Νίκος Οικονόμου: «Το νησιωτικό περιβάλλον απαιτεί ένα μοντέλο υγείας ευέλικτο, αποκεντρωμένο και πολυεπίπεδο»

Η συζή­τηση για την Υγεία είναι πάντα ανοιχτή. Στην περιοχή μας που χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από την πολύ-νησιωτικότητα, το πρό­βλημα παρα­μέ­νει το ίδιο σε στε­λέ­χωση ιατρι­κού και νοση­λευ­τι­κού προ­σω­πι­κού στις δομές Υγείας. Αν και γίνο­νται προ­κη­ρύ­ξεις, δεν υπάρχει αντα­πό­κριση. Τι πρέπει να γίνει;

Πράγ­ματι η στε­λέ­χωση των υγειο­νο­μι­κών δομών στα νησιά μας απο­τε­λεί εδώ και χρόνια ένα από τα μεγα­λύ­τερα και πιο επίμονα προ­βλή­ματα. Η ανι­σο­κα­τα­νομή του ιατρι­κού προ­σω­πι­κού στην Ελλάδα είναι γνωστή: ενώ η χώρα μας δια­θέ­τει την υψη­λό­τερη ανα­λο­γία γιατρών ανά πλη­θυ­σμό στην Ευρώπη, η κατα­νομή τους είναι εξαι­ρε­τικά άνιση, με σοβαρή υπο­στε­λέ­χωση στα νησιά. Στο Νότιο Αιγαίο, όπου βρί­σκο­νται 52 κατοι­κη­μένα νησιά (24 στα Δωδε­κά­νησα και 28 στις Κυκλά­δες), υπη­ρε­τεί μόλις ένα πολύ μικρό ποσοστό γιατρών του συνόλου της χώρας. Αυτό σημαί­νει ότι τα νοσο­κο­μεία λει­τουρ­γούν με μεγάλες ελλεί­ψεις, ενώ σε πολλά μικρό­τερα νησιά οι ανάγκες καλύ­πτο­νται οριακά, με προ­σω­ρι­νές λύσεις ή απο­σπα­σμέ­νους για­τρούς, κάτι που δεν μπορεί να δια­σφα­λί­σει τη συνέ­χεια και την ποιό­τητα των υπη­ρε­σιών υγείας.

Η αλήθεια είναι ότι παρά τις προ­σπά­θειες που έγιναν και γίνο­νται, η απουσία μόνιμου προ­σω­πι­κού, τα προ­βλή­ματα στις δια­κο­μι­δές, ο υπερ­βο­λικά μεγάλος φόρτος εργα­σίας στα νοσο­κο­μεία και η τερά­στια ευθύνη που επω­μί­ζε­ται συχνά ένας μόνος γιατρός στα μικρό­τερα νησιά, λει­τουρ­γούν ως ισχυρά αντι­κί­νη­τρα για την παρα­μονή και την προ­σέλ­κυση νέων συνα­δέλ­φων. Σε αρκετές περι­πτώ­σεις μικρών νησιών υφί­στα­ται δυσκο­λία των γιατρών να λάβουν ακόμη και τις νόμιμες άδειές τους, καθώς συχνά δεν υπάρχει δια­θέ­σι­μος αντι­κα­τα­στά­της για να καλύψει τη θέση τους. Το απο­τέ­λε­σμα είναι χρόνια σωμα­τική και ψυχική κατα­πό­νηση, που οδηγεί συχνά σε πρόωρες παραι­τή­σεις. Παράλ­ληλα, οι πάγιες ανε­πάρ­κειες στη διοι­κη­τική υπο­στή­ριξη – από τη κατα­γραφή, δια­χεί­ριση και συντή­ρηση του ιατρο­τε­χνο­λο­γι­κού εξο­πλι­σμού, ιδιαί­τερα όταν προ­έρ­χε­ται από δωρεές, μέχρι την ομαλή επι­κοι­νω­νία με τα νοσο­κο­μεία υπο­δο­χής στις δια­κο­μι­δές – ανα­γκά­ζει τον γιατρό να ανα­λαμ­βά­νει βάρη και ευθύνες που ξεπερ­νούν τον καθαρά ιατρικό του ρόλο.

