• Από την καταγραφή του 316 π.Χ. έως τα σύγχρονα φαινόμενα, οι ίδιες περιοχές επηρεάζονται, ενώ οι νέες συνθήκες εντείνουν τις επιπτώσεις • Τα πρόσφατα πλημμυρικά φαινόμενα επιβεβαιώνουν ένα διαχρονικό μοτίβο • Το ανάγλυφο της Ρόδου και τα φυσικά ρέματα καθορίζουν διαχρονικά την πορεία του νερού
Οι πλημμύρες που καταγράφονται στη Ρόδο τα τελευταία χρόνια δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Ιστορικές πηγές δείχνουν ότι οι ίδιες αιτίες και οι ίδιες διαδρομές του νερού καταγράφονται στο νησί ήδη από το 316 π.Χ., διαμορφώνοντας μια συνέχεια που φτάνει μέχρι σήμερα, με περισσότερα από 15 καταγεγραμμένα πλημμυρικά φαινόμενα και σταθερές φυσικές διαδρομές απορροής.
Η πρόσφατη διέλευση της κακοκαιρίας Erminio από το νοτιοανατολικό Αιγαίο επανέφερε στο προσκήνιο αυτό το επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Οι πλημμύρες σε συγκεκριμένες περιοχές του νησιού, κυρίως στην ανατολική πλευρά, εμφανίζονται διαχρονικά, με κοινά γεωγραφικά χαρακτηριστικά και παρόμοια εξέλιξη.
Είναι αξιοσημείωτο ότι, με βάση ιστορικές πηγές αλλά και νεότερα δεδομένα, η Ρόδος αντιμετωπίζει πλημμυρικά επεισόδια για περισσότερα από 2.300 χρόνια, με σταθερές αιτίες και επαναλαμβανόμενες φυσικές διαδρομές απορροής.
Η παλαιότερη γνωστή αναφορά εντοπίζεται στο 316 π.Χ. και προέρχεται από τον Διόδωρο τον Σικελιώτη, στο έργο του «Βιβλιοθήκη Ιστορική» (ΙΘ’, 45). Σύμφωνα με την περιγραφή, έντονη και παρατεταμένη βροχόπτωση προκάλεσε αιφνίδια συγκέντρωση μεγάλου όγκου υδάτων εντός της πόλης. Η μορφολογία της Ρόδου, με κλίση από τα υψώματα προς τη θάλασσα, σε συνδυασμό με τη φραγή των υπονόμων από φερτά υλικά, οδήγησε σε εγκλωβισμό του νερού μέσα στα τείχη.
Οι δρόμοι μετατράπηκαν σε ροές νερού, ενώ καταγράφονται καταρρεύσεις κτηρίων και σημαντικός αριθμός θυμάτων. Οι κάτοικοι κατέφυγαν σε υψηλότερα σημεία της πόλης, όπως τα θέατρα και τις υπερυψωμένες περιοχές. Το επεισόδιο αυτό αποτελεί την πρώτη σαφή καταγραφή πλημμυρικού κινδύνου στη Ρόδο και συνδέεται άμεσα με τη λειτουργία των υποδομών και τη διαχείριση των ομβρίων υδάτων.
Η εμπειρία τέτοιων φαινομένων οδήγησε στην ανάπτυξη οργανωμένων τεχνικών απορροής. Στην αρχαία πόλη έχουν εντοπιστεί υπόγειοι λίθινοι αγωγοί, που δείχνουν σχεδιασμό με πρόβλεψη τόσο για τη ροή των υδάτων όσο και για τη συντήρησή τους. Παράλληλα, η διοίκηση της πόλης περιελάμβανε αξιωματούχους, όπως οι αστυνομικοί, που είχαν αρμοδιότητα για την ευταξία των δρόμων και τη λειτουργικότητα των υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των αγωγών.
