Ελισάβετ Φελώνη: «Το νερό τελειώνει πριν… τελειώσει το καλοκαίρι»!

• Η υδρο­λό­γος δρ. ΕΜΠ- δι­δά­σκου­σα ΠΑΔΑ Ελι­σά­βετ Φε­λώ­νη μιλά για τη Ρόδο σε κα­θε­στώς υδα­τι­κού συ­να­γερ­μού, τις αφα­λα­τώ­σεις, τα όρια στον του­ρι­σμό και τον πε­ντα­ε­τή χάρτη σω­τη­ρί­ας της Δω­δε­κα­νή­σου

Τα νησιά μας πλη­σιά­ζουν επι­κίν­δυ­να τα όρια της υδα­τι­κής τους αντο­χής. Με την του­ρι­στι­κή πε­ρί­ο­δο να εκτεί­νε­ται πλέον σε οκτώ μήνες, τις γε­ω­τρή­σεις να υφαλ­μυ­ρί­ζο­νται και τις ανά­γκες να αυ­ξά­νο­νται εκ­θε­τι­κά, το ερώ­τη­μα δεν είναι αν υπάρ­χει πρό­βλη­μα, αλλά πόσο κοντά βρι­σκό­μα­στε σε μια γε­νι­κευ­μέ­νη υδα­τι­κή κρίση.

Η υδρο­λό­γος Ελι­σά­βετ Φε­λώ­νη μιλά στην εφη­με­ρί­δα μας για τη «ζώνη υδα­τι­κού συ­να­γερ­μού» στην οποία ει­σέρ­χε­ται η Ρόδος και άλλα νησιά του Αι­γαί­ου, εξη­γεί πότε η υπε­ρά­ντλη­ση οδη­γεί σε μη ανα­στρέ­ψι­μη κα­τα­στρο­φή των υδρο­φο­ρέ­ων, ανα­λύ­ει αν η αφα­λά­τω­ση απο­τε­λεί μο­νό­δρο­μο και απα­ντά στο κρί­σι­μο ερώ­τη­μα αν μπο­ρούν και αν πρέ­πει να τε­θούν ανώ­τα­τα όρια σε κλί­νες και επι­σκέ­πτες με βάση τη φέ­ρου­σα υδα­τι­κή ικα­νό­τη­τα.

Μια συ­νέ­ντευ­ξη που δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται στη δια­πί­στω­ση του προ­βλή­μα­τος, αλλά σκια­γρα­φεί έναν ρε­α­λι­στι­κό οδικό χάρτη για την υδα­τι­κή ασφά­λεια της Δω­δε­κα­νή­σου στα επό­με­να χρό­νια.

Ανα­λυ­τι­κά η συ­νέ­ντευ­ξη:

• Κυρία Φε­λώ­νη, στη Ρόδο, όπου η του­ρι­στι­κή πε­ρί­ο­δος διαρ­κεί σχε­δόν οκτώ μήνες η ΔΕΥΑΡ αρ­νεί­ται να υδρο­δο­τή­σει νέες με­γά­λες μο­νά­δες, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι έχει πλέον φτά­σει σε κρί­σι­μο ση­μείο η ικα­νό­τη­τα του νη­σιού σε υδα­τι­κούς πό­ρους. Με βάση την εμπει­ρία σας, θε­ω­ρεί­τε ότι έχου­με πε­ρά­σει σε ζώνη “υδα­τι­κού συ­να­γερ­μού” και τι ση­μαί­νει αυτό επι­χει­ρη­σια­κά;