Γι’ αυτό η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο οι προ­κη­ρύ­ξεις.

Χρειά­ζε­ται ένα συν­δυα­στικό πλέγμα παρεμ­βά­σεων:

• Βελ­τί­ωση των συν­θη­κών εργα­σίας και εκπαί­δευ­σης των ιατρών απο­μο­νω­μέ­νων και νησιω­τι­κών περιο­χών και της υγειο­νο­μι­κής περί­θαλ­ψης με κατα­γραφή των αναγκών σε όλες τις δομές υγείας.

• Θέσπιση κατάλ­λη­λων οικο­νο­μι­κών, επι­στη­μο­νι­κών και κοι­νω­νι­κών κινή­τρων για να κατα­στεί η υπη­ρε­σία στις νησιω­τι­κές δομές υγείας ελκυ­στική και βιώσιμη.

• Θεσμο­θέ­τηση του­λά­χι­στον δύο ιατρών ανά νησί ώστε κανείς γιατρός να μην εργά­ζε­ται μόνος και να δια­σφα­λί­ζε­ται η κάλυψη σε επεί­γο­ντα περι­στα­τικά.

• Ενδυ­νά­μωση της νοσο­κο­μεια­κής περί­θαλ­ψης με υιο­θέ­τηση θερα­πευ­τι­κών πρω­το­κόλ­λων και έμφαση στην ενί­σχυση κρί­σι­μων ειδι­κο­τή­των, ώστε τα νοσο­κο­μεία να αντα­πο­κρί­νο­νται τόσο στις καθη­με­ρι­νές ανάγκες όσο και στις αυξη­μέ­νες πιέσεις περιό­δων του­ρι­στι­κής αιχμής.

Παράλ­ληλα, η ενί­σχυση του νοση­λευ­τι­κού και παραϊ­α­τρι­κού προ­σω­πι­κού είναι εξίσου κρίσιμη. Οι δομές των μικρό­τε­ρων νησιών χρειά­ζο­νται προ­σω­πικό με 24ωρη δια­θε­σι­μό­τητα και αρμο­διό­τη­τες που θα τους επι­τρέ­πουν να συμ­βάλ­λουν ουσια­στικά στη λει­τουρ­γία και συντή­ρηση του εξο­πλι­σμού στην αντι­με­τώ­πιση των επει­γό­ντων περι­στα­τι­κών. Για να είναι αυτό εφικτό, πρέπει να θεσμο­θε­τη­θεί ειδικό επίδομα 24ωρης ετοι­μό­τη­τας.

• Ποιο μοντέλο για την Υγεία θα ταί­ριαζε στα νησιά μας; Πώς θα μπο­ρού­σαν να λει­τουρ­γή­σουν οι δομές καλύ­τερα κατά την άποψή σας;

Το νησιω­τικό περι­βάλ­λον απαιτεί ένα μοντέλο υγείας ευέ­λι­κτο, απο­κε­ντρω­μένο και πολυ­ε­πί­πεδο. Στα μεγάλα νησιά, όπως η Ρόδος, τα νοσο­κο­μεία πρέπει να έχουν τον ρόλο του «κόμβου» (hub), ενώ τα μικρό­τερα Κέντρα Υγείας και Περι­φε­ρειακά Ιατρεία λει­τουρ­γούν ως «δορυ­φό­ροι» (spokes) που συν­δέ­ο­νται οργα­νικά με αυτό.

Βασικά στοι­χεία αυτού του μοντέ­λου:

• Δημιουρ­γία πραγ­μα­τι­κών πολυ­δύ­να­μων Κέντρου Υγείας, με δυνα­τό­τητα διεκ­πε­ραί­ω­σης όλων των βασικών εξε­τά­σεων ώστε να απο­συμ­φο­ρη­θεί το νοσο­κο­μείο Ρόδου και τα άλλα νοσο­κο­μεία από περι­στα­τικά που θα μπο­ρού­σαν να αντι­με­τω­πι­στούν στην κοι­νό­τητα.

