Σπύρος Συρόπουλος: «Η αρχαιοελληνική σκέψη δεν πρέπει να γίνει μουσειακό είδος»

Ο αρ­χαί­ος ελ­λη­νι­κός πο­λι­τι­σμός επη­ρέ­α­σε σε με­γά­λο βαθμό τη σύγ­χρο­νη δυ­τι­κή σκέψη και για αυτό πολ­λές φορές ανα­τρέ­χου­με σε αυτόν, είτε για να τον θαυ­μά­σου­με, είτε για να επι­κα­λε­στού­με μία έν­νοια, οι ρίζες της οποί­ας εντο­πί­ζο­νται σε αυτόν. Πολύ συχνά, επί­σης, δια­τυ­πώ­νε­ται η σκέψη ότι πρέ­πει να απο­τε­λέ­σου­με τη συ­νέ­χεια του αρ­χαιο­ελ­λη­νι­κού πο­λι­τι­σμού και να δι­δα­χθού­με από αυτόν. «Το πα­ρελ­θόν ως πο­λι­τι­κό δε­δο­μέ­νο», είναι ο τί­τλος του βι­βλί­ου, του κα­θη­γη­τή αρ­χαί­ας ελ­λη­νι­κής γραμ­μα­τεί­ας του τμή­μα­τος με­σο­γεια­κών σπου­δών του πα­νε­πι­στη­μί­ου Αι­γαί­ου, Σπύ­ρου Συ­ρό­που­λου. Στο συ­γκε­κρι­μέ­νο βι­βλίο, ο κύ­ριος Συ­ρό­που­λος πε­ρι­γρά­φει με πα­ρα­δείγ­μα­τα τον τρόπο, με τον οποί­ον «οι αρ­χαί­οι Έλ­λη­νες χρη­σι­μο­ποιού­σαν το δικό τους πα­ρελ­θόν, τη δική τους αρ­χαία Ελ­λά­δα, για να δια­μορ­φώ­σουν πο­λι­τι­κά το παρόν τους»..

Συ­νέ­ντευ­ξη στον  Γιάν­νη Μπό­ζιο

Με κύριο άξονα το, προ­σφά­τως, βρα­βευ­θέν βι­βλίο του κύ­ριου Συ­ρό­που­λου, προ­χω­ρή­σα­με σε μία πολύ εν­δια­φέ­ρου­σα συ­ζή­τη­ση, στη διάρ­κεια της οποί­ας ανα­δύ­θη­καν πολύ ση­μα­ντι­κά και επί­και­ρα θέ­μα­τα, σχε­τι­κά με την αξία της αρ­χαιο­γνω­σί­ας, τη με­λέ­τη του ιστο­ρι­κού δε­δο­μέ­νου, τις αλ­λα­γές που δρο­μο­λο­γού­νται στην παι­δεία, και πολλά άλλα.

Ακο­λου­θεί το πλή­ρες κεί­με­νο της συ­νέ­ντευ­ξης του Κ. Συ­ρό­που­λου προς τη «δ»:

• Κύριε Συ­ρό­που­λε, αρ­χι­κά, θα ήθελα να σας συγ­χα­ρώ για τη βρά­βευ­ση του βι­βλί­ου σας με τίτλο: ‘’Το πα­ρελ­θόν ως πο­λι­τι­κό δε­δο­μέ­νο’’ ως Κο­ρυ­φαία Επι­λο­γή στην κα­τη­γο­ρία Κα­λύ­τε­ρο Βι­βλίο (από συγ­γρα­φέα ή/και εκ­δο­τι­κό οίκο με βάση τη Ρόδο) για τη φε­τι­νή χρο­νιά. Μπο­ρεί­τε να μας πείτε με­ρι­κά πράγ­μα­τα για τη δια­δι­κα­σία επι­λο­γής του βι­βλί­ου αλλά και για το πε­ριε­χό­με­νό του;

Σας ευ­χα­ρι­στώ πολύ!

