Γυναίκες της σκιάς

Γυναί­κες της σκιάς στις μικρές κοι­νω­νίες της Δωδε­κα­νή­σου. Νησιώ­τισ­σες του 20ού αιώνα με παγι­δευ­μένα όνειρα, ματαιω­μέ­νες προσ­δο­κίες σε δύσκολα χρόνια κατοχής, μετα­νά­στευ­σης, φτώ­χειας, επι­βί­ω­σης. «Αιχ­μά­λω­τες» των καιρών λόγω συν­θη­κών, ηθών κι εθίμων, λόγω ανάγκης, άγνοιας, μοι­ρο­λα­τρίας. Υπά­κουες, αγόγ­γυ­στες, σιω­πη­λές, ακά­μα­τες, στωικές. Ενίοτε περή­φα­νες, αυταρ­χι­κές, δυνα­μι­κές.

Μια εκλαϊ­κευ­μένη μελέτη με γλαφυρό κι εμπε­ρι­στα­τω­μένο τρόπο απο­τε­λεί το βιβλίο της Ροδί­τισσ­σας συγ­γρα­φέως Τίτσας Πιπίνου «Οι γυναί­κες της Δωδε­κα­νή­σου» (κυκλο­φό­ρησε πρό­σφατα από τη Νομαρ­χιακή Αυτο­διοί­κηση Δωδε­κα­νή­σου). Βιβλίο-λεύκωμα διαν­θι­σμένο με σπάνιες παλιές ασπρό­μαυ­ρες φωτο­γρα­φίες από ιδιω­τι­κές συλ­λο­γές και φωτο­γρα­φικά αρχεία επι­λεγ­μέ­νες από τον συμπα­τριώτη της έμπειρο φωτο­γράφο Νίκο Κασέρη, που έχει και την επι­μέ­λεια της έκδοσης (τηλ.: 22410-31857, [email protected]).

Το βιβλίο είναι αφιε­ρω­μένο στην ανώνυμη νησιώ­τισσα. «Τη γυναίκα που δεν ξεχώ­ρισε, δεν έγινε ποτέ γνωστή, που έζησε και έφυγε μέσα στην αφάνεια, γιατί ξόδεψε τη ζωή της σε αυτό που την έταξαν οι συν­θή­κες ή αυτό που εκείνη θεώρησε μοίρα. Αυτήν, που σε κάποιες περι­πτώ­σεις αντι­στά­θηκε, ενώ σε άλλες παρα­δό­θηκε χωρίς αντί­σταση… Το να ζεις εκείνα τα χρόνια και να είσαι γυναίκα ήταν μια πολύ δύσκολη και θλιβερή υπόθεση. Ολα όσα σήμερα εμείς θεω­ρούμε απλά και αυτο­νό­ητα, τότε ήταν όχι απλώς πολύ­πλοκα και αδια­νό­ητα, αλλά στη σφαίρα του εξω­πραγ­μα­τι­κού. Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα αυτό είναι ένα βιβλίο των “δεν”, των “μην” και των “όχι”! Δηλαδή των απα­γο­ρεύ­σεων, των αρνή­σεων και του περιο­ρι­σμού της ελευ­θε­ρίας», τονίζει στον πρόλογό της η Πιπίνου.

«Είναι η εποχή των για­γιά­δων και των μανάδων μας, των χρόνων πριν από την του­ρι­στική μετα­μόρ­φωση των νησιών και της κοι­νω­νίας μας… Το βιβλίο αυτό ας απο­τε­λέ­σει έναν ελά­χι­στο φόρο τιμής στις αφανείς προ­γό­νους μας», σημειώ­νει ο Νίκος Κασέρης.

Δια­βά­ζο­ντάς το, ήρθε στο νου η θαυ­μά­σια ταινία του Παντελή Βούλ­γαρη «Μικρά Αγγλία» από το ομώνυμο μυθι­στό­ρημα της Ιωάννας Καρυ­στιάνη. Στο συγκε­κρι­μένο βιβλίο έχουμε τέτοια απίθανα αλλά βγαλ­μένα από τη ζωή περι­στα­τικά, προ­σφε­ρό­μενα για πλούσιο κινη­μα­το­γρα­φικό υλικό.

Αγραφοι κώδικες

Η συγ­γρα­φέας δίνει το στίγμα του χώρου και του χρόνου, του κοι­νω­νι­κού και ατο­μι­κού πλαι­σίου στο οποίο βρι­σκό­ταν τα Δωδε­κά­νησα τα παλιό­τερα χρόνια, ένα περί­εργο κράμα… πατριαρ­χίας και μητριαρ­χίας. Κατα­γρά­φει άγρα­φους κώδικες συμπε­ρι­φο­ράς ανα­φέ­ρο­ντας αρκετά συμ­βά­ντα και περι­στα­τικά που έχει ερευ­νή­σει η ίδια ή της έχουν εκμυ­στη­ρευ­τεί γυναί­κες από κείνα τα μέρη. Ιδού μερικά θέματα που θίγει από την εκατό σελίδων αξιο­πρό­σε­κτη έρευνά της.

