Ξενοφών Μούσας, καθηγητής Φυσικής διαστήματος: «Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων πρέπει να ήταν ρολόι και συγχρόνως πλανητάριο»

Κύριε Μουσά, μελε­τάτε τον Μηχα­νι­σμό των Αντι­κη­θύ­ρων εδώ και πολλά χρόνια. Ποια είναι τα νέα συμπε­ρά­σματα και πώς βοή­θη­σαν αυτά στην κατα­σκευή ενός δεκα­πλά­σιου σε μέγεθος λει­τουρ­γι­κού πιστού αντι­γρά­φου;

Από το 2004 ξεκί­νησα την έρευνα για τον μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων. Από τότε μέχρι σήμερα, τα νέα συμπε­ρά­σματα που εξά­γουμε, μας εκπλήσ­σουν συνεχώς.

Τα τελευ­ταία χρόνια λοιπόν… μελετάω το ενδε­χό­μενο να είναι ένα ρολόι, ένα μηχά­νημα που δείχνει το χρόνο με συνεχή κίνηση. Και αυτό το συμπέ­ρα­σμα το στηρίζω σε 2-3 πράγ­ματα που γνω­ρί­ζουμε από την αρχαιό­τητα. Ο Πρόκλος π.χ. μας λέει ότι τέτοιου είδους μηχα­νή­ματα έδει­χναν αενάως την του ηλίου κίνηση. Και ο ορισμός του χρόνου, όπως και σήμερα τον αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε και τον μετράμε, κατά τον Αρι­στο­τέλη και τον Πλάτωνα, είναι η κίνηση του ήλιου. Γνω­ρί­ζουμε ακόμη, ότι ο Αρχι­μή­δης είχε φτιάξει ένα παρό­μοιο αστρο­νο­μικό ρολόι που έμοιαζε με τον μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων σε πολλά σημεία. Επι­πλέον, ο Αρχι­μή­δης είχε φτιάξει δύο μηχα­νή­ματα που ήταν Πλα­νη­τά­ρια (ή σφαίρες σύμφωνα με τον Κικέ­ρωνα και άλλους), παρό­μοια με το μηχα­νι­σμό των Αντι­κη­θύ­ρων.

Με βάση τα παρα­πάνω και με βάση όσα δια­βά­σαμε στο εγχει­ρί­διο χρήσης του μηχα­νι­σμού, κατα­λή­γουμε στο συμπέ­ρα­σμα ότι το μηχά­νημα που ονο­μά­ζουμε σήμερα Μηχα­νι­σμός των Αντι­κη­θύ­ρων, πρέπει να ήταν ρολόι και συγ­χρό­νως πλα­νη­τά­ριο.

Επι­πλέον, ο Κικέρων μας περι­γρά­φει στα βιβλία πως όταν σπού­δαζε στη Ρόδο, όπως άλλωστε και άλλοι σημα­ντι­κοί Ρωμαίοι πολι­τι­κοί ή στρα­τη­γοί, έπιασε στα χέρια του ένα μηχά­νημα το οποίο έδειχνε τις θέσεις των πλα­νη­τών, του ήλιου, της σελήνης και προ­έ­βλεπε τις εκλεί­ψεις. Με άλλα λόγια επρό­κειτο για ένα μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων.

Έχοντας εξάγει όλα αυτά τα συμπε­ρά­σματα, κατα­σκευά­σαμε με την υπο­στή­ριξη του πανε­πι­στη­μίου της Σονόρας, στο Μεξικό και της γνωστής ωρο­λο­γο­ποι­ίας Olvera που ειδι­κεύ­ε­ται στην κατα­σκευή πολύ­πλο­κων μηχα­νι­κών ρολο­γιών μεγάλου μεγέ­θους, ένα ομοίωμα του Μηχα­νι­σμού του Αντι­κυ­θή­ρων, ένα αστρο­νο­μικό ρολόι και πλα­νη­τά­ριο. Δείχνει τη θέση ήλιου και σελήνης και τη φάση της σελήνης, τις θέσεις των πλα­νη­τών που κινού­νται ανι­σο­τα­χώς και όχι τυχαία (όπως περι­γρά­φει ο Κικέρων) το οποίο έχει τοπο­θε­τη­θεί σε μικρή πλατεία που ονο­μά­στηκε Πλατεία Αντι­κυ­θή­ρων (μέχρι τώρα Πλατεία Αστρο­νο­μίας) μέσα στην Πανε­πι­στη­μιού­πολη της Σονόρας στο Ερμο­σί­γιο.