• Ενί­σχυση των νοσο­κο­μείων των μεγάλων νησιών, όπως της Ρόδου και της Κω, σε κρί­σι­μες ειδι­κό­τη­τες (αναι­σθη­σιο­λό­γους, ακτι­νο­λό­γους, παθο­λό­γους) ώστε να μπορούν να λει­τουρ­γούν όχι μόνο ως νοσο­κο­μεία τοπικής εμβέ­λειας αλλά και ως κέντρα ανα­φο­ράς για τα γύρω μικρό­τερα νησιά και να κρατούν τα περι­στα­τικά, μειώ­νο­ντας τις δια­κο­μι­δές προς Κρήτη και Αθήνα.

• Εφαρ­μογή πρω­το­κόλ­λων επει­γό­ντων περι­στα­τι­κών που θα δια­σφα­λί­ζουν ομοιο­γενή και ασφαλή δια­χεί­ριση και θα προ­στα­τεύ­ουν νομικά τον γιατρό.

• Αξιο­ποί­ηση τηλεϊ­α­τρι­κής. Συστή­ματα τηλεϊ­α­τρι­κής σε νησιά όπως Κάρ­πα­θος, Κάσος, Καστελ­λό­ριζο, Σύμη, Χάλκη και Τήλος είναι αδήριτη ανάγκη, ώστε να μειω­θούν οι αναί­τιες δια­κο­μι­δές και να αυξηθεί το αίσθημα ασφά­λειας των πολιτών. Τα ανωτέρω νησιά μπορεί να συν­δέ­ο­νται ιδανικά με το ΕΚΑΒ και εξει­δι­κευ­μέ­νους για­τρούς σε νοσο­κο­μεία ανα­φο­ράς, αλλά και με ιδιώτες ιατρούς μέσω συμ­βά­σεων. Δεν μας λείπουν οι εξο­πλι­σμοί, χρεια­ζό­μα­στε κατάλ­ληλο νομικό πλαίσιο και εξα­σφά­λιση της 24ώρης δια­θε­σι­μό­τη­τας κατάλ­ληλα εκπαι­δευ­μέ­νων ιατρών.

• Βελ­τί­ωση της οργά­νω­σης των δια­κο­μι­δών. Το ΕΚΑΒ πρέπει να απο­κτή­σει περισ­σό­τε­ρους πόρους, μόνιμες βάσεις στα νησιά, με πλήρη στε­λέ­χωση και μέσα (χερσαία, θαλάσ­σια, αερο­δια­κο­μι­δές) και να μπορεί να ανα­λαμ­βά­νει πλήρως την επι­κοι­νω­νία με τα νοσο­κο­μεία ανα­φο­ράς και την συνο­λική διεκ­πε­ραί­ωση της δια­κο­μι­δής.

• Μέριμνα ώστε οι εθε­λο­ντι­κές επι­σκέ­ψεις ιατρών δια­φό­ρων μη κερ­δο­σκο­πι­κών φορέων να γίνο­νται οργα­νω­μένα, σε τακτικά χρονικά δια­στή­ματα, να βασί­ζο­νται στις πραγ­μα­τι­κές ανάγκες των πολιτών και να κατα­γρά­φο­νται στον ηλε­κτρο­νικό φάκελο του ασθε­νούς.

Η εμπει­ρία από άλλες χώρες με απο­μο­νω­μέ­νες περιο­χές δείχνει ότι όπου υπάρχει σωστός συν­δυα­σμός μόνιμης στε­λέ­χω­σης, δυνατής πρω­το­βάθ­μιας φρο­ντί­δας υγείας και ύπαρξης αξιό­πι­στου συστή­μα­τος τηλεϊ­α­τρι­κής και δια­κο­μι­δής ασθενών, οι κάτοι­κοι αισθά­νο­νται ασφα­λείς και οι γιατροί είναι πιο πρό­θυ­μοι να παρα­μεί­νουν.

