Χάρτης ανθεκτικότητας για τα λιμάνια των Δωδεκανήσων απέναντι στις κλιματικές μεταβολές

• Οι μελέτες περι­λαμ­βά­νουν σημα­ντικά ευρή­ματα για τα Δωδε­κά­νησα και χαρ­το­γρα­φούν τα σενάρια ανόδου της στάθμης και της θερ­μο­κρα­σίας μέχρι το τέλος του αιώνα

• Η Ρόδος προ­τεί­νε­ται ως το καταλ­λη­λό­τερο σημείο εφαρ­μο­γής έργων ανθε­κτι­κό­τη­τας λόγω μεγέ­θους και στρα­τη­γι­κής θέσης

Δύο έρευνες που δημο­σιεύ­θη­καν μέσα στο 2025 κατα­γρά­φουν για πρώτη φορά, με συγκρι­τικά δεδο­μένα, τον κίνδυνο που αντι­με­τω­πί­ζουν τα ελλη­νικά λιμάνια από τη θάλασσα και τη θερ­μό­τητα. Οι μελέτες, περι­λαμ­βά­νουν σημα­ντικά ευρή­ματα για τα Δωδε­κά­νησα και ειδικά τη Ρόδο, και χαρ­το­γρα­φούν τα σενάρια ανόδου της στάθμης και της θερ­μο­κρα­σίας μέχρι το τέλος του αιώνα.

Η πρώτη μελέτη, με τίτλο “Exposure of Greek Ports to Marine Flooding and Extreme Heat Under Climate Change”, δημο­σιεύ­θηκε στο επι­στη­μο­νικό περιο­δικό Water (MDPI) τον Ιούνιο του 2025. Εκπο­νή­θηκε από το Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου σε συνερ­γα­σία με το Εθνικό και Καπο­δι­στριακό Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών, στο πλαίσιο του προ­γράμ­μα­τος Horizon Europe. Την ερευ­νη­τική ομάδα απο­τε­λούν οι Ανδρέας Σκιαδάς, Ειρήνη Δούνα, Θεό­δω­ρος Γαλάνης και ο καθη­γη­τής Χρήστος Καρ­τά­λης. Παρου­σιά­στηκε στο συνέ­δριο Ports and Climate Resilience στη Μασ­σα­λία και αναλύει 155 ελλη­νικά λιμάνια βάσει δύο διεθνών σενα­ρίων: RCP 4.5 και RCP 8.5.

Η δεύτερη, με τίτλο “Main Climate Risks on Greek Ports”, παρου­σιά­στηκε τον Μάιο του 2025 στη Γενεύη, στο πλαίσιο του Forum on Transport and Environment της Οικο­νο­μι­κής Επι­τρο­πής του ΟΗΕ για την Ευρώπη (UNECE). Συντά­χθηκε σε συνερ­γα­σία με το Υπουρ­γείο Υπο­δο­μών και Μετα­φο­ρών και περι­λαμ­βά­νει συγκρι­τικά στοι­χεία για τους κιν­δύ­νους που αντι­με­τω­πί­ζουν τα ελλη­νικά λιμάνια από τη θάλασσα και τη θερ­μό­τητα.

Και οι δύο μελέτες εξε­τά­ζουν την επί­δραση της ανόδου της στάθμης της θάλασ­σας έως 0,8 μέτρα και της αύξησης της μέσης θερ­μο­κρα­σίας κατά 3 έως 4 βαθμούς μέσα στον αιώνα.

Η Ρόδος

Η Ρόδος απο­τε­λεί το νησί με την πιο ολο­κλη­ρω­μένη τεκ­μη­ρί­ωση. Οι ερευ­νη­τές του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου την χωρί­ζουν σε τέσ­σε­ρις βασικές λιμε­νι­κές υπο­δο­μές, Μαν­δράκι, Ακαντιά, μαρίνα Ρόδου και παρά­κτιο μέτωπο πόλης, και σε πέντε δευ­τε­ρεύ­ου­σες, Καμεί­ρου Σκάλας, Λίνδου, Αφάντου, Κολυ­μπίων και Γεν­να­δίου, μαζί με τις ακτές Κατ­τα­βιάς και Πρα­σο­νη­σίου.