Σε ποιον οφεί­λε­ται η πρω­το­βου­λία για την κατα­σκευή του ρολο­γιού αυτού που προ­σο­μοιώ­νει το Μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων;

Το έναυσμα δόθηκε από την φιλο­ξε­νία της έκθεσης του Μηχα­νι­σμού των Αντι­κη­θύ­ρων στο πανε­πι­στή­μιο της Σονόρας. Η προ­σπά­θεια να φτιά­ξουμε ένα τέτοιο μεγάλο λει­τουρ­γικό αστρο­νο­μικό ρολόι/πλα­νη­τά­ριο ξεκί­νησε το 2018 από το ΕΚΠΑ και το Πανε­πι­στή­μιο της Σονόρας. Το 2000 κατα­φύ­γαμε στην εται­ρεία Relojes Olvera IIΙ Genercion (Ρολόγια Ολβέρα τρίτης γενιάς) κι έπειτα από τέσσερα χρόνια δημιουρ­γή­θηκε ο πολυ­σύν­θε­τος μηχα­νι­σμός, προ­σο­μοιώ­νο­ντας την ακρί­βεια και την επι­στη­μο­νική δεξιό­τητα του αρχαίου ελλη­νι­κού ευρή­μα­τος που ανα­πα­ρά­γει τις κινή­σεις ήλιου, σελήνης, πλα­νη­τών και προ­βλέ­πει τις εκλεί­ψεις.

Την παγκό­σμια ημέρα της ελλη­νι­κής γλώσσας στις 9 Φεβρουα­ρίου 2024 εγκαι­νιά­σαμε το ρολόι αυτό με τον πρε­σβευτή της Ελλάδας στο Μεξικό κ. Νικόλαο Κου­τρο­κόη, την πρύτανη Dr. Maria Rita Plancarte Martines και τον κυβερ­νήτη της Σονόρας, δρ Alfonso Durazo Montaño. Αυτό έχει γίνει για πρώτη φορά. Ένα ρολόι αυτού του μεγέ­θους, όμοιο με Μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων όπως εκείνο που είχε δει στη Ρόδο ο Κικέρων και μας το περι­γρά­φει με θαυ­μα­σμό, δεν υπάρχει πουθενά αλλού. Και εμείς με θαυ­μα­σμό το βλέ­πουμε τώρα και το χαι­ρό­μα­στε επειδή είναι έργο μας…, προϊόν συνερ­γα­σίας του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, του Πανε­πι­στη­μίου Σονόρας και της ωρο­λο­γο­ποι­ίας Olvera.

Κύριε καθη­γητά, αφιε­ρώ­σατε πολλά χρόνια στην μελέτη του Μηχα­νι­σμού των Αντι­κυ­θή­ρων. Σε ποιο βαθμό έχει …απο­κω­δι­κο­ποι­η­θεί ο μηχα­νι­σμός; Ποια είναι τα νέα ευρή­ματα;

Αυτή τη στιγμή υπο­λο­γίζω ότι έχουμε απο­κρυ­πτο­γρα­φή­σει το 25% του εγχει­ρι­δίου χρήσης. Οι αρχαιο­λό­γοι, στις ενάλιες έρευνες που κάνουν σε βάθος 45 με 60 μέτρα ανα­κα­λύ­πτουν συνεχώς νέα ενδια­φέ­ρο­ντα πράγ­ματα… Βρήκαν π.χ. ένα κομμάτι πέτρινο που φέρει -κατά την δική μου άποψη- 12 βαλ­βί­δες και θα μπο­ρούσε να είναι τμήμα του μηχα­νι­σμού. Βεβαίως αυτή η εκδοχή βασί­ζε­ται στα βιβλία του Ήρωνα (του Αλε­ξαν­δρι­νού)… Εκεί έχω βρει παρό­μοιες βαλ­βί­δες και αυτο­μα­τι­σμούς.