• Η κυβέρ­νηση δηλώνει ότι γίνεται προ­σπά­θεια να προ­χω­ρή­σουν ουσια­στι­κές αλλαγές στον τρόπο λει­τουρ­γίας του Εθνικού Συστή­μα­τος Υγείας – το οποίο φέρει τα χαρα­κτη­ρι­στικά ενός μοντέ­λου που δημιουρ­γή­θηκε πριν από 60-70 χρόνια. Ποιες θα πρέπει να είναι οι προ­τε­ραιό­τη­τες για αυτές τις αλλαγές;

Όντως είναι γεγονός ότι το ΕΣΥ, παρά τις μεγάλες του κατα­κτή­σεις, έχει οικο­δο­μη­θεί σε ένα πλαίσιο που αντα­πο­κρι­νό­ταν σε ανάγκες άλλων δεκα­ε­τιών. Σήμερα απαι­τού­νται τομές. Κατά την άποψή μου, τέσ­σε­ρις πρέπει να είναι οι προ­τε­ραιό­τη­τες:

• Ενί­σχυση της Πρω­το­βάθ­μιας Φρο­ντί­δας Υγείας. Ο οικο­γε­νεια­κός γιατρός και τα Κέντρα Υγείας πρέπει να γίνουν το πραγ­μα­τικό πρώτο σημείο επαφής του πολίτη με το σύστημα. Αυτό σημαί­νει επαρ­κείς γενι­κούς ιατρούς, παθο­λό­γους, παι­διά­τρους, καθώς και ανα­βάθ­μιση εξο­πλι­σμού για βασικές εξε­τά­σεις.

• Ψηφια­κός μετα­σχη­μα­τι­σμός. Η ηλε­κτρο­νική δια­σύν­δεση δομών και η αξιο­ποί­ηση του ηλε­κτρο­νι­κού φακέλου υγείας (MyHealth) -ο οποίος πρέπει να είναι ενιαίος για όλους τους για­τρούς και δομές υγείας και υποχρεωτικός- θα δια­σφα­λί­σουν συνέ­χεια στη φρο­ντίδα και καλύ­τερο έλεγχο των υπη­ρε­σιών. Η τηλεϊ­α­τρική, οι πλατ­φόρ­μες τηλε­πα­ρα­κο­λού­θη­σης και η χρήση σύγ­χρο­νων εργα­λείων τεχνο­λο­γίας μπορούν να αλλά­ξουν ριζικά την εικόνα.

• Ανα­βάθ­μιση του ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού. Χρειά­ζο­νται στα­θε­ρές προ­σλή­ψεις, βελ­τί­ωση μισθών και συν­θη­κών εργα­σίας, αλλά και ουσια­στική συνε­χι­ζό­μενη εκπαί­δευση. Ο σχε­δια­σμός του Υγειο­νο­μι­κού Χάρτη με βάση πραγ­μα­τικά δεδο­μένα πλη­θυ­σμού και αναγκών θα επι­τρέ­ψει καλύ­τερη κατα­νομή.

• Υιο­θέ­τηση σύγ­χρο­νων πρα­κτι­κών διοί­κη­σης και δια­κυ­βέρ­νη­σης στην Υγεία. Το Εθνικό Σύστημα Υγείας χρειά­ζε­ται να λει­τουρ­γή­σει με αρχές σύγ­χρο­νου management, κάτι που προ­ϋ­πο­θέ­τει νομο­θε­τι­κές παρεμ­βά­σεις. Αυτό σημαί­νει σαφή στρα­τη­γικό σχε­δια­σμό, απο­τε­λε­σμα­τική εφαρ­μογή, διαρκή έλεγχο και αξιο­λό­γηση των δράσεων, καθώς και συστη­μα­τική βελ­τί­ωση με βάση το feedback από τους επαγ­γελ­μα­τίες υγείας και τους πολίτες. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει πραγ­μα­τική λογο­δο­σία, απο­δο­τι­κό­τητα και συνεχής ανα­βάθ­μιση των υπη­ρε­σιών.

