Οι ευχές της μεσαίας τάξης: να μη βρεθώ στη φυλακή για χρέη!

«​Χρόνια πολλά και ό,τι επι­θυ­μείς», ευχή­θηκα τις προ­άλ­λες σε ένα φίλο, τον Σάκη, που γιόρ­ταζε. «Ευχα­ρι­στώ, αλλά θα προ­τι­μούσα να είσαι πιο συγκε­κρι­μέ­νος στις ευχές σου», μου απά­ντησε χαμο­γε­λώ­ντας. «Καλύ­τερα να μου ευχη­θείς να κατα­φέρω να σπου­δάσω τα παιδιά μου και να μη βρεθώ στη φυλακή για χρέη», συνέ­χισε. Γελά­σαμε και οι δύο, ίσως και από αμη­χα­νία.

Ο Σάκης δρα­στη­ριο­ποιεί­ται στον χώρο του αυτο­κι­νή­του. Τον γνωρίζω είκοσι χρόνια. Τυπικό δείγμα Eλληνα μικρο­με­σαίου επι­χει­ρη­μα­τία που η προ­σω­πική του πορεία συμ­βα­δί­ζει με την κοι­νω­νική ιστορία της μετα­πο­λί­τευ­σης. Παιδί αγροτών, ήθελε να ξεφύγει από τα χωράφια που δούλευε από παιδί και σπού­δασε. Μπήκε στην αγορά στα μέσα του ’80 με ένα μικρό οικο­γε­νειακό κεφά­λαιο και λίγα δανεικά. Η ανά­πτυξη της επι­χεί­ρη­σής του συνο­δεύ­τηκε και από τη βελ­τί­ωση της προ­σω­πι­κής και οικο­γε­νεια­κής του ευη­με­ρίας. Καθώς περ­νού­σαν τα χρόνια πάλευε να αντέξει στον αντα­γω­νι­σμό που γινόταν ολοένα και σκλη­ρό­τε­ρος αλλά αυτός κρα­τούσε την πελα­τεία του με πολλή προ­σω­πική εργασία και επεν­δύ­σεις στο μέτρο των δυνα­το­τή­των του.

Η κρίση τον βρήκε αντι­μέ­τωπο με έναν όγκο προ­βλη­μά­των. Η πελα­τεία του συρ­ρι­κνώ­θηκε, τα κέρδη πήραν την κατη­φόρα. Επι­πλέον είχε δάνειο επαγ­γελ­μα­τικό να ξεπλη­ρώ­σει και ένα υπό­λοιπο στε­γα­στι­κού. Αρχισε να χρω­στάει στην τράπεζα, έκανε δια­κα­νο­νι­σμό στην εφορία, περιό­ρισε το προ­σω­πικό και μείωσε τα οικο­γε­νειακά έξοδα, έβγαλε ώς και τις πινα­κί­δες από το τζιπ. Μετά τόσα χρόνια αγωνίας και υπερ­προ­σπά­θειας, η κατά­σταση στα­θε­ρο­ποι­ή­θηκε αλλά παρα­μέ­νει κρίσιμη. Τα όνειρά του πλέον έχουν περιο­ρι­στεί: να εξα­σφα­λί­σει ένα μέλλον στα τρία παιδιά του και να ξεπλη­ρώ­σει τα χρέη του κάποτε. Πολι­τικά αισθά­νε­ται προ­δο­μέ­νος και ανόητος ταυ­τό­χρονα. Παλιός ψηφο­φό­ρος του ΠΑΣΟΚ, ψήφισε ΣΥΡΙΖΑ το 2015 και «Οχι» στο δημο­ψή­φι­σμα, έλπιζε πως η Αρι­στερά θα καταρ­γούσε το μνη­μό­νιο αλλά κυρίως προσ­δο­κούσε να «κου­ρευ­τούν» τα δάνειά του. Στην πορεία κατά­λαβε την αυτα­πάτη του. Τώρα είναι ένας από τους πολλούς θυμω­μέ­νους και ανα­πο­φά­σι­στους ψηφο­φό­ρους. Βρίζει την κυβέρ­νηση, την αντι­πο­λί­τευση και τον εαυτό του. «Ποτέ δεν πίστευα πως στα πενήντα μου, θα βρι­σκό­μουν σε αυτήν την πίεση», μουρ­μου­ράει διαρκώς.