* Η προ­νο­μιακή θέση της πρω­τό­το­κης κόρης στην Κάρπαθο, της «κανα­κα­ράς» όπως λέγεται, είναι ένα εθνο­γρα­φικό φαι­νό­μενο στην ελλη­νική επι­κρά­τεια, το οποίο σχεδόν φτάνει στις μέρες μας. Στο απο­μα­κρυ­σμένο και με πανάρ­χαιες παρα­δό­σεις χωριό Ολυμπος του νησιού, η πρώτη κόρη έπαιρνε την περιου­σία της μητέρας της (ο πρώτος γιος έπαιρνε του πατέρα). Για τη δεύτερη και την τρίτη έμεναν ελά­χι­στα, με απο­τέ­λε­σμα να πέφτει η αξία τους στην ντόπια γαμήλια αγορά και να είναι υπη­ρέ­τριες της μεγα­λύ­τε­ρης αδελφής.

«Αυτές οι ριγ­μέ­νες γυναί­κες θα μεγά­λω­ναν παιδιά που δεν ήταν δικά τους, θα φρό­ντι­ζαν σπίτια και χωράφια που δεν τους ανήκαν… Πολλές από αυτές δεν θα παντρευ­τούν ποτέ κι αν τύχει κάποιος να παρα­βλέ­ψει την έλλειψη προίκας και τις ζητήσει σε γάμο, οι γονείς ή η μεγάλη αδελφή θα αντι­τα­χθεί γιατί με αυτόν τον τρόπο θα στε­ρη­θεί δωρεάν εργα­τικά χέρια. Είναι είδος δου­λείας που δεν στη­ρί­ζε­ται στη βία, αλλά στο συναι­σθη­μα­τικό τους δέσιμο με την οικο­γέ­νεια και στην αποδοχή από τη μεριά τους ενός κοι­νω­νι­κού συστή­μα­τος που είναι παντε­λώς άδικο. Δεν δια­μαρ­τύ­ρο­νται, δεν εξε­γεί­ρο­νται αλλά το δέχο­νται φυσικά και μοι­ρο­λα­τρικά» (παρό­μοιες περι­πτώ­σεις στη μοι­ρα­σιά της οικο­γε­νεια­κής περιου­σίας υπήρχαν σε Νίσυρο και Τήλο).

* Ο γάμος ήταν υπόθεση οικο­γε­νειακή και ποτέ επιλογή του κορι­τσιού. «Ο μόνος τρόπος για να παντρευ­τεί μια γυναίκα ήταν το προ­ξε­νιό… Δεν είχε δικαί­ωμα να αρνηθεί. Οπως ήταν μαθη­μένο να υπα­κούει τον πατέρα, αργό­τερα θα συνέ­χιζε να υπα­κούει τον σύζυγο. Είχε εξοι­κειω­θεί με την υποταγή από πολύ νωρίς… Τότε θεω­ρού­νταν μεγάλη επι­τυ­χία να έχουν για σύζυγο πρώτον γιατρό, δεύ­τε­ρον δικη­γόρο, τρίτον μηχα­νικό ή δάσκαλο. Σ’ αυτό το πρω­τό­γονο σύστημα αξιο­λό­γη­σης υπά­κουαν φυσικά και οι αξιώ­σεις των γαμπρών με τη σειρά τους».

Στην Κω, όταν μια νεαρή γυναίκα ερω­τεύ­τηκε έναν κτη­νο­τρόφο, η μάνα, που είχε μεγάλες προσ­δο­κίες για την κόρη της, αντι­τά­χτηκε με κάθε τρόπο. Η οικο­γέ­νειά τους δεν ήταν από αυτές που θα μπο­ρού­σαν να συμπε­θε­ρέ­ψουν με έναν κτη­νο­τρόφο και την οικο­γέ­νειά του, που τη θεω­ρού­σαν παρα­κα­τιανή για τα μέτρα του χωριού τους. Η κόρη δεν υπο­χω­ρούσε. Η μάνα τότε πήρε τα προικιά της, δηλαδή όλα τα σεντό­νια, τις πετσέ­τες, τρα­πε­ζο­μά­ντιλα, κεντή­ματα, κ.ά. και αφού τα έκανε ένα σωρό στο κέντρο του χωρα­φιού τους, έβαλε φωτιά και τα έκανε στάχτη.

