Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η παραμονή των ελληνικών νησιών στην ελίτ του παγκόσμιου τουρισμού

Σε μια περίοδο που η Ελλάδα δια­τη­ρεί­ται – παρά τις έντονες αντα­γω­νι­στι­κές πιέσεις – στην κορυφή του παγκό­σμιου του­ρι­στι­κού χάρτη, καλεί­ται, με αιχμή τα νησιά της που υπο­δέ­χο­νται σχεδόν το ήμισυ των ξένων επι­σκε­πτών της χώρας, να αντι­με­τω­πί­σει την πιο κρίσιμη πρό­κληση: τη δια­τή­ρηση της ελκυ­στι­κό­τη­τάς της μέσα από σύγ­χρο­νες, βιώ­σι­μες και ανθε­κτι­κές υπο­δο­μές.

Σύμφωνα με τη νέα μελέτη της Διεύ­θυν­σης Οικο­νο­μι­κής Ανά­λυ­σης της ΕΤΕ, οι επεν­δυ­τι­κές ανάγκες στα ελλη­νικά νησιά εκτι­μώ­νται σε €35 δισ. σε βάθος δεκα­ε­τίας, με στόχο την ανα­βάθ­μιση κρί­σι­μων τομέων όπως οι μετα­φο­ρές, η ενέρ­γεια, το νερό και η δια­χεί­ριση απο­βλή­των. Η πρό­κληση αφορά όχι μόνο την εξεύ­ρεση πηγών χρη­μα­το­δό­τη­σης, αλλά και τη δημιουρ­γία ενός σύγ­χρο­νου πλαι­σίου δια­κυ­βέρ­νη­σης, ικανού να συντο­νί­ζει προ­τε­ραιό­τη­τες, να κατευ­θύ­νει πόρους με προ­βλε­ψι­μό­τητα και να μετα­τρέ­πει τη χρη­μα­το­δό­τηση σε ολο­κλη­ρω­μένα έργα. Από αυτή την ικα­νό­τητα θα εξαρ­τη­θεί αν η σημε­ρινή επι­τυ­χία των ελλη­νι­κών νησιών θα υπο­νο­μευ­θεί στα­διακά από τις ανε­παρ­κείς υπο­δο­μές του χθες ή αν θα μετε­ξε­λι­χθεί σε στρα­τη­γικό πλε­ο­νέ­κτημα που θα εδραιώ­σει τη θέση τους ανάμεσα στους κορυ­φαί­ους προ­ο­ρι­σμούς του κόσμου – μετα­τρέ­πο­ντάς τα σε «πιλότο» βιώ­σι­μης ανα­βάθ­μι­σης του ελλη­νι­κού του­ρι­σμού.

Η Ελλάδα είναι ένας κατε­ξο­χήν νησιω­τι­κός του­ρι­στι­κός προ­ο­ρι­σμός, με τα νησιά της να έχουν επι­τύ­χει διπλα­σια­σμό αφίξεων την τελευ­ταία 15ετία, φθά­νο­ντας τα 16 εκατ. το 2024. Εντυ­πω­σιακό είναι το γεγονός ότι ξεχω­ρί­ζουν σε παγκό­σμιο επίπεδο, καλύ­πτο­ντας το 11% του παγκό­σμιου νησιω­τι­κού του­ρι­σμού, ενώ 7 ελλη­νικά νησιά συγκα­τα­λέ­γο­νται στη λίστα των 30 πιο δημο­φι­λών προ­ο­ρι­σμών παγκο­σμίως (αντί­στοιχα με εμβλη­μα­τικά νησιά όπως το Μπαλί και η Χαβάη). Αυτή η δυνα­μική, ωστόσο, συνο­δεύ­ε­ται από εντει­νό­με­νες πιέσεις στις υπο­δο­μές: κατά τους μήνες αιχμής, η του­ρι­στική πυκνό­τητα φθάνει τους 33 επι­σκέ­πτες ανά km² ημε­ρη­σίως, έναντι μόλις 2–3 στην υπό­λοιπη Ελλάδα και τη Μεσό­γειο. Παρά αυτή την εκρη­κτική εποχική αύξηση των αναγκών, οι επεν­δύ­σεις υπο­δο­μών ανά κάτοικο την τελευ­ταία 20ετία παρέ­μει­ναν αντί­στοι­χες με εκείνες της ενδο­χώ­ρας, παρότι οι νησιω­τι­κές περιο­χές αντι­με­τω­πί­ζουν σημα­ντι­κές ιδιαι­τε­ρό­τη­τες. Καταρ­χάς, ο πλη­θυ­σμός στα νησιά αυξά­νε­ται κατά μέσο όρο κατά 50% σε σχέση με τον μόνιμο (φθά­νο­ντας κατά περί­πτωση ακόμη και πάνω από 100%), γεγονός που ασκεί πολύ πιο έντονες πιέσεις στις υπο­δο­μές τους. Στην ηπει­ρω­τική χώρα, παρότι εντο­πί­ζο­νται μεμο­νω­μέ­νες εστίες (όπως π.χ. η Χαλ­κι­δική όπου η προ­σαύ­ξηση προ­σεγ­γί­ζει το 50%), το φαι­νό­μενο παρα­μέ­νει πιο περιο­ρι­σμένο, με τη μέση αύξηση να μην υπερ­βαί­νει το 5%. Κατά δεύτερο, τα νησιά επι­βα­ρύ­νο­νται με πρό­σθετα κόστη της τάξης του 15%, λόγω αυξη­μέ­νων logistics, έλλει­ψης οικο­νο­μιών κλί­μα­κας και ανάγκης για εφε­δρείες σε απο­μο­νω­μέ­νες περιο­χές. Χωρίς στο­χευ­μένη ανα­βάθ­μιση υπο­δο­μών, η του­ρι­στική ανά­πτυξη των νησιών κιν­δυ­νεύει να παγι­δευ­τεί στα όριά της.