Η από­φα­ση του φορέα ύδρευ­σης ση­μα­το­δο­τεί, αναμ­φί­βο­λα, την εί­σο­δο σε ζώνη «υδα­τι­κού συ­να­γερ­μού». Αυτή η κα­τά­στα­ση ορί­ζε­ται ως η κρί­σι­μη στιγ­μή που η συ­νο­λι­κή ζή­τη­ση – αστι­κή, αγρο­τι­κή και ει­δι­κά η του­ρι­στι­κή – υπερ­βαί­νει τη βιώ­σι­μη και ανα­νε­ώ­σι­μη προ­σφο­ρά των φυ­σι­κών πόρων, επι­δει­νού­με­νη από τις πα­ρα­τε­τα­μέ­νες υδρο­κλι­μα­τι­κές πιέ­σεις. Ενώ για μι­κρό­τε­ρα νησιά η ανη­συ­χία επι­κε­ντρώ­νε­ται στην υπέρ­βα­ση της φέ­ρου­σας ικα­νό­τη­τας, στην πε­ρί­πτω­ση της Ρόδου, ως κο­ρω­νί­δας του εθνι­κού του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος, το ζή­τη­μα είναι πρω­τί­στως υπο­δο­μια­κό. Η ση­με­ρι­νή αδυ­να­μία του νη­σιού να στη­ρί­ξει πε­ραι­τέ­ρω ανά­πτυ­ξη δεν προ­κύ­πτει από έλ­λει­ψη ανα­πτυ­ξια­κού δυ­να­μι­κού, αλλά από την απου­σία κε­ντρι­κών και καί­ριων πα­ρεμ­βά­σε­ων που θα εξα­σφά­λι­ζαν την αν­θε­κτι­κό­τη­τα του συ­στή­μα­τος. Επι­χει­ρη­σια­κά, αυτό ση­μαί­νει ότι, πέρα από την άμεση εφαρ­μο­γή κλι­μα­κω­τών πε­ριο­ρι­σμών και την ανα­στο­λή νέων υδρο­δο­τή­σε­ων, η άμεση προ­τε­ραιό­τη­τα πρέ­πει να είναι ο κε­ντρι­κός σχε­δια­σμός, η χρη­μα­το­δό­τη­ση και η τα­χεία υλο­ποί­η­ση έργων εκ­συγ­χρο­νι­σμού των δι­κτύ­ων για τον δρα­στι­κό έλεγ­χο των απω­λειών (που συχνά ξε­περ­νούν το 25%) και η ενί­σχυ­ση των εναλ­λα­κτι­κών πηγών.

• Σε νησιά όπως η Ρόδος, οι ανά­γκες ύδρευ­σης και ξε­νο­δο­χεια­κών εγκα­τα­στά­σε­ων πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται το κα­λο­καί­ρι. Προ­τεί­νε­τε μη­χα­νι­σμούς που θα μπο­ρού­σαν να εξι­σορ­ρο­πή­σουν κα­τα­νά­λω­ση και φέ­ρου­σα ικα­νό­τη­τα π.χ. όρια αδειο­δό­τη­σης, υπο­χρε­ω­τι­κά σχέ­δια επάρ­κειας νερού, επι­βο­λή δεί­κτη κα­τα­νά­λω­σης ανά κλίνη;

Η επί­τευ­ξη ισορ­ρο­πί­ας κυρία Πα­μπρή, με­τα­ξύ της αυ­ξη­μέ­νης επο­χι­κής κα­τα­νά­λω­σης και της φέ­ρου­σας υδα­τι­κής ικα­νό­τη­τας στα νησιά απαι­τεί έναν ολι­στι­κό, κε­ντρι­κά σχε­δια­σμέ­νο μη­χα­νι­σμό που να ωθεί τις ορθές πρα­κτι­κές χωρίς να κα­τα­δι­κά­ζει την ανά­πτυ­ξη. Ο ρόλος του Κρά­τους είναι κα­θο­ρι­στι­κός στη με­τά­βα­ση προς τη βιω­σι­μό­τη­τα, μέσω τριών αξό­νων. Πρώ­τον, πρέ­πει να υιο­θε­τη­θεί ένα Δε­σμευ­τι­κό Θε­σμι­κό Πλαί­σιο για τις με­γά­λες του­ρι­στι­κές μο­νά­δες. Αυτό πε­ρι­λαμ­βά­νει την επι­βο­λή δεί­κτη κα­τα­νά­λω­σης ανά κλίνη και την υπο­χρε­ω­τι­κή εκ­πό­νη­ση Σχε­δί­ων Επάρ­κειας Νερού που να εν­σω­μα­τώ­νουν την επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­ση των επε­ξερ­γα­σμέ­νων λυ­μά­των για μη πό­σι­μες χρή­σεις (π.χ. άρ­δευ­ση, πλύ­σι­μο).