Ειδι­κό­τερα για τα νησιά του Αιγαίου χρειά­ζε­ται περισ­σό­τερο απο­κε­ντρω­μένο μοντέλο, με διοι­κη­τική και οικο­νο­μική αυτο­τέ­λεια των νησιω­τι­κών δομών.

Τα τελευ­ταία χρόνια, κατα­γρά­φε­ται ένα «brain drain» από για­τρούς και επι­στή­μο­νες. Μπορεί να ανα­στρα­φεί αυτή η δια­μορ­φω­μένη κατά­σταση κατά την άποψή σας και με ποιον τρόπο;

Η «διαρροή εγκε­φά­λων» απο­τε­λεί πληγή για τη χώρα μας. Χιλιά­δες γιατροί, νοση­λευ­τές και επι­στή­μο­νες έχουν επι­λέ­ξει να εργα­στούν στο εξω­τε­ρικό, κυρίως για λόγους καλύ­τε­ρων συν­θη­κών εργα­σίας, αμοιβών και επι­στη­μο­νι­κής εξέ­λι­ξης. Το ζήτημα υπερ­βαί­νει αυτό της στε­λέ­χω­σης στα νησιά και εστιά­ζε­ται στο πώς θα γίνει η Ελλάδα ελκυ­στική για τους νέους επι­στή­μο­νες. Η απά­ντηση κατά τη γνώμη μου βρί­σκε­ται στην αξιο­πρεπή αμοιβή, στη στα­θε­ρό­τητα, στην προ­ο­πτική εξέ­λι­ξης και στην ουσια­στική επι­στη­μο­νική υπο­στή­ριξη. Χρειά­ζε­ται λοιπόν ένα συν­δυα­στικό πακέτο πολι­τι­κών:

• Αξιο­πρε­πείς αμοιβές και συν­θή­κες εργα­σίας, ώστε οι νέοι συνά­δελ­φοι να μην αισθά­νο­νται ότι η μόνη τους διέ­ξο­δος είναι η μετα­νά­στευση.

• Οικο­νο­μικά κίνητρα ισχυ­ρό­τερα από τα σημε­ρινά, που θα περι­λαμ­βά­νουν αυξη­μέ­νες απο­δο­χές, φορο­α­παλ­λα­γές, παροχή ή στήριξη στέ­γα­σης (π.χ. επι­δό­τηση ενοι­κίου ή αγοράς κατοι­κίας) και εφάπαξ μπόνους εγκα­τά­στα­σης.

• Επι­στη­μο­νικά κίνητρα, όπως η συμ­με­τοχή σε συνέ­δρια και σεμι­νά­ρια, η εξ απο­στά­σεως εκπαί­δευση, η δυνα­τό­τητα rotation σε πανε­πι­στη­μια­κές κλι­νι­κές για τη δια­τή­ρηση δεξιο­τή­των.

• Κοι­νω­νική στήριξη, όπως συνυ­πη­ρέ­τηση συζύγων, εκπαι­δευ­τική μέριμνα για τα παιδιά των γιατρών, διευ­κο­λύν­σεις στην καθη­με­ρι­νό­τητα.

• Στα­θε­ρό­τητα και προ­ο­πτική. Οι νέοι γιατροί χρειά­ζο­νται να γνω­ρί­ζουν ότι δεν θα εργά­ζο­νται σε καθε­στώς προ­σω­ρι­νό­τη­τας και αβε­βαιό­τη­τας, αλλά ότι το κράτος επεν­δύει μακρο­πρό­θε­σμα σε αυτούς.

Θεωρώ ότι η Ελλάδα δια­θέ­τει υψηλού επι­πέ­δου επι­στη­μο­νικό δυνα­μικό. Αν δημιουρ­γη­θούν οι συν­θή­κες που θα δώσουν κύρος, αξιο­πρέ­πεια και προ­ο­πτική στο έργο του, τότε είναι βέβαιο ότι πολλοί από αυτούς που σήμερα βρί­σκο­νται στο εξω­τε­ρικό θα επέ­στρε­φαν, ενώ οι νεό­τε­ροι δεν θα είχαν κίνητρο να φύγουν.