Συγκε­κρι­μένα, σύμφωνα με τις εκτι­μή­σεις μας, για να αντα­πο­κρι­θούν οι νησιω­τι­κές οικο­νο­μίες στις αυξη­μέ­νες ανάγκες, θα πρέπει στις σημε­ρι­νές ετήσιες επεν­δύ­σεις – που ανέρ­χο­νται περίπου σε €2 δισ. και αφορούν κυρίως έργα μετα­φο­ρών και βασικές υπο­δο­μές (όπως ενέρ­γεια και ύδρευση) – να προ­στε­θούν επι­πλέον: (i) περίπου €1 δισ. ετησίως για την κάλυψη της επο­χι­κής αύξησης του πλη­θυ­σμού κατά 50%, και (ii) ακόμη €0,5 δισ. για την αντι­με­τώ­πιση της πρό­σθε­της «νησιω­τι­κής επι­βά­ρυν­σης» που εκτι­μά­ται σε περίπου 15%. Συνο­λικά, η απαι­τού­μενη επεν­δυ­τική προ­σπά­θεια ανέρ­χε­ται σε περίπου €3,5 δισ. ετησίως ή €35 δισ. έως το 2035 – προ­ϋ­πό­θεση για να απορ­ρο­φη­θεί η αυξα­νό­μενη ζήτηση (χωρίς να διαρ­ρα­γεί η φέρουσα ικα­νό­τητα) και να ενι­σχυ­θεί η παρα­γω­γική βάση των νησιω­τι­κών οικο­νο­μιών.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι νέες διε­θνείς τάσεις προ­σφέ­ρουν μια ευκαι­ρία να αλλάξει αυτή η εξίσωση, καθώς αυξά­νουν σημα­ντικά την απόδοση των ανα­γκαίων επεν­δύ­σεων. Η ενί­σχυση της ζήτησης από μακρι­νές αγορές υψηλής δαπάνης (όπως οι ΗΠΑ και η Ασία) και η στροφή προς ταξίδια σε ανε­ξε­ρεύ­νη­τους προ­ο­ρι­σμούς και περιό­δους εκτός αιχμής δημιουρ­γούν τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για μια στρα­τη­γική μετά­βαση από την ποσο­τική στη βιώσιμη ανά­πτυξη. Εάν τα ελλη­νικά νησιά αξιο­ποι­ή­σουν απο­τε­λε­σμα­τικά αυτές τις τάσεις, μπορούν να αυξή­σουν τη δαπάνη ανά του­ρί­στα κατά περίπου 15% έως το 2035 και να μειώ­σουν τη συγκέ­ντρωση αφίξεων Ιουλίου–Αυγού­στου από 42% σε 34%.

