Ημερίδα για τις αρχαιολογικές έρευνες του ΔΠΘ στην Κάρπαθο

Την ερχό­μενη Δευτέρα και Τρίτη, 25-26.5.15 (11-2, 5-8) θα λάβει χώραν στο ΘΡΑΚΙΚΟ ΩΔΕΙΟ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ επι­στη­μο­νική και εκπαι­δευ­τική διη­με­ρίδα με θέμα τις αρχαιο­λο­γι­κές έρευνες του ΔΠΘ στην Κάρπαθο το 2014, υπό τη διεύ­θυνση του καθ. της αρχαιο­λο­γίας Μανόλη Μελά.

Τα απο­τε­λέ­σματα της έρευνας θα παρου­σιά­σουν ειδικοί ερευ­νη­τές του ΔΠΘ, καθώς και ξένοι αρχαιο­λό­γοι και φοι­τη­τές που συμ­με­τεί­χαν στην απο­στολή.

Η περυ­σινή εξε­ρεύ­νηση περι­λαμ­βά­νει τόσο ανα­σκα­φές όσο και επι­φα­νεια­κές έρευνες.

Η ανα­σκαφή

Διε­ξή­χθη ανα­σκαφή στο Μινωικό οικισμό της Ανα­κτο­ρι­κής Περιό­δου στην Κόκκινη Στεφανά Αφιάρτη. Η θέση είναι προ­νο­μιακή, καθώς δια­θέ­τει πανο­ρα­μική θέα προς την πολύ κοντινή θάλασσα (¨Μινωικό λιμάνι¨), και περι­βάλ­λε­ται από εκτε­τα­μένα και καλά χωράφια, κατάλ­ληλα για καλ­λιέρ­γεια σιτηρών. Υπάρ­χουν δε ενδεί­ξεις για ύπαρξη πηγής νερού.

Στο κέντρο του οικι­σμού ανα­σκά­φηκε εφέτος σημα­ντικό κτίριο ή κτι­ριακό συγκρό­τημα, ενώ επι­φα­νεια­κές εργα­σίες εκα­τέ­ρω­θεν αυτού έφεραν στο φως απο­μει­νά­ρια μικρό­τε­ρων, προ­φα­νώς βοη­θη­τι­κών, κτι­σμά­των. Το κτίριο είχε στιβαρή τοι­χο­δο­μία και περι­λάμ­βανε τρία συνε­χό­μενα δωμάτια. Τα δύο ήταν προ­φα­νώς κατοι­κίες.

Το δωμάτιο στο κέντρο ήταν μεγα­λύ­τερο, και στε­γα­ζό­ταν με κεντρικό ξύλινο στύλο που στην κορφή του ήταν τοπο­θε­τη­μένο ορι­ζό­ντιο δοκάρι (-σε σχήμα Τ) για τη στήριξη των εγκάρ­σιων, μικρό­τε­ρου μήκους, δοκα­ριών της στέγης. Το δωμάτιο διαι­ρού­νταν σε δύο χώρους. Ο πίσω χώρος ήταν υπε­ρυ­ψω­μέ­νος, με σκα­λο­πάτι στο ύψος του στύλου. Στη βόρεια γωνία του ήταν εγκα­τε­στη­μέ­νος αργα­λειός, όπως δεί­χνουν συνα­φείς πήλινες αγνίθες (-υφαντικά βάρη). Με το σεισμό που προ­κά­λεσε την κατάρ­ρευση του διπλα­νού δωμα­τίου έπαθε κάποια βλάβη ο ΝΔ τοίχος του δωμα­τίου, η οποία βλάβη, φαί­νε­ται, επι­διορ­θώ­θηκε.

Το πλαϊνό δωμάτιο είχε μικρό­τε­ρες δια­στά­σεις. Φαί­νε­ται ότι κατα­στρά­φηκε από την κατάρ­ρευση βρα­χο­σκε­πής ύστερα από σεισμό. Σύμφωνα με τις ενδεί­ξεις, ο χώρος χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε μετά ως αυλή, στη βόρεια γωνία της οποίας χτί­στηκε πρό­χειρη λίθινη κατα­σκευή, ίσως μικρή μάντρα.