Στο Μαν­δράκι, η χαμηλή στάθμη και η γεω­μορ­φο­λο­γία του χώρου αυξά­νουν την πιθα­νό­τητα κατά­κλυ­σης. Στο δυσμε­νές σενάριο ανόδου της στάθμης κατά 0,8 μ., η θάλασσα μπορεί να προ­χω­ρή­σει έως 100 μέτρα προς την ξηρά, με βάθος νερού που κυμαί­νε­ται από 30 έως 65 εκα­το­στά. Η έρευνα εντο­πί­ζει διά­βρωση στον παλαιό λιμε­νο­βρα­χί­ονα και στα πρανή.

Στην Ακαντιά, οι άνεμοι του νοτιά προ­κα­λούν κύματα με ένταση που φθείρει τις λιμε­νι­κές επι­φά­νειες. Προ­τεί­νε­ται στα­διακή ανύψωση των κρη­πι­δω­μά­των και ενί­σχυση της θεμε­λί­ω­σης. Η έκθεση της UNECE κατα­γρά­φει το λιμάνι ως κρίσιμο εμπο­ρικό κόμβο που χρειά­ζε­ται συνεχή παρα­κο­λού­θηση στάθμης και θερ­μο­κρα­σίας.

Η μαρίνα Ρόδου, στη ζώνη του Ζέφυρου, εμφα­νί­ζει την υψη­λό­τερη θερμική επι­βά­ρυνση. Οι θερ­μο­κρα­σίες επι­φά­νειας φθάνουν τους 47,6 βαθμούς με υγρασία 80%. Οι ερευ­νη­τές ειση­γού­νται χρήση ψυχρών υλικών, φυσική σκίαση και ανα­σχε­δια­σμό των επι­φα­νειών πρόσ­δε­σης για μείωση της θερ­μι­κής κατα­πό­νη­σης.

Το παρά­κτιο μέτωπο της πόλης, από την Κολώνα έως τα τείχη της Μεσαιω­νι­κής Πόλης, χαρα­κτη­ρί­ζε­ται ως περιοχή υψηλής ευπά­θειας λόγω χαμηλού υψο­μέ­τρου και ιστο­ρι­κού χαρα­κτήρα. Κατά την προ­σο­μοί­ωση έντονων βρο­χο­πτώ­σεων, εντο­πί­ζε­ται φαι­νό­μενο υπο­σκα­φής των εδαφών.

Στην Κάμειρο Σκάλα, η ανα­με­νό­μενη άνοδος της στάθμης κατά 0,4 μ. οδηγεί σε μερική πλημ­μύρα στους χώρους επι­βα­τών. Οι μελε­τη­τές ανα­φέ­ρουν ανε­παρκή απο­στράγ­γιση και ανάγκη αντι­δια­βρω­τι­κών έργων.

Στη Λίνδο, παρότι δεν υπάρ­χουν πλήρη υψο­με­τρικά δεδο­μένα, κατα­γρά­φε­ται αυξη­μένο θερμικό φορτίο λόγω της ηλιο­φά­νειας και της αντα­νά­κλα­σης από τον αστικό ιστό. Η πρόταση περι­λαμ­βά­νει σκίαση και χρήση υλικών χαμηλής ανα­κλα­στι­κό­τη­τας.

Στην παρά­κτια ζώνη των Αφάντου και Κολυ­μπίων, όπου λει­τουρ­γούν μικρά αλιευ­τικά κατα­φύ­για και εγκα­τα­στά­σεις πρόσ­δε­σης, οι μελε­τη­τές εντο­πί­ζουν μέτριο επίπεδο κιν­δύ­νου. Η άνοδος του υπό­γειου υδρο­φό­ρου ορί­ζο­ντα και η στα­διακή διά­βρωση του εδάφους μπορεί να επη­ρε­ά­σουν τη στα­θε­ρό­τητα των πρανών.