Με το παρά­θυρο ευκαι­ρίας που δια­μορ­φώ­νουν οι νέες διε­θνείς τάσεις ανοικτό, προ­τε­ραιό­τητα είναι η δημιουρ­γία ενός στα­θε­ρού και προ­βλέ­ψι­μου χρη­μα­το­δο­τι­κού μίγ­μα­τος που θα επι­τρέ­ψει την υλο­ποί­ηση των ανα­γκαίων επεν­δύ­σεων. Η πρώτη και σημα­ντι­κό­τερη πηγή είναι οι ίδιοι πόροι: Σήμερα εισπράτ­το­νται στα νησιά περίπου €0,4 δισ. ετησίως από τέλη δια­μο­νής και κρουα­ζιέ­ρας, ποσό που αντι­στοι­χεί σχεδόν στο ήμισυ της πρό­σθε­της ανάγκης που προ­κύ­πτει από την εποχική πλη­θυ­σμιακή αύξηση. Το ζητού­μενο είναι η θεσμο­θέ­τηση της πλήρους αντα­πο­δο­τι­κό­τη­τας (ring-fencing), ώστε τα έσοδα αυτά να επι­στρέ­φουν στις περιο­χές από όπου προ­έρ­χο­νται και να επεν­δύ­ο­νται σε κρί­σι­μες τοπικές υπο­δο­μές. Συμπλη­ρω­μα­τι­κές πηγές χρη­μα­το­δό­τη­σης απο­τε­λούν (i) η κινη­το­ποί­ηση ιδιω­τι­κών κεφα­λαίων μέσω Συμπρά­ξεων Δημό­σιου και Ιδιω­τι­κού Τομέα και παρα­χω­ρή­σεων και (ii) η αξιο­ποί­ηση ευρω­παϊ­κών και διεθνών χρη­μα­το­δο­τι­κών εργα­λείων μέσα από συν­δυα­σμό επι­χο­ρη­γή­σεων (RRF, ΕΣΠΑ) και χαμη­λό­το­κων δανείων της ΕΤΕπ.

Η πρό­κληση δεν είναι μόνο χρη­μα­το­δο­τική, καθώς χωρίς κατάλ­ληλη αρχι­τε­κτο­νική δια­κυ­βέρ­νη­σης οι δια­θέ­σι­μοι πόροι θα συνε­χί­σουν να εγκλω­βί­ζο­νται σε σχέδια χωρίς να μετα­τρέ­πο­νται σε λει­τουρ­γι­κές υπο­δο­μές. Ειδι­κό­τερα, ο κατα­κερ­μα­τι­σμός αρμο­διο­τή­των μεταξύ υπουρ­γείων, περι­φε­ρειών και δήμων καθυ­στε­ρεί έργα και εμπο­δί­ζει την προ­τε­ραιο­ποί­ησή τους, ενώ τα ¾ των νησιω­τι­κών δήμων δεν δια­θέ­τουν τεχνι­κές υπη­ρε­σίες, με απο­τέ­λε­σμα πολλά έργα να παρα­μέ­νουν στάσιμα στο στάδιο των μελετών. Ενώ η δια­κυ­βέρ­νηση σε επίπεδο δια­χεί­ρι­σης προ­ο­ρι­σμών, branding και του­ρι­στι­κής προ­βο­λής μπορεί δυνη­τικά να λει­τουρ­γή­σει απο­τε­λε­σμα­τικά μέσα από απο­κε­ντρω­μένα σχήματα και σωστό συντο­νι­σμό τοπικών οργα­νι­σμών (στα πρότυπα του νόμου 4875/2021), η δια­κυ­βέρ­νηση στο επίπεδο των υπο­δο­μών απαιτεί έναν πιο κεντρικό και θεσμικά ισχυρό μηχα­νι­σμό, ικανό να λει­τουρ­γή­σει ως εκτε­λε­στικό εργα­λείο για τον σχε­δια­σμό, τη χρη­μα­το­δό­τηση και την υλο­ποί­ηση των κρί­σι­μων έργων που χρειά­ζο­νται οι τοπικοί οργα­νι­σμοί για να πετύ­χουν. Υπό αυτά τα δεδο­μένα, βάση μιας συνε­κτι­κής πρό­τα­σης θα μπο­ρούσε να απο­τε­λέ­σει η σύσταση ενός ενιαίου φορέα που θα συγκε­ντρώ­νει τα έργα και τους πόρους. Συγκε­κρι­μένα, η δημιουρ­γία μιας Εθνικής Αρχής Υπο­δο­μών Νησιών θα μπο­ρούσε να λει­τουρ­γή­σει ως κεντρι­κός κόμβος στρα­τη­γι­κού σχε­δια­σμού, με αρμο­διό­τη­τες:

να συγκε­ντρώ­νει και να κατα­νέ­μει πόρους με προ­βλε­ψι­μό­τητα,

να ιεραρ­χεί έργα βάσει αντι­κει­με­νι­κών δεδο­μέ­νων συντο­νί­ζο­ντας τις εθνικές προ­τε­ραιό­τη­τες με τις ιδιά­ζου­σες ανάγκες των νησιών, και

να επι­τα­χύ­νει την υλο­ποί­ηση μέσω ενιαίων ψηφια­κών μηχα­νι­σμών fast-track αδειο­δο­τή­σεων.

