943.

• Συλλογή αρχείου με αρνη­τι­κές γυά­λι­νες φωτο­γρα­φι­κές πλάκες, της περιό­δου της Ιτα­λο­κρα­τίας της Ρόδου.

• Συλλογή από Φωτο­γρα­φικό υλικό (σε ασπρό­μαυρη εκτύ­πωση) από της γυά­λι­νες πλάκες (διαστ. 24Χ30) περ. 142.

• Οθω­μα­νικό Αρχείο Άσπρης Θάλασ­σας (Αιγαίο), 18ος αι. – αρχές 20ού αι.

• Αρχείο Αρχι­τε­κτο­νι­κών Σχεδίων

• Η πλειο­ψη­φία των αρχι­τε­κτο­νι­κών σχεδίων είναι ιταλικά, ακο­λου­θούν τα ελλη­νικά και τέλος απα­ντώ­νται και λίγα αγγλικά και γερ­μα­νικά. Η συλλογή των ιτα­λι­κών αρχι­τε­κτο­νι­κών σχεδίων περι­λαμ­βά­νει περίπου 2000 σχέδια, (στο σύνολο είναι περίπου 4000) και αφορούν δημόσια κτήρια από την πόλη της Ρόδου, δημόσια έργα και κτήρια στην ύπαιθρο, όπως και στα άλλα νησιά της Δωδε­κα­νή­σου, χάρτες, τοπο­γρα­φικά σχέδια, χάραξη δρόμων, κατα­σκευές ιδιω­τι­κών κατοι­κιών κ.ά. Ενδει­κτικά μπο­ρούμε να ανα­φέ­ρουμε τα σχέδια από τις Πηγές της Καλ­λι­θέας, τα Ξενο­δο­χεία «Έλαφος» και «Ελαφίνα» στον Προφήτη Ηλία, το κτη­ριακό συγκρό­τημα του Σανα­το­ρίου στην Ελεούσα, τα δημόσια κτήρια της παρα­λια­κής ζώνης της Ρόδου και πολλά άλλα. Επι­πλέον, μεγάλο μέρος κατα­λαμ­βά­νουν και τα σχέδια του μηχα­νι­κού σώματος του Ναυ­τι­κού (Genio marina militare), που είχε την έδρα του στη Λέρο. Η συλλογή αυτή περι­λαμ­βά­νει στρα­τιω­τι­κές κατα­σκευές (στρα­τό­πεδα, υπό­γειες σήραγ­γες, κατα­φύ­για, στρα­τιω­τι­κούς καταυ­λι­σμούς) στη Λέρο, στη Ρόδο, στην Αστυ­πά­λαια καθώς και στην ανα­το­λική Κρήτη, που ήταν τότε υπό τον έλεγχο των Ιταλών.

• Βιο­μη­χα­νικά αρχεία. Ενδει­κτικά: αρχείο κερα­μι­κής βιο­τε­χνίας ΙΚΑΡΟΣ, που λει­τούρ­γησε από την Ιτα­λο­κρα­τία, ως ICARO (=Industria Ceramiche Artistiche Rodio Orientali) και αρχείο του εργο­στα­σίου της Καπνο­βιο­μη­χα­νίας Ρόδου, που και αυτό πρω­το­λει­τούρ­γησε από την Ιτα­λο­κρα­τία, με την επω­νυ­μία TEMI (=Tabachi Egeo Manifatrura Italiana).

*Δια­βά­στε αύριο στη «δημο­κρα­τική» μια πολύ ενδια­φέ­ρουσα συνέ­ντευξη της προϊ­στα­μέ­νης της Υπη­ρε­σίας Γενικών Αρχείων κ. Ειρήνης Τόλιου.