* Ολη η ιστορία των γυναι­κών αυτών μιλά για περιο­ρι­σμούς και απα­γο­ρεύ­σεις. Οι αλλαγές θα έρχο­νταν ανα­πό­φευ­κτα μόνο τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες του 20ού αιώνα με τη μετα­νά­στευση, τον του­ρι­σμό και κυρίως τη μόρφωση.

«Στα περισ­σό­τερα χωριά της Ρόδου δεν υπήρχε περί­πτωση η γυναίκα να πει δημόσια τη γνώμη της ή να σταθεί πλάι στο σύζυγο. Πολύ πρόθυμα ήταν ένα βήμα πίσω, ή ένα σκαλί πιο κάτω… Στα επίσημα τρα­πέ­ζια η γυναίκα δεν παρα­βρί­σκε­ται ποτέ. Αν και ετοι­μά­ζει η ίδια τα πάντα, αν και πηγαι­νο­έρ­χε­ται κου­βα­λώ­ντας τα εδέ­σματα, δεν θα καθίσει να απο­λαύ­σει το φαγητό μαζί με τους καλε­σμέ­νους. Το καθήκον είναι μόνο να ευχα­ρι­στη­θούν οι άλλοι».

Μια απλή, αθώα κίνηση ήταν ικανή να παρε­ξη­γη­θεί, ενώ η οικο­γέ­νεια ανα­λάμ­βανε, όχι σπάνια με βάρβαρα μέσα, να προ­φυ­λά­ξει την κοπέλα. Ενα κορίτσι στο Καστε­λό­ριζο πιθανόν από ανάγκη να αγνα­ντέ­ψει τη θάλασσα και να δρο­σι­στεί από τη ζέστη που επι­κρα­τούσε μια μέρα στο νησί, ένιωσε την επι­θυ­μία να ανοίξει το παρά­θυρο και να ακου­μπή­σει στο περβάζι. Ο πατέρας από το καφε­νείο στην άλλη άκρη του κόλπου την είδε. Θύμωσε τόσο πολύ που γύρισε αμέσως σπίτι, τη χαστού­κισε και της απα­γό­ρευσε να ξανα­βγεί από το σπίτι για καιρό.

Η 60χρονη σήμερα Αρετή δεν γνώρισε ποτέ τον πατέρα της. Η μητέρα της από την Κάλυμνο, όταν τη γέννησε, την άφησε στο ορφα­νο­τρο­φείο θηλέων της Ρόδου συνε­χί­ζο­ντας τη ζωή της σαν να μην υπήρχε το παιδί της.

Κρυφός πόνος

Τελειώ­νο­ντας το Δημο­τικό και το Γυμνά­σιο στη Ρόδο και δια­μέ­νο­ντας πάντα στο ορφα­νο­τρο­φείο που την ευθύνη του είχαν καλό­γριες, η Αρετή λίγες φορές είδε τη μητέρα της όλα αυτά τα χρόνια. Σπού­δασε μαία στην Αθήνα και δούλεψε σε νοσο­κο­μεία και κλι­νι­κές. Η μητέρα της παντρεύ­τηκε έναν άντρα με δυο γιους από προη­γού­μενο γάμο. Στο σύζυγό της, αν και είναι σήμερα παντρε­μέ­νοι 25 χρόνια, δεν ομο­λό­γησε ποτέ την ύπαρξη της κόρης της. Θεώρησε ότι έπρεπε να συνε­χί­σει να απαρ­νιέ­ται την κόρη της, αν ήθελε να δια­τη­ρή­σει το γάμο της. Μάνα και κόρη συνέ­χι­σαν να μη συνα­ντιού­νται παρά σπάνιες φορές, σαν τους κλέφτες.

Η Αρετή, ό,τι και να της συμβεί, δεν μπορεί να κάνει το αυτο­νό­ητο, να σηκώσει το τηλέ­φωνο και να μιλήσει στη μητέρα της, γιατί απλά για τη νέα της οικο­γέ­νεια ποτέ δεν υπήρξε. Η Αρετή ζει μόνη της στην Αθήνα και δεν παντρεύ­τηκε ποτέ.

Η συγ­γρα­φέας σκια­γρα­φώ­ντας αυτές τις κατα­κερ­μα­τι­σμέ­νες εικόνες γυναι­κών, αφου­γκρά­ζε­ται τις εκκω­φα­ντι­κές σιωπές τους, τον κρυφό πόνο τους, τις χαμένες ζωές τους. Δεν παρα­λεί­πει κάποιες στιγμές να παρου­σιά­σει και άντρες εκείνης της εποχής, βασα­νι­σμέ­νους και ταλαι­πω­ρη­μέ­νους στην προ­σπά­θειά τους να καζα­ντί­σουν και να απο­κα­τα­στα­θούν δια­θέ­το­ντας φιλό­τιμο και αξιο­πρέ­πεια.

Πηγή enet