Ωστόσο, μια τέτοια Αρχή για να λει­τουρ­γή­σει απο­τε­λε­σμα­τικά χρειά­ζε­ται να πλαι­σιω­θεί από δύο κρί­σι­μους συμπλη­ρω­μα­τι­κούς πυλώνες: (i) Καταρ­χάς, σημα­ντικό προς αυτή την κατεύ­θυνση είναι το επι­κεί­μενο Ειδικό Χωρο­τα­ξικό Πλαίσιο για τον του­ρι­σμό, το οποίο μπορεί να απο­τε­λέ­σει τη θεσμική βάση για τη συνε­κτική κατάρ­τιση ανα­πτυ­ξια­κών σχεδίων στα νησιά και τη σύνδεσή τους με τις απαι­τού­με­νες υπο­δο­μές. (ii) Κατά δεύ­τε­ρον, απαι­τεί­ται ένας μηχα­νι­σμός τεχνι­κής υπο­στή­ρι­ξης και παρα­κο­λού­θη­σης, με κεντρική ωρί­μανση έργων, δια­δη­μο­τικά clusters μηχα­νι­κών και θεσμο­θε­τη­μέ­νους δείκτες από­δο­σης. Επι­τυ­χη­μένα παρα­δείγ­ματα όπως οι Βαλε­α­ρί­δες και οι Αζόρες δεί­χνουν ότι η ενσω­μά­τωση των τριών αυτών πυλώνων σε ένα συνε­κτικό «θεσμικό τρίγωνο» αυξάνει σημα­ντικά την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα και επι­τα­χύ­νει την υλο­ποί­ηση έργων, με την εφαρ­μογή του στα ελλη­νικά νησιά να μπορεί να απο­τε­λέ­σει πρότυπο για το σύνολο των του­ρι­στι­κών προ­ο­ρι­σμών της χώρας.

Συμπε­ρα­σμα­τικά, οι επεν­δύ­σεις στις υπο­δο­μές είναι ο καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας της επό­με­νης δεκα­ε­τίας. Χωρίς την απα­ραί­τητη αυτή στροφή στρα­τη­γι­κής, η σημε­ρινή επι­τυ­χία θα φτάσει στα όριά της υπό το βάρος ανε­παρ­κών υπο­δο­μών. Από την πλευρά της Πολι­τείας, η συγκρό­τηση ενός “θεσμι­κού τρι­γώ­νου” σχε­δια­σμού, συντο­νι­σμού και υλο­ποί­η­σης μπορεί να εξα­σφα­λί­σει ότι οι επεν­δύ­σεις κατευ­θύ­νο­νται στις πραγ­μα­τι­κές ανάγκες και απο­δί­δουν στο μέγιστο. Από την πλευρά των επι­χει­ρή­σεων, η ανα­βάθ­μιση κατα­λυ­μά­των και οι τοπικές συνερ­γα­σίες ενι­σχύ­ουν την ελκυ­στι­κό­τητα και την αξία του προ­σφε­ρό­με­νου προ­ϊ­ό­ντος. Το απο­τέ­λε­σμα της επεν­δυ­τι­κής αυτής στρα­τη­γι­κής είναι μετρή­σιμο: Σε ορί­ζο­ντα δεκα­ε­τίας, οι του­ρι­στι­κές εισπρά­ξεις μπορούν να αυξη­θούν κατά 45% (+€5 δισ.) και το ΑΕΠ να ενι­σχυ­θεί από €24 δισ. σε περίπου €30 δισ., με σημα­ντι­κές πολ­λα­πλα­σια­στι­κές επι­δρά­σεις σε απα­σχό­ληση και εξα­γω­γές. Έτσι, η Ελλάδα μπορεί να παγιώ­σει την παρου­σία της στην κορυφή του παγκό­σμιου νησιω­τι­κού του­ρι­σμού και να μετα­τρέ­ψει την αυξα­νό­μενη ζήτηση σε μακρο­πρό­θε­σμη ανα­πτυ­ξιακή ισχύ. Αυτό είναι το πραγ­μα­τικό δια­κύ­βευμα της επό­με­νης δεκα­ε­τίας: όχι το πλήθος των αφίξεων, αλλά η ικα­νό­τητα της Ελλάδας – και πρω­τί­στως των νησιών της – να δια­χει­ρι­στούν την επι­τυ­χία τους και να τη μετα­τρέ­ψουν σε δια­τη­ρή­σιμο πλε­ο­νέ­κτημα.

Πηγή: reporter.gr