Το τρίτο δωμάτιο, πλάι στο κεντρικό, ήταν ακόμη μικρό­τερο, και προ­φα­νώς πιο χαμηλό. Είχε σίγουρα συμπλη­ρω­μα­τικό χαρα­χτήρα, ίσως για οικια­κές εργα­σίες ή σταυ­λι­σμό ζώων.

Προς τα ανα­το­λικά (-και ίσως όχι μόνο) υπήρχε αυλή, όπου (-ως συνήθως σε τούτα τα περι­βάλ­λο­ντα) ελάμ­βα­ναν χώραν διά­φο­ρες δρα­στη­ριό­τη­τες, όπως άλεση σιτηρών και άλλες δια­δι­κα­σίες τρο­φο­πα­ρα­γω­γής. Εδώ βρέ­θη­καν λ.χ. μυλό­πε­τρες και άλλα πέτρινα εργα­λεία. Τέτοια εργα­λεία από θαλάσ­σιες κρο­κά­λες βρέ­θη­καν και στα δύο δωμάτια-κατοικίες.

Η επι­φα­νειακή έρευνα

Στο πλαίσιο της εντα­τι­κής και συστη­μα­τι­κής επι­φα­νεια­κής έρευνας επα­νήλ­θαμε εφέτος σε τρεις από τους πιο αξιό­λο­γους Μινω­ι­κούς οικι­σμούς που είχαν ήδη ανα­κα­λυ­φθεί, στις τοπο­θε­σίες Αμου­σια­νού, Σακέλη κρεμμά και Παλιό Μιτάτο.

Στόχος μας ήταν διττός και πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε με εντα­τική έρευνα πεδίου, με άλλα λόγια κατό­πτευση του χώρου με προ­σε­χτικό περ­πά­τημα, και παράλ­ληλα με χρήση ηλε­κτρο­νι­κών οργάνων (GPS κ.λπ.). Προείχε η οριο­θέ­τηση, με όση ακρί­βεια μπο­ρού­σαμε, δηλαδή να δούμε και να μετρή­σουμε την έκταση, ήτοι το εμβαδόν των οικι­στι­κών θέσεων (-αγροκτημάτων), καθώς και τυχόν δια­τη­ρη­μέ­νων αρχι­τε­κτο­νι­κών κατα­λοί­πων (-τέτοια εντο­πί­στη­καν και στις τρεις θέσεις.

Ανα­φο­ρικά με την οριο­θέ­τηση προέχει η συστη­μα­τική τοπο­γρά­φηση της δια­σπο­ράς και περι­συλ­λογή κινητών ευρη­μά­των, ιδιαί­τερα κερα­μι­κών. Χαρα­χτη­ρι­στικά της δια­σπο­ράς, όπως φορά ή κατεύ­θυνση, πυκνό­τητα ή εξα­σθέ­νηση (-αραίωση), σχήμα κ.λπ., απο­τε­λούν πυξίδα για την οριο­θέ­τηση ολό­κλη­ρου του αγρο­κτή­μα­τος (-με τα λίγα, αλλά ζωτικής σημα­σίας, γύρω από την κατοι­κία)· αλλά και οικιών εντός του τελευ­ταίου. Για τον καθο­ρι­σμό των ορίων του αγρο­κτή­μα­τος πολύ­τι­μος οδηγός είναι ο λίθινος τοίχος που το περι­βάλ­λει, μεγα­λύ­τερα ή μικρό­τερα κομ­μά­τια του οποίου δια­τη­ρού­νται και στους τρεις οικι­σμούς.

Απο­τε­λέ­σματα & σημασία της επι­φα­νεια­κής έρευνας (Ε.Ε)

Από την άποψη της συμ­βο­λής στην τοπική, αλλά και την ευρύ­τερη (Μινωική) ιστορία, θεω­ρούμε την Ε.Ε. ως το πιο πρό­σφορο μέσο επι­στη­μο­νι­κής μελέτης.