Επίσης η πεποί­θησή μου ότι μπορεί το εύρημα αυτό να απο­τε­λεί τμήμα του μηχα­νι­σμού, βασί­ζε­ται στην περι­γραφή του περί­φη­μου τριώ­ρο­φου ρολο­γιού της Γάζας της Παλαι­στί­νης από τον Προ­κό­πιο τον 7ο αιώνα. Αυτό το ρολόι της Γάζας, όπως μας λέει ο Προ­κό­πιος ήταν αυτό­ματο που είχε κάποιες αυτό­μα­τες χορεύ­τριες, τον Ηρακλή να κάνει ένα άθλο κάθε μία ώρα…

Επι­προ­σθέ­τως, στο ρολόι της Δαμα­σκού που ήταν τοπο­θε­τη­μένο στον κήπο του τζαμιού της πόλης και έμοιαζε με το υδραυ­λικό ωρο­λό­γιο του Αρχι­μήδη, δια­πι­στώ­νουμε ότι υπήρχαν οι ίδιες βαλ­βί­δες όπως αυτές που συνα­ντάμε και στο ρολόι του Αρχι­μήδη.

Συν­δέ­ο­ντας όλα τα παρα­πάνω, πιστεύω ότι οι 12 αυτές βαλ­βί­δες απο­τε­λούν έναν αυτο­μα­τι­σμό ο οποίος επέ­τρεπε φερ’ ειπείν κάθε 1 ώρα να γίνεται κάτι δια­φο­ρε­τικό, να τρα­γου­δάνε π.χ. κάποια που­λά­κια (με μηχα­νικό τρόπο), ενώ στο ρολόι της Γάζας όπως είπαμε, χόρευαν κάποιες νύμφες.

Παρό­μοιες λει­τουρ­γίες ενδε­χο­μέ­νως να είχε ο Μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων. Βεβαίως δεν έχουμε δει κάτι τέτοιο, έχουν όμως βρει οι αρχαιο­λό­γοι μερικά αγαλ­μα­τί­δια ένα ή δύο εκ των οποίων περι­στρέ­φο­νται γύρω από άξονα… Μπορεί να είναι συνεπώς τμήματα ενός αυτο­μά­του. Όλα αυτά βέβαια, τα υπο­στη­ρίζω προ­σω­πικά ως υπόθεση εργα­σίας…

Λέγεται ότι ο αρχαίος μηχα­νι­σμός μπορεί να κατα­σκευά­στηκε στη Ρόδο. Έχουν βάση οι ισχυ­ρι­σμοί αυτοί;

Ξέρουμε ότι η Ρόδος ήταν βιο­μη­χα­νικό κέντρο υψηλού επι­πέ­δου μεταλ­λι­κών αντι­κει­μέ­νων… και όχι μόνο. Τα είχε όλα λόγω του πλούτου από τη ναυ­τι­λία. Είχε καλή παρά­δοση στην επι­στήμη και στη φιλο­σο­φία… Είχε τόσα χάλκινα αγάλ­ματα που σήμερα όλα τα χάλκινα αγάλ­ματα όλου του κόσμου να συγκε­ντρώ­σει κανείς, ίσως είναι λιγό­τερα…

Μπο­ρούμε να συν­δέ­σουμε το μηχα­νι­σμό με τη Ρόδο και για ένα άλλο λόγο. Προ­έ­βλεπε την ημε­ρο­μη­νία που ξεκι­νού­σαν τα Άλεια τα οποία διε­ξά­γο­νταν στη Ρόδο κάθε τέσσερα χρόνια και σε πόλεις της Μικράς Ασίας.