Η συνέχεια των φαινομένων επιβεβαιώνεται και στη μεσαιωνική περίοδο. Το 1476 μ.Χ., σύμφωνα με χρονικά των Ιπποτών του Τάγματος του Αγίου Ιωάννου, καταγράφεται ισχυρό πλημμυρικό επεισόδιο με επιπτώσεις στον αστικό ιστό της πόλης. Κατά την ίδια περίοδο, η διαχείριση των υδάτων ενσωματώνεται στον σχεδιασμό των οχυρώσεων. Η μεγάλη τάφρος της πόλης λειτουργεί και ως χώρος συγκέντρωσης και εκτόνωσης των ομβρίων, διοχετεύοντας το νερό προς τη θάλασσα.
Το 1876 καταγράφονται εκτεταμένες ζημιές στην ύπαιθρο της Ρόδου, με χειμάρρους να μεταβάλλουν την πορεία τους λόγω έντονων βροχοπτώσεων. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην πόλη, αλλά αφορά συνολικά στο νησί, με επαναλαμβανόμενες επιπτώσεις σε πεδινές και παραθαλάσσιες περιοχές.
Από τα τέλη του 20ού αιώνα, οι καταγραφές γίνονται συστηματικότερες. Στη νεότερη ιστορία της Ρόδου, τα πλημμυρικά φαινόμενα καταγράφονται με συνέχεια και επαναλαμβανόμενη ένταση σε συγκεκριμένες περιοχές του νησιού.
Τον Νοέμβριο του 1989, ισχυρή βροχόπτωση έπληξε τον Αρχάγγελο και τις γύρω περιοχές, όπως τα Μάσαρη και τη Μαλώνα, προκαλώντας εκτεταμένες ζημιές σε υποδομές, καταρρεύσεις γεφυριών και προβλήματα στο οδικό δίκτυο, με ρωγμές στην εθνική οδό Ρόδου–Λίνδου.
Στις 20 Νοεμβρίου 1994, νέα σφοδρή κακοκαιρία νότια του Αρχαγγέλου προκάλεσε σοβαρές καταστροφές στο 36ο χιλιόμετρο της εθνικής οδού Ρόδου–Λίνδου, όπου έχασαν τη ζωή τους δύο άνθρωποι.
Τον Νοέμβριο του 1998, έντονες βροχοπτώσεις σε Καλυθιές, Ψίνθο και Φαληράκι οδήγησαν σε πλημμυρικά φαινόμενα με τρεις νεκρούς, επιβεβαιώνοντας τη σοβαρότητα των επεισοδίων στην ευρύτερη περιοχή.
Κατά τα επόμενα χρόνια, πλημμυρικά επεισόδια καταγράφηκαν επανειλημμένα, τον Ιανουάριο του 1996 και τον Νοέμβριο του 2004 στον Αρχάγγελο, καθώς και τον Ιανουάριο του 2008 και τον Ιανουάριο του 2011 σε περιοχές όπως η Ιαλυσός, τα Αφάντου, τα Μάσαρη και η Λάρδος.
Τον Οκτώβριο του 2006, δύο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην περιοχή της Αγάθης, σε περιστατικό που συνδέθηκε με έντονα καιρικά φαινόμενα.
Ιδιαίτερα σοβαρό ήταν το επεισόδιο του Νοεμβρίου 2013, όταν ισχυρή καταιγίδα έπληξε την Ιαλυσό, την Κρεμαστή και την Παστίδα, προκαλώντας εκτεταμένες ζημιές και τον θάνατο τεσσάρων ανθρώπων. Την επόμενη ημέρα, τα φαινόμενα επεκτάθηκαν σε Καλυθιές, Αφάντου και Αρχάγγελο, με αποτέλεσμα να κηρυχθεί το νησί σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.
Τον Νοέμβριο του 2019, κατά τη διάρκεια της κακοκαιρίας «Γηρυόνης», καταγράφηκε ακόμη μία ανθρώπινη απώλεια στην Ιαλυσό, όταν ηλικιωμένη γυναίκα έχασε τη ζωή της μέσα στο σπίτι της λόγω αιφνίδιας πλημμύρας.