Επι­πλέ­ον, τα όρια αδειο­δό­τη­σης νέων κλι­νών πρέ­πει να συν­δέ­ο­νται άρ­ρη­κτα με το το­πι­κό υδα­τι­κό ισο­ζύ­γιο, λει­τουρ­γώ­ντας ως ανα­πτυ­ξια­κός μο­χλός και όχι ως ανα­σταλ­τι­κός πα­ρά­γο­ντας. Δεύ­τε­ρον, είναι απα­ραί­τη­τη η πα­ρο­χή Οι­κο­νο­μι­κών Κι­νή­τρων και Τε­χνι­κής Υπο­στή­ρι­ξης για τους μι­κρο­με­σαί­ους επι­χει­ρη­μα­τί­ες. Αντί για πε­ριο­ρι­σμούς, απαι­τού­νται επι­δο­τή­σεις, αξιο­ποιώ­ντας ευ­ρω­παϊ­κούς και εθνι­κούς πό­ρους, για τον εκ­συγ­χρο­νι­σμό των εγκα­τα­στά­σε­ων, την αντι­κα­τά­στα­ση υδρο­βό­ρων συ­σκευών και την υιο­θέ­τη­ση συ­στη­μά­των εξοι­κο­νό­μη­σης. Τρί­τον, η δια­σφά­λι­ση της αξιο­πι­στί­ας του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος επι­τυγ­χά­νε­ται μέσω μιας ενερ­γού επι­κοι­νω­νια­κής στρα­τη­γι­κής που να ανα­δει­κνύ­ει τις βιώ­σι­μες πρα­κτι­κές και να ευαι­σθη­το­ποιεί τόσο τον ει­σερ­χό­με­νο του­ρι­σμό όσο και τους επαγ­γελ­μα­τί­ες του κλά­δου για την ορ­θο­λο­γι­κή δια­χεί­ρι­ση των πόρων.

• Με δε­δο­μέ­νη την επί­ση­μη κή­ρυ­ξη σε κα­τά­στα­ση έκτα­κτης ανά­γκης σε Πάτμο και Λέρο ποια είναι τα πρώτα τρία μέτρα που πρα­κτι­κά πρέ­πει να λη­φθούν ώστε να μη φτά­σου­με στο ση­μείο δια­κο­πών ύδρευ­σης ή δια­νο­μών με υδρο­φό­ρες σε κα­τοί­κους;

Η κή­ρυ­ξη κα­τά­στα­σης έκτα­κτης ανά­γκης, αν και επι­βάλ­λε­ται σε ακραί­ες πε­ρι­πτώ­σεις, εγκυ­μο­νεί τον κίν­δυ­νο της πα­ρά­καμ­ψης με­λε­τη­τι­κών δια­δι­κα­σιών, οδη­γώ­ντας σε βια­στι­κά, μη βιώ­σι­μα έργα και αυ­ξη­μέ­νο κό­στος για τον φο­ρο­λο­γού­με­νο. Για την άμεση αντι­με­τώ­πι­ση κιν­δύ­νου δια­κο­πών ύδρευ­σης, όπως στις πε­ρι­πτώ­σεις Πά­τμου και Λέρου, η προ­τε­ραιό­τη­τα πρέ­πει να δοθεί σε μη κα­τα­σκευα­στι­κά μέτρα που ενι­σχύ­ουν άμεσα το υδα­τι­κό ισο­ζύ­γιο, όπως: Εντα­τι­κός και Άμε­σος Έλεγ­χος της Ζή­τη­σης. Αυτό είναι το τα­χύ­τε­ρο μέτρο για την επί­τευ­ξη χρο­νι­κού κέρ­δους. Πρέ­πει να εφαρ­μο­στεί κλι­μα­κω­τός πε­ριο­ρι­σμός στην κα­τα­νά­λω­ση, συ­νο­δευό­με­νος από την επι­βο­λή πολ­λα­πλά­σιων τι­μο­λο­γί­ων για την υπερ­κα­τα­νά­λω­ση και τους με­γά­λους χρή­στες, λει­τουρ­γώ­ντας ως απο­τρε­πτι­κός μη­χα­νι­σμός και δια­σφα­λί­ζο­ντας την κοι­νω­νι­κή δι­καιο­σύ­νη στη χρήση ενός κρί­σι­μου πόρου. Δρα­στι­κή Μεί­ω­ση των Απω­λειών Δι­κτύ­ου. Οι διαρ­ρο­ές απο­τε­λούν συχνά το με­γα­λύ­τε­ρο μέρος του προ­βλή­μα­τος, με απώ­λειες που σε πολ­λές ΔΕΥΑ είναι απα­ρά­δε­κτα υψη­λές. Απαι­τεί­ται η τα­χεία αξιο­ποί­η­ση της τε­χνο­λο­γί­ας (π.χ. συ­στή­μα­τα τηλε-ελέγ­χου και τηλε-με­τρή­σε­ων) για τον εντο­πι­σμό και την άμεση επι­διόρ­θω­ση των βλα­βών, ώστε να επι­τευ­χθεί μη­δε­νι­σμός των απω­λειών στο συ­ντο­μό­τε­ρο δυ­να­τό διά­στη­μα.