Από την άλλη το μηχά­νημα φτιά­χτηκε περίπου στο 150 με 100 π.χ. Εκείνη την εποχή ο πιο σημα­ντι­κός Έλληνας αστρο­νό­μος ήταν ο Ίππαρ­χος ο οποίος έζησε όλη του τη ζωή στη Ρόδο. Γι΄ αυτό εικά­ζε­ται ότι μπορεί να τον έφτιαξε αυτός…, παρόλο που το μηχά­νημα βασί­ζε­ται σε πρότυπο του Αρχι­μήδη. Ωστόσο ο μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων είναι μετα­γε­νέ­στε­ρος του Αρχι­μήδη που πέθανε το 212.

Να προ­σθέσω επίσης ότι σύμφωνα με κάποια εκδοχή ο κ. Έρικσον από το πανε­πι­στή­μιο της Ουψάλας λέει ότι οι μετρή­σεις των εκλεί­ψεων ελή­φθη­σαν στις Συρα­κού­σες, μερικές πριν από τον φόνο του Αρχι­μήδη και άλλες μετά. Συνεπώς μπορεί ο Ίππαρ­χος να πήρε τις μετρή­σεις του Αρχι­μήδη και των μαθητών του και να έφτιαξε το μηχά­νημα, έχοντας βέβαια στην κατοχή του τα σχέδια…

Ο Μηχα­νι­σμός και με τη δική σας συμβολή έχει γίνει γνωστός παγκο­σμίως. Πώς μπο­ρούσε η Ρόδος να ανα­δεί­ξει τη σχέση της με το Μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων;

Θα έλεγα ότι κατα­φέ­ραμε να κάνουμε το μηχα­νι­σμό ένα εξαι­ρε­τικά ενδια­φέ­ρον εκπαι­δευ­τικό εργα­λείο. Προ­φα­νώς και έχει αυξηθεί η δημο­τι­κό­τητά του, αφού ακόμη και το Χόλυ­γουντ ασχο­λή­θηκε με αυτόν. Στην τελευ­ταία ταινία «Ιντιάνα Τζόουνς» με πρω­τα­γω­νι­στή τον Χάρισον Φόρντ το κεντρικό θέμα είναι ο Μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων.

Θα πρό­τεινα προ­σω­πικά, την αδελ­φο­ποί­ηση της Ρόδου με την πόλη Ερμο­σί­γιο, όπου εγκα­τα­στά­θηκε το ρολόι των Αντι­κυ­θή­ρων. Προ­τείνω επίσης την εγκα­τά­σταση του αστρο­νο­μι­κού ρολογιού-πλανητάριου που κατα­σκευά­σαμε στη Ρόδο, όπως και την ονο­μα­σία οδού σε οδό Μηχα­νι­σμού Αντι­κυ­θή­ρων ή οδός Μεξικού.

Πού και πότε βρέθηκε ο μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων

Ο πρω­τό­τυ­πος μηχα­νι­σμός βρέθηκε το 1900 από Συμια­κούς σφουγ­γα­ρά­δες σε ένα αρχαίο ναυάγιο στις ακτές των Αντι­κυ­θή­ρων. Η τεχνο­λο­γία που ενσω­μα­τώ­νει ο «πρώτος ανα­λο­γι­κός υπο­λο­γι­στής» προ­κά­λεσε μεγάλο θαυ­μα­σμό στους επι­στή­μο­νες, οι οποίοι εκτι­μούν ότι το εύρημα έπαιξε κατα­λυ­τικό ρόλο στην εξέλιξη της τεχνο­λο­γίας.

Ο Μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων τοπο­θε­τεί­ται χρο­νο­λο­γικά μεταξύ του 150 – 100 π.Χ. Η χρήση του, παρείχε τη δυνα­τό­τητα υπο­λο­γι­σμού της θέσης του Ήλιου με μεγάλη ακρί­βεια, της Σελήνης και πιθα­νό­τατα των υπό­λοι­πων πλα­νη­τών στον ουρανό. Αξιο­ποι­ή­θηκε επίσης για τον υπο­λο­γι­σμό των φάσεων της σελήνης, για την πρό­βλεψη των εκλεί­ψεων και για τον προσ­διο­ρι­σμό των ημε­ρο­μη­νιών τέλεσης των αρχαίων στε­φα­νι­τών αγώνων.