Ναι, αυτή η δια­δι­κα­σία που ονο­μά­ζε­ται Best in Rhodes – Readers Choice Awards διε­νερ­γεί­ται από το 2013 και διορ­γα­νώ­νε­ται από το rhodes.online. Είναι μία ανοι­κτή δια­δι­κα­σία, χωρίς προ­τά­σεις για επι­λο­γή, στην οποία βρα­βεύ­ο­νται διά­φο­ρα πεδία ή αντι­κεί­με­να μέσα στη Ρόδο από ρό­διους δη­μιουρ­γούς ή επι­χει­ρη­μα­τί­ες. Είναι μία δια­δι­κτυα­κή ψη­φο­φο­ρία, στην οποία ο κό­σμος ψή­φι­σε αυ­θόρ­μη­τα, για αυτό είναι πολύ συ­γκι­νη­τι­κό και πολύ τι­μη­τι­κό που αυτό που ήρθε στο μυαλό, προ­φα­νώς πολ­λών συ­μπο­λι­τών μας, ήταν το δικό μου βι­βλίο. Το βι­βλίο ανα­φέ­ρε­ται στην πο­λι­τι­κή, έτσι όπως απο­τυ­πώ­νε­ται μέσα από διά­φο­ρα είδη της αρ­χαί­ας ελ­λη­νι­κής γραμ­μα­τεί­ας, της πα­ρά­δο­σης, του μύθου, της ιστο­ριο­γρα­φί­ας. Ου­σια­στι­κά μι­λά­ει, για το πώς οι αρ­χαί­οι Έλ­λη­νες χρη­σι­μο­ποιού­σαν το δικό τους πα­ρελ­θόν, τη δική τους αρ­χαία Ελ­λά­δα, για να δια­μορ­φώ­σουν πο­λι­τι­κά το παρόν τους. Το πα­ρελ­θόν είναι πάντα κάτι το οποίο θε­ω­ρού­με δε­δο­μέ­νο, επει­δή συ­νέ­βη. Γνω­ρί­ζου­με πολύ καλά ότι ο τρό­πος που απο­τυ­πώ­νε­ται το πα­ρελ­θόν δεν είναι ποτέ στα­τι­κός και εδώ βρί­σκε­ται η γοη­τεία και η επι­κιν­δυ­νό­τη­τα στην επι­στή­μη της αρ­χαιο­γνω­σί­ας∙ ενώ κάτι έχει συμ­βεί και το θε­ω­ρού­με δε­δο­μέ­νο, το προ­σεγ­γί­ζου­με και το ερ­μη­νεύ­ου­με μέσα από τό­σους δια­φο­ρε­τι­κούς τρό­πους που μπο­ρού­με κάλ­λι­στα να το με­τα­τρέ­ψου­με σε ερ­γα­λείο δια­μόρ­φω­σης της σκέ­ψης και της αντί­λη­ψης του εαυ­τού. Εί­μα­στε αυτό που θυ­μό­μα­στε και γι­νό­μα­στε η συ­νέ­χι­ση μιας πο­ρεί­ας που έχου­με ήδη χα­ρά­ξει με γνώ­μο­να το πα­ρελ­θόν. Μπο­ρού­με, λοι­πόν, την αντί­λη­ψη του πα­ρελ­θό­ντος να την με­τα­τρέ­ψου­με σε ερ­γα­λείο πο­λι­τι­κής και αυτό είναι κάτι το δια­χρο­νι­κό. Ενώ το βι­βλίο μου μι­λά­ει για τον τρόπο με τον οποίο απο­τυ­πώ­νε­ται η πο­λι­τι­κή σκέψη στο πα­ρελ­θόν, οι βα­σι­κές αρχές, οι δυ­να­μι­κές της αν­θρώ­πι­νης κοι­νω­νί­ας και οι εφαρ­μο­γές αυτής της πρα­κτι­κής πα­ρα­μέ­νουν επί­και­ρες.