Στο Γεννάδι, οι επι­στή­μο­νες κατα­γρά­φουν στα­διακή υπο­χώ­ρηση της ακτο­γραμ­μής, περίπου μισό μέτρο κάθε χρόνο. Η περιοχή θεω­ρεί­ται ζώνη όπου τα φαι­νό­μενα πλημ­μύ­ρας εμφα­νί­ζο­νται σπάνια, ωστόσο η διά­βρωση του εδάφους είναι σταθερή και μετρή­σιμη, γεγονός που δείχνει ότι η ακτή χάνει έδαφος χρόνο με τον χρόνο.

Στην Κατ­τα­βιά και το Πρα­σο­νήσι, η θερ­μο­κρα­σία το καλο­καίρι φθάνει συχνά τους 44 βαθμούς, ενώ οι άνεμοι είναι έντονοι για μεγάλο μέρος του έτους. Η έκθεση αυτή στις υψηλές θερ­μο­κρα­σίες και στους ανέμους δημιουρ­γεί ανάγκη για υπο­δο­μές μικρής κλί­μα­κας, σχε­δια­σμέ­νες ειδικά για τις τοπικές συν­θή­κες, με αντοχή στη θερ­μό­τητα και στη διά­βρωση.

Η Κως και τα υπό­λοιπα νησιά

Η Κως παρου­σιά­ζει περιο­ρι­σμένο κίνδυνο πλημ­μύ­ρας και σημα­ντική θερμική πίεση. Ο νότιος προ­σα­να­το­λι­σμός του λιμα­νιού αυξάνει τη θερ­μο­κρα­σία επι­φα­νείας. Η μελέτη υπο­λο­γί­ζει άνοδο 1,4 βαθμών έως το 2050 και περισ­σό­τε­ρες από 60 ημέρες καύσωνα τον χρόνο.

Στην Κάλυμνο, η φθορά των κρη­πι­δω­μά­των συν­δέ­ε­ται με τη συχνή εναλ­λαγή υγρα­σίας και θερ­μό­τη­τας. Οι προ­τά­σεις περι­λαμ­βά­νουν χρήση νέων συν­θέ­των κονια­μά­των και στα­θε­ρο­ποί­ηση των πρανών.

Η Κάρ­πα­θος έχει μικρή πιθα­νό­τητα πλημ­μύ­ρας, αλλά σημα­ντική θερμική ακτι­νο­βο­λία στα λιμε­νικά έργα, που φθάνει έως 45 βαθμούς. Στην Κάσο, τα φαι­νό­μενα διά­βρω­σης και η χαμηλή στάθμη των ανα­χω­μά­των δημιουρ­γούν ανάγκη ενί­σχυ­σης των υπο­δο­μών απορ­ροής.

Η Λέρος και η Πάτμος δια­θέ­τουν φυσική προ­στα­σία από τη θάλασσα, όμως η έλλειψη αντί­στοι­χων υπο­δο­μών προ­κα­λεί αστικές πλημ­μύ­ρες σε περιό­δους ισχυρής βρο­χό­πτω­σης. Η Αστυ­πά­λαια εντάσ­σε­ται στη ζώνη μέτριου κιν­δύ­νου, με την UNECE να επι­ση­μαί­νει ανάγκη προ­σαρ­μο­γής των νέων λιμε­νι­κών υπο­δο­μών στις αυξα­νό­με­νες θερ­μο­κρα­σίες.

Η Νίσυρος, η Σύμη και η Τήλος έχουν λιμάνια χαμηλού ανα­χώ­μα­τος που, σε περί­πτωση ανόδου της στάθμης κατά 0,8 μέτρα, θα χρεια­στούν τεχνική ενί­σχυση. Η Χάλκη, παρότι δεν εξε­τά­ζε­ται αυτό­νομα στη μελέτη του Water, περι­λαμ­βά­νε­ται στην έκθεση της UNECE ως μικρό λιμάνι που υπά­γε­ται στο δίκτυο της Ρόδου. Ανα­φέ­ρε­ται πιθα­νό­τητα παρά­κτιας διά­βρω­σης και ανάγκη ανα­βάθ­μι­σης των υπο­δο­μών αντοχής.