• Πι­στεύ­ε­τε ότι η λύση για τα νησιά πρέ­πει να περ­νά­ει ανα­γκα­στι­κά από ενί­σχυ­ση των μο­νά­δων αφα­λά­τω­σης ή πρέ­πει να δούμε πιο μι­κρής κλί­μα­κας, απο­κε­ντρω­μέ­νες υπο­δο­μές συλ­λο­γής/απο­θή­κευ­σης;

Η βιώ­σι­μη υδα­τι­κή στρα­τη­γι­κή για τα νησιά δεν μπο­ρεί να είναι μο­νο­διά­στα­τη, καθώς κάθε νη­σιω­τι­κή πε­ριο­χή πα­ρου­σιά­ζει μο­να­δι­κά υδρο­γε­ω­λο­γι­κά και υδρο­κλι­μα­τι­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά. Η λύση έγκει­ται στον συν­δυα­σμό απο­κε­ντρω­μέ­νων και κε­ντρι­κών υπο­δο­μών, σχε­δια­σμέ­νων με βάση την το­πι­κή ιδιαι­τε­ρό­τη­τα. Η αφα­λά­τω­ση απο­τε­λεί ανα­γκαία λύση για τα με­γά­λα νησιά ή όπου υπάρ­χει μη ανα­στρέ­ψι­μη υφαλ­μύ­ρι­ση των υδρο­φο­ρέ­ων, εξα­σφα­λί­ζο­ντας την απα­ραί­τη­τη πα­ρο­χή και στα­θε­ρό­τη­τα, υπό τον κρί­σι­μο όρο της ενερ­γεια­κής αυ­το­νό­μη­σης μέσω Ανα­νε­ώ­σι­μων Πηγών Ενέρ­γειας (ΑΠΕ). Ωστό­σο, η ιδα­νι­κή συ­μπλη­ρω­μα­τι­κή προ­σέγ­γι­ση είναι η ενί­σχυ­ση μι­κρής κλί­μα­κας, απο­κε­ντρω­μέ­νων υπο­δο­μών, οι οποί­ες είναι ιδα­νι­κές για μι­κρούς οι­κι­σμούς και πε­ριο­χές με χα­μη­λή φέ­ρου­σα ικα­νό­τη­τα. Αυτές πε­ρι­λαμ­βά­νουν τη συλ­λο­γή ομ­βρί­ων, την απο­κα­τά­στα­ση πα­ρα­δο­σια­κών πηγών και, κυ­ρί­ως, την εφαρ­μο­γή μο­νά­δων επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­σης επε­ξερ­γα­σμέ­νων λυ­μά­των για μη πό­σι­μες χρή­σεις.

• Πολλά νησιά βα­σί­ζο­νται σε γε­ω­τρή­σεις που κα­τα­πο­ντί­ζο­νται ή υφαλ­μυ­ρί­ζο­νται. Πότε η εντα­τι­κή άντλη­ση οδη­γεί σε μη ανα­στρέ­ψι­μη υπο­βάθ­μι­ση υπό­γειων υδρο­φο­ρέ­ων;