• Μπο­ρούν οι πο­λί­τες ή οι πο­λι­τι­κοί του σή­με­ρα να ανα­τρέ­χουν στο πα­ρελ­θόν, για να χα­ρά­ξουν πο­λι­τι­κές για το παρόν ή για το μέλ­λον;

Αυτό είναι εν­δια­φέ­ρον, αλλά όχι εύ­κο­λο να το απα­ντή­σει κα­νείς. Η αντί­λη­ψη ότι στο πα­ρελ­θόν βρί­σκο­νται οι απα­ντή­σεις για όλα τα προ­βλή­μα­τα του πα­ρό­ντος ή οι συμ­βου­λές για το μέλ­λον είναι ου­το­πι­κή. Το ιστο­ρι­κό γε­γο­νός προ­σφέ­ρει μιά με­λέ­τη ενός δε­δο­μέ­νου πα­ρα­δείγ­μα­τος, στο οποίο έχου­με την πο­λυ­τέ­λεια να με­λε­τή­σου­με την αιτία, το απο­τέ­λε­σμα και τις πα­ρα­μέ­τρους δια­μόρ­φω­σής του και αυτή είναι η με­γά­λη προ­σφο­ρά του, δεν επα­να­λαμ­βά­νε­ται όπως η γνω­στή φράση-κλισέ λέει καμιά Φορά. Συ­νέ­βη σε ένα συ­γκε­κρι­μέ­νο τόπο και χρόνο, από συ­γκε­κρι­μέ­νους πα­ρά­γο­ντες, για συ­γκε­κρι­μέ­νους απο­δέ­κτες, όμως επει­δή ο χα­ρα­κτή­ρας και η δυ­να­μι­κή των αν­θρώ­πι­νων κοι­νω­νιών πα­ρα­μέ­νει ίδια και επει­δή ου­σια­στι­κά εμ­φο­ρού­μα­στε από τις ίδιες ανά­γκες, τις ίδιες δυ­να­τό­τη­τες και τα ίδια πάθη ως αν­θρώ­πι­νη φύση, μπο­ρού­με μέσα από το πα­ρελ­θόν να με­λε­τή­σου­με το δε­δο­μέ­νο πα­ρά­δειγ­μα και να δούμε σε ποιες πε­ρι­πτώ­σεις αυτό μπο­ρεί να γίνει ερ­γα­λείο για την απο­κω­δι­κο­ποί­η­ση του σή­με­ρα. Αυτή είναι η αξία του του πα­ρελ­θό­ντος.

• Η ερ­γα­λειο­ποί­η­ση των ιστο­ρι­κών δε­δο­μέ­νων που ανα­φέ­ρα­τε, πα­ρα­μέ­νει σε θε­ω­ρη­τι­κό επί­πε­δο ή μπο­ρεί να έχει και πρα­κτι­κή εφαρ­μο­γή;