Η ιστορία του Σάκη είναι η ιστορία της μεσαίας τάξης, της πλέον ταυ­τι­σμέ­νης με το «ελλη­νικό όνειρο» τάξης της χώρας. Είναι η ιστορία πολλών παιδιών με λαϊκή κατα­γωγή από την ύπαιθρο ή την πόλη, που σπού­δα­σαν στη δεκα­ε­τία του ’70 και του ’80, άνοιξαν δικές τους επι­χει­ρή­σεις, έγιναν έμποροι, ελεύ­θε­ροι επαγ­γελ­μα­τίες ή στελέχη επι­χει­ρή­σεων και ανέ­βη­καν κοι­νω­νικά. Είναι η ιστορία του ιδιω­τι­κού τομέα με λίγα λόγια. Ανθρω­ποι που δεν μπήκαν στο Δημόσιο, ενώ μπο­ρού­σαν, γιατί είχαν φιλο­δο­ξίες και όνειρα. «Ηθελα να είμαι ελεύ­θε­ρος και να βγάζω χρήματα, δεν φοβό­μουν τη δουλειά, τι να έκανα στο Δημόσιο;», μου είπε ένας πρώην ελεύ­θε­ρος επαγ­γελ­μα­τίας που τώρα δου­λεύει σε ταξί για να τα βγάλει πέρα.

Η μεσαία τάξη αγάπησε τη δημο­κρα­τία της μετα­πο­λί­τευ­σης γιατί την ταύτισε με μια μονα­δική για τα ελλη­νικά δεδο­μένα περίοδο ελευ­θε­ρίας αλλά και με τη δική της ευη­με­ρία. Αγάπησε και την Ευρώπη γιατί τη συνέ­δεσε με τη διεύ­ρυνση των ορι­ζό­ντων της αλλά και με τις δυνα­τό­τη­τες που έδωσε η ροή άφθονων πόρων από τις Βρυ­ξέλ­λες.

Η μεσαία τάξη υπήρξε ο ορισμός της αισιο­δο­ξίας. Η πρόοδός της την έκανε να υπο­τι­μή­σει τους κιν­δύ­νους και να πιστέ­ψει πως η υπερ­κα­τα­νά­λωση και οι πολυ­τέ­λειες μπορούν να καλυ­φθούν από τα μελ­λο­ντικά έσοδα στο διη­νε­κές. Ακόμη κι όταν κάποιοι προει­δο­ποιού­σαν για τις επερ­χό­με­νες δυσκο­λίες αυτή δεν ήταν σε θέση να τις αντι­λη­φθεί. Η αισιο­δο­ξία της την οδη­γούσε στην καλ­λιέρ­γεια και ανα­πα­ρα­γωγή ψευ­δαι­σθή­σεων και αφε­λειών. Δυστυ­χώς δεν άφησε ανοησία που να μην την πιστέ­ψει.

Η μεσαία τάξη πλήρωσε ακριβά την κρίση. Επαγ­γελ­μα­τικά είναι πιε­σμένη ή και στα όρια της κατα­στρο­φής. Η περιου­σία της σε ρευστό έχει περιο­ρι­στεί δρα­μα­τικά και τα χρέη της μεγάλα. Τα ακίνητά της έχουν χάσει τη μισή τους αξία και οι φόροι που κατα­βάλ­λει δεν είναι απλά δυσβά­στα­κτοι αλλά εξο­ντω­τι­κοί. Ανη­συ­χεί για το μέλλον των παιδιών της καθώς δεν μπορεί να δια­σφα­λί­σει πως οι γόνοι της θα έχουν το επίπεδο ζωής των γονιών τους. Οσα από τα παιδιά αυτά έχουν τελειώ­σει τις σπουδές τους είναι στην πλειο­ψη­φία τους άνεργα ή υπο­α­πα­σχο­λού­νται σε εργα­σίες με αμοιβή, που δεν φθάνει ούτε για να καλύψει το χαρ­τζι­λίκι του μήνα. Πολλοί από τους νέους αυτούς κάνουν παρα­τε­τα­μέ­νες μετα­πτυ­χια­κές σπουδές για να τονώ­σουν το βιο­γρα­φικό τους, ενώ η μόνη σωτηρία δείχνει συχνά να είναι το εξω­τε­ρικό.

Η μεσαία τάξη δίνει έναν υπαρ­ξιακό αγώνα επι­βί­ω­σης σήμερα. Από την έκβαση αυτής της μάχης τα επόμενα χρόνια θα εξαρ­τη­θούν πολλά. Δυστυ­χώς ένας μαρα­σμός της μεσαίας τάξης είναι βέβαιο πως θα συνο­δευ­τεί από τη δημο­γρα­φική, κοι­νω­νική και εντέλει πολι­τική κατα­στροφή της χώρας.

Νίκος Μαραν­τζί­δης  (καθη­γη­τής Πολι­τι­κής Επι­στή­μης στο Πανε­πι­στή­μιο Μακε­δο­νίας και επι­σκέ­πτης καθη­γη­τής στο Πανε­πι­στή­μιο του Καρόλου στην Πράγα.)

Καθη­με­ρινή