Η παρούσα Ε.Ε. του ΔΠΘ (2006-2014) έφερε στο φως εκα­το­ντά­δες οικι­σμούς και αγρο­κτή­ματα της αρχαιό­τη­τας, κυρίως της Μινω­ι­κής Νεο­α­να­κτο­ρι­κής περιό­δου (1600-1450)· καθώς και συναφή αρχι­τε­κτο­νικά απο­μει­νά­ρια, και χιλιά­δες αντί­στοιχα κινητά ευρή­ματα. Η διάταξη όλων τούτων μέσα στο τοπίο, όπως και η πολι­τι­σμική τους ταύτιση και συναφής χρο­νο­λό­γηση, προ­σφέ­ρουν πολύ­τι­μες πλη­ρο­φο­ρίες για την οικι­στική εξέλιξη και ανά­πτυξη και την οργά­νωση του χώρου, την οικο­λο­γία και την εκμε­τάλ­λευση των πόρων, τις πλη­θυ­σμια­κές μετα­κι­νή­σεις και τις δια­κοι­νο­τι­κές (-εντός και εκτός) σχέσεις κ.λπ.

Ακόμη όμως πιο σημα­ντικά είναι τα συμπε­ρά­σματα που βγαί­νουν, μέσα από την ερμη­νεία των ευρη­μά­των, γύρω από ζητή­ματα ιστο­ρι­κής συνέ­χειας και αλλαγής. Ανα­φέ­ρουμε τρία παρα­δείγ­ματα.

Η περιοχή της έρευνας, που βαίνει παραλ­λή­λως με την ακτή, θα μπο­ρούσε να χωρι­στεί σε τρεις ζώνες. Μια παρα­λιακή και ως επί το πλεί­στον βραχώδη, μια πεδιάδα στη μέση (-πρόσφορη μόνο για καλ­λιέ­ρε­γεια), και μια όχι πολύ υπε­ρυ­ψω­μένη λωρίδα στις παρυφές της πεδιά­δας. Όπως δεί­χνουν οι δεκάδες θέσεις που εντο­πί­στη­καν, η πρώτη ζώνη ήταν κατοι­κη­μένη στη Νεο­λι­θική Εποχή (από μη καλ­λιερ­γη­τές), και, όπως φαί­νε­ται, μέχρι την εποχή που δεκάδες Μινω­ι­κές θέσεις εμφα­νί­ζο­νται στην τρίτη ζώνη την περίοδο ανε­γέρ­σεως των παλαιών ανα­κτό­ρων. Είναι προ­φα­νές ότι οι κάτοι­κοι των παρα­λίων μετα­κο­μί­ζουν πλάι στα καρπερά χωράφια. Γιατί άραγε; Διότι με την εισα­γωγή της Μινω­ι­κής τεχνο­λο­γίας, έγιναν καλ­λιερ­γη­τές, αφού είχαν πλέον τα μέσα να καλ­λιερ­γούν ¨τους κάμπους¨. Συνεπώς, δεν ¨εισά­γο­νται¨ Μινω­ί­τες άποικοι, όπως νομί­ζε­ται, αλλά μονάχα η τεχνο­λο­γία τους! Ανα­σκευά­ζε­ται λοιπόν η θεωρία του Μινω­ι­κού αποι­κι­σμού στο νότιο Αιγαίο.

Σύμφωνα με τις ενδεί­ξεις, κάτι άλλο που εισά­γε­ται τότε είναι η Μινωική θρη­σκεία και η συναφής λατρεία. Σε τρεις θέσεις-βραχώδη υψώματα, όπου μάλλον προ­ϋ­πήρχε ντόπια λατρεία, εμφα­νί­ζο­νται τώρα εκα­το­ντά­δες ρηχά Μινωικά κωνικά κύπελλα, προ­φα­νώς για τελε­τουρ­γική κατα­νά­λωση φαγητού στη διάρ­κεια πανη­γυ­ριών – ένα καθαρά Μινωικό έθιμο.

Σε ανα­σκαφή Μινω­ι­κού οικι­σμού βρέθηκε κτίριο που είναι πανο­μοιό­τυπο με εκα­το­ντά­δες σύγ­χρονα παρα­δο­σιακά αντί­στοιχα

στην περιοχή της έρευνας, όπου αυτό απο­κα­λεί­ται ¨στάβλος¨ (=αγροι­κία), ο οποίος τώρα πλέον αποκτά παλαιό­τα­τους προ­γό­νους και ενη­λι­κιώ­νε­ται, αφού συμπλη­ρώ­νει 4000 χρόνια ζωής! Μια λίαν ενδια­φέ­ρουσα περί­πτωση μακρο­πρό­θε­σμης ιστο­ρι­κής συνέ­χειας.