Δεν πα­ρα­μέ­νει μόνο σε θε­ω­ρη­τι­κό επί­πε­δο. Υπάρ­χουν, ακόμα και σή­με­ρα, φο­ρείς και ορ­γα­νι­σμοί που το έχουν αντι­λη­φθεί και θα σας δώσω ένα συ­γκε­κρι­μέ­νο πα­ρά­δειγ­μα. Η ναυ­τι­κή ακα­δη­μία αξιω­μα­τι­κών των Ηνω­μέ­νων Πο­λι­τειών, η οποία εδρεύ­ει στο Rhode Island, προ­ε­τοι­μά­ζει τους αμε­ρι­κα­νούς αξιω­μα­τι­κούς για το πο­λε­μι­κό ναυ­τι­κό των Ηνω­μέ­νων Πο­λι­τειών ήδη από το 1933. Έκτο­τε έχουν αλ­λά­ξει πολ­λές φορές και ανα­δια­μορ­φω­θεί τα προ­γράμ­μα­τα σπου­δών. Μέχρι και σή­με­ρα όμως, ένα αντι­κεί­με­νο που δεν έχει εκλεί­ψει ποτέ, είναι η με­λέ­τη του Θου­κυ­δί­δη σε επί­πε­δο πο­λι­τι­κής. Θε­ω­ρεί­ται ότι για να είναι απο­τε­λε­σμα­τι­κός ένας αξιω­μα­τι­κός, πρέ­πει να έχει αντί­λη­ψη για την αιτία και τα απο­τε­λέ­σμα­τα του πο­λέ­μου, για τις συ­γκρού­σεις, για την επί­λυ­ση των συ­γκρού­σε­ων, για τις στρα­τη­γι­κές, για την εφαρ­μο­γή ισχύ­ος και τις θε­ω­ρί­ες περί εφαρ­μο­γής ισχύ­ος και θε­ω­ρεί­ται ότι το δε­δο­μέ­νο πα­ρά­δειγ­μα που προ­σφέ­ρει ο Θου­κυ­δί­δης είναι το πλέον πρό­σφο­ρο, για να δια­μορ­φω­θεί η αντί­λη­ψη ενός στρα­τιω­τι­κού ηγέτη. Είναι ένα πολύ συ­γκε­κρι­μέ­νο πα­ρά­δειγ­μα πρα­κτι­κής εφαρ­μο­γής της ιστο­ρι­κής γνώ­σης. Είναι, επί­σης, αξιο­ση­μεί­ω­τη η φράση που συ­να­ντά κα­νείς στην ιστο­σε­λί­δα της US Naval Αcademy, όταν ει­σά­γε­ται στο πρό­γραμ­μα σπου­δών, που ανα­φέ­ρει: «Effective Leadership is applied history», δη­λα­δή απο­τε­λε­σμα­τι­κή ηγε­σία είναι η εφαρ­μο­σμέ­νη ιστο­ρία. Μπο­ρείς να δι­δα­χθείς από το πα­ρελ­θόν χωρίς να θε­ω­ρείς ότι αυτό επα­να­λαμ­βά­νε­ται.

• Πι­στεύ­ε­τε πως είναι ση­μα­ντι­κή η με­λέ­τη του αρ­χαί­ου πο­λι­τι­σμού και γε­νι­κό­τε­ρα του πα­ρελ­θό­ντος στη μέση εκ­παί­δευ­ση;

Είναι πάρα πολύ ση­μα­ντι­κή, όχι επει­δή εγώ είμαι αρ­χαιο­γνώ­στης ή επει­δή είμαι κλα­σι­κός φι­λό­λο­γος, αλλά επει­δή βλέπω πρα­κτι­κά στη ζωή μου ότι οι με­γά­λες αξίες και ο τρό­πος σκέ­ψης που έχει δια­μορ­φω­θεί μέσα από τα δι­δάγ­μα­τα του αρ­χαί­ου πο­λι­τι­σμού με έχει βοη­θή­σει να αντα­πο­κρί­νο­μαι κα­λύ­τε­ρα στις προ­κλή­σεις και στη βίωση του πα­ρό­ντος μου. Είναι πάρα πολύ ση­μα­ντι­κό να κά­νου­με τους πο­λί­τες του αύριο, οι οποί­οι θα στε­λε­χώ­σουν το μέλ­λον, όσο πιο διο­ρα­τι­κους γί­νε­ται, όσο πιο ελεύ­θε­ρους στο πνεύ­μα, όσο λι­γό­τε­ρο κα­τευ­θυ­νό­με­νος και όσο πε­ρισ­σό­τε­ρο ικα­νούς, στο να απο­κο­μί­ζουν δε­ξιό­τη­τες, να μην ακο­λου­θούν αυ­θε­ντί­ες και να πεί­θο­νται με βάση τη λο­γι­κή, δίχως να είναι έρ­μαια και φε­ρέ­φω­να οποιασ­δή­πο­τε ιδε­ο­λο­γί­ας ή κα­τεύ­θυν­σης. Αυτό είναι το με­γά­λο κέρ­δος. Κατά τη γνώμη μου, η αρ­χαιο­γνω­σία είναι αυτή που με­τα­φέ­ρει στους μελ­λο­ντι­κούς πο­λί­τες, μέσα από την Πρω­το­βάθ­μια και τη Δευ­τε­ρο­βάθ­μια εκ­παί­δευ­ση ακόμα και την Τρι­το­βάθ­μια, δε­ξιό­τη­τες και όχι μόνο γνώ­σεις.

