Ρόδος: Η ανομβρία και η αντοχή των φραγμάτων

• Τα έργα που στη­ρί­ζουν το νησί σε συν­θή­κες παρα­τε­τα­μέ­νης ανομ­βρίας και οι προ­κλή­σεις μιας υδα­τι­κής κρίσης που παύει να είναι περι­στα­σιακή

Δια­νύ­ουμε το υδρο­λο­γικό έτος 2025–2026 και τα στοι­χεία του πρώτου εξα­μή­νου επι­βε­βαιώ­νουν μια πραγ­μα­τι­κό­τητα που βιώνουν καθη­με­ρινά κάτοι­κοι και επαγ­γελ­μα­τίες. Η Ρόδος κατα­γρά­φει σημα­ντική μείωση βρο­χο­πτώ­σεων σε σχέση με την περα­σμένη χρονιά. Στην κεντρική και ιδιαί­τερα στη Νότια Ρόδο, η γη έχει μείνει κυριο­λε­κτικά χωρίς σταγόνα. Η μονα­δική θετική παρά­με­τρος είναι ότι οι λίγες βροχές που σημειώ­θη­καν ήταν ήπιες, επι­τρέ­πο­ντας μεγα­λύ­τερη διήθηση στο έδαφος, αντί να χαθούν σε θαλάσ­σιες απορ­ροές.

Παρ’ όλα αυτά, ο φετινός Οκτώ­βριος ήταν από τους πιο ξηρούς των τελευ­ταίων τριάντα ετών, επι­βε­βαιώ­νο­ντας ότι το πρό­βλημα δεν είναι συγκυ­ριακό. Η λει­ψυ­δρία στα νησιά του Αιγαίου έχει πλέον πάψει να απο­τε­λεί εποχική ανη­συ­χία. Όπως υπο­γραμ­μί­ζει η υδρο­λό­γος Ελισ­σά­βετ Φελώνη, «η υδατική κρίση στα ελλη­νικά νησιά απο­τε­λεί καθη­με­ρινή πρό­κληση, όχι μελ­λο­ντικό σενάριο».

Η ίδια επι­ση­μαί­νει ότι το καλο­καίρι του 2025 ανέ­δειξε την οξύτητα του προ­βλή­μα­τος, καθώς τα νησιω­τικά συστή­ματα ύδρευ­σης πιέ­ζο­νται ολοένα περισ­σό­τερο, με απώ­λειες στα δίκτυα που κυμαί­νο­νται από 25% έως και 50% σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις.

Το νερό που χάνεται πριν φτάσει στον κατα­να­λωτή είναι σε ποσοστό που κανένα νησί δεν μπορεί να αντέξει υπό τις σημε­ρι­νές συν­θή­κες. Τα θεμε­λιώδη προ­βλή­ματα στη δια­χεί­ριση των υδα­τι­κών πόρων, λει­ψυ­δρία, υφαλ­μύ­ρωση υπό­γειων υδρο­φο­ρέων, αυξη­μέ­νες ανάγκες λόγω του­ρι­σμού και αρδεύ­σεων, παρα­μέ­νουν στο προ­σκή­νιο.

Σε αυτό το περι­βάλ­λον, τα φράγ­ματα απο­τε­λούν κρίσιμη υποδομή για τη Ρόδο. Το φράγμα Απο­λακ­κιάς στε­γνώ­νει, ενώ κρίσιμη είναι και η κατά­σταση στη λιμνο­δε­ξα­μενή του Σκο­λω­νίτη.

Το φράγμα Γαδουρά: ο βασικός πυλώνας  υδρο­δό­τη­σης του νησιού

Το έργο «Ύδρευση Ρόδου από το Φράγμα Γαδουρά» ξεκί­νησε το 2002 και ολο­κλη­ρώ­θηκε το 2014, απο­τε­λώ­ντας το μεγα­λύ­τερο υδρο­δο­τικό έργο στο Νότιο Αιγαίο. Με ύψος 67 μέτρα, μήκος στέψης 585 μ. και μέγιστη χωρη­τι­κό­τητα 67,5 εκατ. μ³ (με ωφέλιμη τα 63 εκατ.), ο Γαδου­ράς είναι το σημείο ανα­φο­ράς του υδρο­δο­τι­κού ισο­ζυ­γίου του νησιού.

Η υπερ­χεί­λιση του ταμιευ­τήρα στις αρχές του 2022 –ένα γεγονός που δεν συμ­βαί­νει συχνά στο κλίμα της Ρόδου– απέ­δειξε ότι το έργο συλ­λέ­γει και δια­χει­ρί­ζε­ται απο­τε­λε­σμα­τικά το νερό, όταν αυτό υπάρχει. Στις αρχές Φεβρουα­ρίου του 2025 ο ταμιευ­τή­ρας διέθετε 13,5 εκατ. μ³, ενώ σήμερα έχει φτάσει στα 50,960 εκατ. μ³, ποσό­τητα πολύ ικα­νο­ποι­η­τική με ωφέλιμο όγκο νερού ταμιευ­τήρα 37,100 εκατ.μ³ δεδο­μέ­νων των αυξα­νό­με­νων αναγκών. Ο Γαδου­ράς καλύ­πτει κυρίως την πόλη της Ρόδου και τις μεγάλες αστικές συγκε­ντρώ­σεις, εξυ­πη­ρε­τώ­ντας σε πλήρη λει­τουρ­γία έως και 300.000 ανθρώ­πους (μόνι­μους κατοί­κους και επι­σκέ­πτες). Η ετήσια ζήτηση εκτι­μά­ται στα 26,5 εκατ. μ³, με τη μέση ημε­ρή­σια κατα­νά­λωση στο μήνα αιχμής να φτάνει τα 120.000 μ³. Σε αυτή την εξίσωση, ο Γαδου­ράς παρα­μέ­νει ανα­ντι­κα­τά­στα­τος.