Οι προ­τά­σεις των ερευ­νη­τών

Η ερευ­νη­τική ομάδα του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου ειση­γεί­ται τη δημιουρ­γία εθνικού δικτύου παρα­κο­λού­θη­σης λιμένων με αισθη­τή­ρες στάθμης και θερ­μο­κρα­σίας, που θα ξεκι­νή­σει πιλο­τικά από τη Ρόδο και την Κω. Προ­τεί­νε­ται επίσης επι­και­ρο­ποί­ηση χαρτών υψο­μέ­τρου, εφαρ­μογή ψυχρών υλικών και σκίαση σε χώρους λιμε­νι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας.

Η UNECE προ­τεί­νει στην Ελλάδα να εντάξει τα δεδο­μένα των μελετών στον εθνικό σχε­δια­σμό υπο­δο­μών, με έργα προ­σαρ­μο­γής και χρη­μα­το­δό­τηση μέσω του Ταμείου Ανά­καμ­ψης και του Connecting Europe Facility. Η Ρόδος ανα­φέ­ρε­ται ως κατάλ­ληλο πεδίο πιλο­τι­κής εφαρ­μο­γής λόγω του μεγέ­θους και της γεω­γρα­φι­κής της θέσης.

Οι ερευ­νη­τές υπο­γραμ­μί­ζουν την ανάγκη συντο­νι­σμού από τα Υπουρ­γεία Υπο­δο­μών, Ναυ­τι­λίας και Περι­βάλ­λο­ντος. Η πρόταση περι­λαμ­βά­νει καθιέ­ρωση δεικτών ανθε­κτι­κό­τη­τας στα δημόσια έργα, συστη­μα­τική συντή­ρηση λιμε­νι­κών υπο­δο­μών και χρη­μα­το­δό­τηση μελετών προ­σαρ­μο­γής.

Ο καθη­γη­τής Χρήστος Καρ­τά­λης, που συμ­με­τείχε στην ομάδα εργα­σίας της UNECE για την ανθε­κτι­κό­τητα των λιμένων, σημειώ­νει ότι οι λιμένες είναι το πιο εκτε­θει­μένο τμήμα των υπο­δο­μών της χώρας και απαι­τούν μακρο­πρό­θε­σμη στρα­τη­γική ώστε να δια­σφα­λι­στεί η λει­τουρ­γι­κό­τητά τους μέσα σε συν­θή­κες κλι­μα­τι­κής μετα­βο­λής.

Τα ευρή­ματα των δύο ερευνών δεί­χνουν τις μετα­βο­λές που μπορεί να αντι­με­τω­πί­σουν τα λιμάνια των Δωδε­κα­νή­σων μέσα στις επό­με­νες δεκα­ε­τίες. Οι επι­στή­μο­νες προ­τεί­νουν προ­λη­πτι­κές παρεμ­βά­σεις και συνεχή παρα­κο­λού­θηση. Η Ρόδος, λόγω του μεγέ­θους και της στρα­τη­γι­κής της θέσης, θεω­ρεί­ται νησί κατάλ­ληλο για να εφαρ­μο­στούν στην πράξη πολι­τι­κές ανθε­κτι­κό­τη­τας που θα απο­τε­λέ­σουν οδηγό για τα υπό­λοιπα νησιά του Αιγαίου.

Πηγές που χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για το ρεπορ­τάζ:

Water (MDPI), Ιούνιος 2025 – Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου / ΕΚΠΑ – “Exposure of Greek Ports to Marine Flooding and Extreme Heat Under Climate Change”

UNECE, Μάιος 2025 – Οικο­νο­μική Επι­τροπή του ΟΗΕ για την Ευρώπη – “Main Climate Risks on Greek Ports”