• Το θέμα των δε­ξιο­τή­των, στο οποίο ανα­φερ­θή­κα­τε είναι πολύ εν­δια­φέ­ρον και επί­και­ρο, νο­μί­ζω είναι χρή­σι­μο να ανα­φερ­θού­με στην πρό­σφα­τη λίστα του World economic forum, στην οποία απο­τυ­πώ­νο­νται οι δέκα πιο ση­μα­ντι­κές δε­ξιό­τη­τες που πρέ­πει να δια­θέ­τει κα­νείς, για να είναι απορ­ρο­φή­σι­μος στην αγορά ερ­γα­σί­ας του αύριο. Τι ρόλο δια­δρα­μα­τί­ζουν οι αν­θρω­πι­στι­κές επι­στή­μες στην καλ­λιέρ­γειά τους;

Οι έρευ­νες αυτές συ­νή­θως, όπως σωστά το­πο­θε­τή­σα­τε, δεν εστιά­ζουν σε συ­γκε­κρι­μέ­νες γνώ­σεις. Οι γνώ­σεις με­τα­φέ­ρο­νται εύ­κο­λα, αν και σί­γου­ρα εξαρ­τά­ται από την ενέρ­γεια που βάζει ο κα­θέ­νας και τη θέ­λη­σή του για μά­θη­ση. Μπο­ρείς να με­τα­φέ­ρεις γνώ­σεις πρα­κτι­κές σε όλους. Μπο­ρείς να εκ­παι­δεύ­σεις κά­ποιον να γίνει καλός Για­τρός, καλός Μη­χα­νι­κός, καλός Φι­λό­λο­γος, καλός Νο­μι­κός, αλλά αυτό που έχει με­γα­λύ­τε­ρη ση­μα­σία στον αυ­ρια­νό κόσμο είναι οι δε­ξιό­τη­τες και πράγ­μα­τι το συ­γκε­κρι­μέ­νο φό­ρουμ εστιά­ζει σε αυτές. Από τις δέκα που προ­τεί­νει, από όσο έχω δει και εγώ, μόνο δύο είναι αυτές που αφο­ρούν την τε­χνο­λο­γία, τα υπό­λοι­πα έχουν να κά­νουν με την ανα­λυ­τι­κή σκέψη και την εφαρ­μο­γή της, με την δια βίου μά­θη­ση, με τις μα­θη­σια­κές στρα­τη­γι­κές, με την επί­λυ­ση πο­λύ­πλο­κων προ­βλη­μά­των, με την κρι­τι­κή σκέψη και ανά­λυ­ση, με τη δη­μιουρ­γι­κό­τη­τα, με την απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα, με την ηγε­σία και την κοι­νω­νι­κή επιρ­ροή και τέλος, με τη λο­γι­κή. Αυτές είναι οι δε­ξιό­τη­τες που πρέ­πει να έχει κά­ποιος μέχρι το 2025, για να είναι αντα­γω­νι­στι­κός επαγ­γελ­μα­τι­κά σε ένα κόσμο που δεν βα­σί­ζε­ται μόνο στη στεί­ρα γνώση, αλλά στη δη­μιουρ­γι­κή σκέψη. Οι αν­θρω­πι­στι­κές επι­στή­μες δεν μπο­ρεί παρά να είναι πρω­το­πό­ρες στην πα­ρο­χή και πι­στο­ποί­η­ση αυτών των δε­ξιο­τή­των, γιατί αυτό ακρι­βώς καλ­λιερ­γούν ή αυτό θα έπρε­πε να καλ­λιερ­γούν. Εδώ τί­θε­ται το ζή­τη­μα της δικής μας ευ­θύ­νης για την επι­και­ρο­ποί­η­ση της ου­σί­ας της αρ­χαιο­ελ­λη­νι­κής/αρ­χαιο­γνω­στι­κής παι­δεί­ας.