Η ολο­κλή­ρωση της β’ φάσης των δικτύων μετα­φο­ράς απο­τε­λεί το μεγάλο ζητού­μενο, καθώς θα μπορεί να αξιο­ποι­η­θεί στο 100% των δυνα­το­τή­των του. Παράλ­ληλα, ο ταμιευ­τή­ρας παίζει και δευ­τε­ρεύ­ο­ντες ρόλους: εμπλου­τι­σμός υπό­γειας υδρο­φο­ρίας, ανά­πτυξη παρα­λί­μνιας περιο­χής, δημιουρ­γία υδρο­βιό­το­που και ενί­σχυση της αντι­πλημ­μυ­ρι­κής προ­στα­σίας.

«Στε­γνώ­νει» το φράγμα Απολ­λα­κιάς

Το φράγμα της Απολ­λα­κιάς, κατα­σκευής 1987, έχει κυρίως αρδευ­τικό χαρα­κτήρα και εξυ­πη­ρε­τεί τη γεωργία της Νότιας Ρόδου. Η λίμνη απο­τε­λεί σημα­ντικό οικο­σύ­στημα και σημείο ανα­ψυ­χής, όμως η υδρο­λο­γική του κατά­σταση επι­δει­νώ­θηκε δρα­μα­τικά. Το 2024, η στάθμη του έπεσε κάτω από τα 2 εκατ. μ³, ενώ το ενεργό δια­θέ­σιμο απόθεμα περιο­ρί­στηκε περίπου στο 1/4 της χωρη­τι­κό­τη­τας.

Οι γεω­γρα­φι­κές ανι­σό­τη­τες των βρο­χο­πτώ­σεων (πολύ λιγό­τε­ρες στη νότια πλευρά του νησιού) και η έντονη ξηρασία επέ­βα­λαν αυστη­ρές περι­κο­πές άρδευ­σης. Η λει­τουρ­γία του φράγ­μα­τος είναι άμεσα συν­δε­δε­μένη με την αγρο­τική παρα­γωγή, αφού χωρίς επάρ­κεια νερού, καλ­λιέρ­γειες κιν­δυ­νεύ­ουν, ενώ απαι­τεί­ται επα­νε­ξέ­ταση της δια­χεί­ρι­σης και πιθανή μείωση καλ­λιερ­γή­σι­μων εκτά­σεων.

Σε κρίσιμη κατά­σταση η λιμνο­δε­ξα­μενή Σκο­λω­νίτη

Η λιμνο­δε­ξα­μενή Σκο­λω­νίτη, που εξυ­πη­ρε­τεί Γεννάδι και Λαχανιά, είναι σε κρίσιμη κατά­σταση που δεν αντα­να­κλά μόνο την έντονη ανομ­βρία, αλλά πιθανές αδυ­να­μίες στη συντή­ρηση ή στη συνο­λική λει­τουρ­γία του έργου. Για τις τοπικές κοι­νό­τη­τες και την τοπική γεωργία, ο Σκο­λω­νί­της απο­τε­λεί ζωτικής σημα­σίας υποδομή και η υπο­λει­τουρ­γία του δημιουρ­γεί συσ­σω­ρευ­μέ­νες πιέσεις, ενώ σε δια­δι­κα­σία κατα­σκευής βρί­σκε­ται -μετά από χρόνια εμπλο­κών και στασιμότητας- το φράγμα Κρη­τη­νίας στον χεί­μαρρο Λήρο που έχει σχε­δια­στεί να έχει ωφέλιμη χωρη­τι­κό­τητα -2.100.000 μ³ και να εξυ­πη­ρε­τεί 3.000 στρέμ­ματα καλ­λιερ­γειών, καθώς και τις ανάγκες ύδρευ­σης της ευρύ­τε­ρης περιο­χής. Η υλο­ποί­ηση και ολο­κλή­ρωσή του θεω­ρού­νται κρί­σι­μες, ιδίως σε ζώνες, όπου η επάρ­κεια νερού μετα­βάλ­λε­ται έντονα από έτος σε έτος. Πολλοί πιστεύ­ουν ότι μια καλή υδρο­λο­γική χρονιά αρκεί για να καλύψει τις προη­γού­με­νες κακές, όμως αυτό δεν ισχύει. Μόνο το 8%–10% της βροχής που πέφτει στη Ρόδο κατα­λή­γει τελικά στον υδρο­φόρο ορί­ζο­ντα. Ταυ­τό­χρονα, πολλές περιο­χές έχουν ήδη υφαλ­μυ­ρω­θεί, ενώ οι γεω­τρή­σεις γίνο­νται ολοένα βαθύ­τε­ρες για να εντο­πι­στεί επαρκές νερό, χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα η πρό­σφατη της ΔΕΥΑΡ στη Δημο­τική Κοι­νό­τητα Μεσα­να­γρού. Οι πυρ­κα­γιές και η απο­ψί­λωση των δασών μειώ­νουν δρα­στικά την ικα­νό­τητα του εδάφους να συγκρα­τεί νερό, ενώ η συνο­λική κατα­νά­λωση παρα­μέ­νει πολύ υψηλή, πάνω από 250 λίτρα ανά άτομο ημε­ρη­σίως.