Η ανάλυση των δεδομένων από επιστήμονες δείχνει ότι το νερό ακολούθησε τις ίδιες φυσικές διαδρομές που καταγράφονται τόσο σε μεσαιωνικές πηγές όσο και σε αρχαίες αναφορές, επιβεβαιώνοντας τη συνέχεια του φαινομένου.
Οι καταγραφές από την αρχαιότητα έως σήμερα δείχνουν ότι το νερό ακολουθεί τις ίδιες φυσικές διαδρομές στο νησί, με τις βασικές αιτίες των πλημμυρών να παραμένουν ουσιαστικά αμετάβλητες. Όπως επισημαίνουν ειδικοί στη διαχείριση φυσικών κινδύνων, «τα ρέματα της Ρόδου διατηρούν σταθερές διαδρομές απορροής, οι οποίες ενεργοποιούνται σε κάθε έντονη βροχόπτωση», γεγονός που εξηγεί την επανάληψη των φαινομένων.
Το έντονο γεωμορφολογικό ανάγλυφο, τα μικρά και ταχείας απορροής ρέματα και η περιορισμένη δυνατότητα συγκράτησης μεγάλων όγκων νερού οδηγούν σε γρήγορη απορροή κατά τη διάρκεια ισχυρών βροχοπτώσεων. Οι ίδιες συνθήκες περιγράφονται στις αρχαίες πηγές και επιβεβαιώνονται από σύγχρονες μελέτες.
Η βασική διαφοροποίηση εντοπίζεται στην έκταση των επιπτώσεων. Η οικιστική ανάπτυξη, ιδιαίτερα σε περιοχές φυσικής απορροής, και η κάλυψη ρεμάτων περιορίζουν τη φυσική ροή των υδάτων. Η μείωση των διεξόδων οδηγεί σε ταχύτερη συγκέντρωση νερού στον αστικό ιστό και αυξάνει τον πλημμυρικό κίνδυνο, κυρίως σε περιοχές όπου τα φυσικά ρέματα έχουν αλλοιωθεί ή καλυφθεί.
Οι κακοκαιρίες των τελευταίων ετών, όπως το 2023 με την Bora, αποτελούν τα νεότερα επεισόδια σε μια μακρά ακολουθία. Παρά τις μεταβολές στις καιρικές συνθήκες, τα βασικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά της Ρόδου παραμένουν καθοριστικά για την εξέλιξη των φαινομένων, με τις ίδιες περιοχές να καταγράφουν επαναλαμβανόμενα προβλήματα.
Τα διαθέσιμα στοιχεία από την αρχαιότητα έως σήμερα οδηγούν στο συμπέρασμα πως οι πλημμύρες στη Ρόδο δεν αποτελούν περιστασιακά φαινόμενα, αλλά επαναλαμβάνονται με σταθερό τρόπο στον ίδιο γεωγραφικό χώρο εδώ και αιώνες. Οι ίδιες περιοχές συνεχίζουν να συγκεντρώνουν τον μεγαλύτερο όγκο νερού, γεγονός που δείχνει ότι οι βασικές αιτίες του φαινομένου παραμένουν ουσιαστικά αμετάβλητες.
Τα σύγχρονα δεδομένα, ωστόσο, δείχνουν ότι οι συνθήκες εκδήλωσης των φαινομένων γίνονται πιο απαιτητικές. Η αύξηση της έντασης των βροχοπτώσεων, σε συνδυασμό με την επέκταση της δόμησης και τον περιορισμό των φυσικών διεξόδων απορροής, εντείνουν τις επιπτώσεις, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου τα ρέματα έχουν αλλοιωθεί ή καλυφθεί.
Στο πλαίσιο αυτό, η κλιματική μεταβλητότητα λειτουργεί επιβαρυντικά, καθώς αυξάνει τη συχνότητα και την ένταση των ακραίων φαινομένων.
Σε ένα νησί με σταθερό υδρολογικό υπόβαθρο, οι ίδιες διαδρομές του νερού παραμένουν ενεργές, αλλά οι συνέπειες εμφανίζονται πιο έντονες, καθιστώντας τη διαχείριση του φαινομένου κάθε φορά πιο σύνθετη.