• Στην απά­ντη­σή σας ανα­φέ­ρα­τε τον όρο: στεί­ρα γνώση. Το ελ­λη­νι­κό εκ­παι­δευ­τι­κό σύ­στη­μα, ιδιαί­τε­ρα, στον κλάδο των αν­θρω­πι­στι­κών σπου­δών έχει κα­τη­γο­ρη­θεί, πολ­λά­κις, ότι ωθεί τους μα­θη­τές στην απο­μνη­μό­νευ­ση και τη στεί­ρα γνώση. Έχουν δρο­μο­λο­γη­θεί αλ­λα­γές που να βελ­τιώ­νουν τον τρόπο δι­δα­σκα­λί­ας των εκ­παι­δευ­τι­κών προ­γραμ­μά­των;

Αυτή είναι μία πολύ καί­ρια ερώ­τη­ση. Τα προ­γράμ­μα­τα σπου­δών όλα αυτά τα χρό­νια, τα οποία συχνά αλ­λά­ζουν, εξυ­πη­ρε­τού­σαν κά­ποιες κα­τα­στά­σεις και κά­ποιες συ­γκε­κρι­μέ­νες κοι­νω­νί­ες. Όμως η Ελ­λά­δα του 2021 δεν είναι η Ελ­λά­δα του 1970 ή του 1980. Είναι μία χώρα που προ­ε­τοι­μά­ζει πο­λί­τες που θα πρέ­πει να είναι αντα­γω­νι­στι­κοί και να δια­θέ­τουν και τις δε­ξιό­τη­τες που εί­πα­με προη­γου­μέ­νως. Βε­βαί­ως, λοι­πόν, πρέ­πει να ανα­προ­σαρ­μό­ζο­νται τα προ­γράμ­μα­τα σπου­δών. Όπως και όλα τα άλλα μα­θή­μα­τα, έτσι και η αρ­χαιο­γνω­σία πρέ­πει να επι­και­ρο­ποι­η­θεί ως προς τη χρη­στι­κό­τη­τά της. Πάντα λέω ότι η αρ­χαιο­ελ­λη­νι­κή σκέψη δεν πρέ­πει να γίνει μου­σεια­κό είδος, δεν πρέ­πει να είναι το­πο­θε­τη­μέ­νο πίσω από μία βι­τρί­να ώστε να το θαυ­μά­ζου­με, αλλά πρέ­πει να ερ­γα­λειο­ποι­η­θεί, επι­τρέ­πο­ντας την καλ­λιέρ­γεια των δε­ξιο­τή­των που ανα­φέ­ρα­με. Γί­νο­νται πολύ με­γά­λες αλ­λα­γές και είναι πολύ ελ­πι­δο­φό­ρα η άποψη και οι ενέρ­γειες του Υπουρ­γεί­ου Παι­δεί­ας, το οποίο έχει ήδη προ­χω­ρή­σει στην ανα­δια­μόρ­φω­ση ενός πολύ με­γά­λου αριθ­μού προ­γραμ­μά­των σπου­δών για όλες τις βαθ­μί­δες της εκ­παί­δευ­σης. Πε­ρί­που 128 προ­γράμ­μα­τα σπου­δών, έχει ανα­κοι­νω­θεί, ότι έχουν αλ­λά­ξει και 43 έχουν ανα­δια­μορ­φω­θεί ήδη και εφαρ­μό­ζο­νται σε πει­ρα­μα­τι­κά σχο­λεία του κέ­ντρου και από το 2023 θα εφαρ­μο­στούν σε όλη την Ελ­λά­δα. Έχου­με, λοι­πόν, με­γά­λες αλ­λα­γές στο γυ­μνά­σιο και σί­γου­ρα θα δούμε με­γά­λες αλ­λα­γές και στο λύ­κειο, με και­νούρ­για προ­γράμ­μα­τα σπου­δών που θα έχουν δια­φο­ρε­τι­κή αντί­λη­ψη και για το πε­ριε­χό­με­νο και για την εφαρ­μο­γή και για την αξιο­λό­γη­σή τους. Ευ­ελ­πι­στού­με ότι αυτά θα δώ­σουν στους μα­θη­τές πολύ κα­λύ­τε­ρη αντί­λη­ψη για το τι ση­μαί­νει αρ­χαιο­γνω­σία στον σύγ­χρο­νο κόσμο και στους εκ­παι­δευ­τές πε­ρισ­σό­τε­ρα ερ­γα­λεία, για να γί­νουν δη­μιουρ­γι­κοί και οι ίδιοι και να επα­νε­κτι­μή­σουν την αξία ενός αντι­κει­μέ­νου που δεν είναι πα­ρελ­θο­ντι­κό, αλλά συ­νε­χί­ζει να είναι πάντα επί­και­ρο και εν δυ­νά­μει δια­μορ­φω­τι­κό για το μέλ­λον.