Η εντα­τι­κή άντλη­ση στις νη­σιω­τι­κές πε­ριο­χές οδη­γεί στο φαι­νό­με­νο της υφαλ­μύ­ρι­σης, όπου το βα­ρύ­τε­ρο θα­λασ­σι­νό νερό αντι­κα­θι­στά το γλυκό στον υδρο­φό­ρο ορί­ζο­ντα. Η υπο­βάθ­μι­ση θε­ω­ρεί­ται μη ανα­στρέ­ψι­μη όταν ξε­πε­ρα­στεί ένα κρί­σι­μο όριο, κα­θι­στώ­ντας τον πόρο ορι­στι­κά ακα­τάλ­λη­λο για χρήση. Το πρό­βλη­μα δεν είναι μόνο η έντα­ση, αλλά η απου­σία δια­χει­ρι­στι­κού ελέγ­χου. Η κύρια αιτία που φτά­νου­με σε αυτό το ση­μείο είναι η αδυ­να­μία πλή­ρους διε­ρεύ­νη­σης και η έλ­λει­ψη ενός συ­νε­χούς, πυ­κνού και αξιό­πι­στου δι­κτύ­ου πα­ρα­κο­λού­θη­σης. Χωρίς αξιό­πι­στα δε­δο­μέ­να για τη στάθ­μη και την ποιό­τη­τα, είναι αδύ­να­το να ορι­στούν με ακρί­βεια τα ασφα­λή όρια άντλη­σης, με απο­τέ­λε­σμα τη συ­στη­μα­τι­κή υπέρ­βα­σή τους και την επι­τά­χυν­ση της κα­τα­στρο­φής. Ως προ­λη­πτι­κό μέτρο και τε­χνο­κρα­τι­κή λύση, πέρα από τον αυ­στη­ρό έλεγ­χο, απαι­τεί­ται ο τε­χνη­τός εμπλου­τι­σμός των υδρο­φο­ρέ­ων. Μέσω αυτής της δια­δι­κα­σί­ας, το πε­ρίσ­σιο βρό­χι­νο ή επε­ξερ­γα­σμέ­νο νερό διο­χε­τεύ­ε­ται ελεγ­χό­με­να στο υπέ­δα­φος, ανα­πλη­ρώ­νο­ντας το από­θε­μα και δη­μιουρ­γώ­ντας ένα υπό­γειο υδα­τι­κό “φράγ­μα” που απο­τρέ­πει τη μα­κρο­πρό­θε­σμη διείσ­δυ­ση του θα­λασ­σι­νού νερού.

• Πρέ­πει πλέον τα νησιά να εντά­ξουν στο χω­ρο­τα­ξι­κό τους πλαί­σιο ανώ­τα­το όριο επι­σκε­πτών/κλι­νών βάσει υδα­τι­κής δια­θε­σι­μό­τη­τας; Είναι επι­στη­μο­νι­κά εφαρ­μό­σι­μο και πο­λι­τι­κά ρε­α­λι­στι­κό;

Η έντα­ξη ενός ανώ­τα­του ορίου κλι­νών ή επι­σκε­πτών στο χω­ρο­τα­ξι­κό πλαί­σιο, βάσει της υδα­τι­κής δια­θε­σι­μό­τη­τας, είναι από­λυ­τα ανα­γκαία και επι­στη­μο­νι­κά εφαρ­μό­σι­μη. Μά­λι­στα, μέσω ερευ­νη­τι­κών έργων σή­με­ρα δη­μιουρ­γού­με ερ­γα­λεία που επι­τρέ­πουν τον ακρι­βή υπο­λο­γι­σμό της μέ­γι­στης βιώ­σι­μης ζή­τη­σης και της φέ­ρου­σας ικα­νό­τη­τας του νη­σιού. Ωστό­σο, το ζή­τη­μα πα­ρα­μέ­νει πο­λι­τι­κά δυ­σε­πί­λυ­το, καθώς η επι­βο­λή ορίων έρ­χε­ται σε σύ­γκρου­ση με βρα­χυ­πρό­θε­σμα οι­κο­νο­μι­κά συμ­φέ­ρο­ντα. Για να κα­τα­στεί η ρύθ­μι­ση πο­λι­τι­κά ρε­α­λι­στι­κή και να μην κα­τα­δι­κά­σει ανα­πτυ­ξια­κά τα νησιά, το κε­ντρι­κό κρά­τος οφεί­λει να πα­ρέμ­βει άμεσα και ορ­γα­νω­μέ­να. Αυτό ση­μαί­νει διττή υπο­στή­ρι­ξη. Από τη μία, πα­ρο­χή καί­ριων υπο­δο­μών (π.χ. μο­νά­δες επε­ξερ­γα­σί­ας λυ­μά­των για επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­ση, εκ­συγ­χρο­νι­σμός δι­κτύ­ων) που αυ­ξά­νουν την πραγ­μα­τι­κή υδα­τι­κή δια­θε­σι­μό­τη­τα, και από την άλλη θέ­σπι­ση ενός ισχυ­ρού θε­σμι­κού πλαι­σί­ου που θα επι­βά­λει κε­ντρι­κά το όριο και θα συν­δυά­σει τους πε­ριο­ρι­σμούς με την πα­ρο­χή ισχυ­ρών κι­νή­τρων (οι­κο­νο­μι­κών και φο­ρο­λο­γι­κών) για την πρά­σι­νη ανα­βάθ­μι­ση των υφι­στά­με­νων του­ρι­στι­κών μο­νά­δων.