• Οι Έλ­λη­νες, πι­στεύ­ε­τε, με­λε­τούν ιστο­ρία;

Αυτή είναι μία ωραία ερώ­τη­ση. Θα έλεγα πως την δια­βά­ζουν επι­φα­νεια­κά (μιλάω για την πλειο­ψη­φία), χωρίς να την με­λε­τούν. Εν­δε­χο­μέ­νως, εδώ να βρί­σκε­ται και μία αντι­κει­με­νι­κή δυ­σκο­λία της επο­χής της τε­χνο­λο­γί­ας, την οποία δια­νύ­ου­με∙ τα πάντα βρί­σκο­νται στην άκρη του χε­ριού μας και στο άγ­γιγ­μα ενός δα­κτύ­λου σε μία οθόνη κι­νη­τού ή σε έναν υπο­λο­γι­στή, αλλά δεν είναι στο χέρι μας. Η πλη­ρο­φο­ρία είναι απο­σπα­σμα­τι­κή, συ­νή­θως δια­στρε­βλω­μέ­νη και επι­λε­κτι­κή, δη­λα­δή οι πε­ρισ­σό­τε­ροι άν­θρω­ποι επι­λέ­γουν να θαυ­μά­σουν τον χρυσό αιώνα της δη­μο­κρα­τί­ας του Πε­ρι­κλή, αγνο­ώ­ντας τις αι­τί­ες που οδή­γη­σαν από μέ­ρους της Αθή­νας στον πε­λο­πον­νη­σια­κό πό­λε­μο. Επι­λέ­γουν να θαυ­μά­σουν την εξι­δα­νι­κευ­μέ­νη δη­μο­κρα­τία, αγνο­ώ­ντας την επέμ­βα­ση των Αθη­ναί­ων στη Μήλο και την εξα­φά­νι­ση μιας ελ­λη­νι­κής πο­λι­τεί­ας από μία άλλη ελ­λη­νι­κή πο­λι­τεία. Σε με­γά­λο βαθμό δεν τα με­λε­τού­με τα γε­γο­νό­τα και αυτό είναι κάτι που πρέ­πει να αλ­λά­ξει. Πρέ­πει οι άν­θρω­ποι να μά­θουν πώς να προ­σεγ­γί­ζουν την ιστο­ρία, μιας και η ιστο­ρία δεν είναι κάτι που μα­θαί­νε­ται, αλλά κάτι που πρέ­πει να το με­λε­τού­με. Εάν αλ­λά­ξου­με αυτό, τότε θα δώ­σου­με μία ακόμη ώθηση στην ουσία του πο­λι­τι­σμού μας.