• Αν έπρε­πε να δια­μορ­φώ­σε­τε έναν πε­ντα­ε­τή χάρτη δρά­σης μόνο για τη Δω­δε­κά­νη­σο, ποια έργα θα βά­ζα­τε πρώτα στη λίστα και γιατί;

Ο πε­ντα­ε­τής χάρ­της δρά­σης για τη Δω­δε­κά­νη­σο πρέ­πει να στο­χεύ­ει στην επί­τευ­ξη υδα­τι­κής αν­θε­κτι­κό­τη­τας και αυ­τάρ­κειας, ιε­ραρ­χώ­ντας έργα με γρή­γο­ρη από­σβε­ση και μα­κρο­πρό­θε­σμη βιω­σι­μό­τη­τα. Ενώ απαι­τεί­ται συ­στη­μα­τι­κή με­λέ­τη για τη δια­μόρ­φω­ση ενός πλή­ρως στο­χευ­μέ­νου οδι­κού χάρτη, θα πρό­τει­να ως κε­ντρι­κούς και κρί­σι­μους άξο­νες τους εξής: Πρώ­τον, τον πλήρη ψη­φια­κό εκ­συγ­χρο­νι­σμό των δι­κτύ­ων ύδρευ­σης. Η εγκα­τά­στα­ση συ­στη­μά­των τηλε-ελέγ­χου και έξυ­πνων με­τρη­τών επι­τρέ­πει τη δη­μιουρ­γία ζωνών δια­χεί­ρι­σης πί­ε­σης, με στόχο τη μεί­ω­ση των απω­λειών κάτω από το 15% στα με­γα­λύ­τε­ρα νησιά (Ρόδος, Κως). Αυτό το έργο έχει τον τα­χύ­τε­ρο χρόνο από­σβε­σης και άμεση αύ­ξη­ση της δια­θέ­σι­μης πο­σό­τη­τας. Δεύ­τε­ρον, την ενερ­γεια­κή αυ­το­νό­μη­ση των μο­νά­δων αφα­λά­τω­σης. Η αφα­λά­τω­ση, ως ανα­γκαία λύση για τη στα­θε­ρό­τη­τα της πα­ρο­χής, πρέ­πει να συν­δε­θεί άμεσα με Ανα­νε­ώ­σι­μες Πηγές Ενέρ­γειας (ΑΠΕ), όπως φω­το­βολ­ταϊ­κά, ώστε να αντι­με­τω­πι­στεί το υψηλό λει­τουρ­γι­κό κό­στος και να με­τα­τρα­πεί σε πρά­σι­νη και βιώ­σι­μη λύση (Κά­λυ­μνος, Λέρος). Τρί­τον, την κα­θο­λι­κή Επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­ση Λυ­μά­των. Η ανα­βάθ­μι­ση των βιο­λο­γι­κών κα­θα­ρι­σμών σε τρι­το­βάθ­μια επε­ξερ­γα­σία και η θε­σμο­θέ­τη­ση της υπο­χρε­ω­τι­κής χρή­σης αυτού του ανα­κτη­μέ­νου νερού για μη πό­σι­μες χρή­σεις (άρ­δευ­ση, πλύ­σεις) είναι μο­νό­δρο­μος. Η στρα­τη­γι­κή αυτή, σε συν­δυα­σμό με τη χρη­μα­το­δό­τη­ση μι­κρών έργων συλ­λο­γής ομ­βρί­ων, μειώ­νει δρα­στι­κά τη ζή­τη­ση πό­σι­μου νερού, ενι­σχύ­ο­ντας την αν­θε­κτι­κό­τη­τα σε νησιά με έντο­νη του­ρι­στι­κή και αγρο­τι­κή ζή­τη­ση.