Το καθεστώς της Δωδεκανήσου κατά τον 20ο αιώνα και οι ανιστόρητοι

«Η Δωδε­κά­νη­σος στη πραγ­μα­τι­κό­τητα, είναι το σύμπλεγμα των νησιών, τα οποία μέχρι το 1912 απο­τε­λού­σαν σχεδόν πάντοτε κράτη!». Ευάγ­γε­λος Αβέρωφ (1930).

Η «Δωδε­κά­νη­σος» είναι ένας όρος που χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε αρχικά για τα δώδεκα νησιά που διεκ­δι­κού­σαν, κατά τα τέλη του 19ου και αρχές του 20ου αιώνα, την ανα­γνώ­ριση της ανεξαρτησί-ας τους από την Οθω­μα­νική Κυβέρ­νηση, που τα είχε ενσω­μα­τώ­σει υπό τη πίεση των Μεγάλων Δυνά­μεων το 1835. Τα νησιά αυτά ήταν: Αστυ­πά­λαια, Ικαρία, Κάλυ­μνος, Κάρ­πα­θος, Κάσος, Καστε­λό­ριζο, Λέρος, Νίσυρος, Πάτμος, Σύμη, Τήλος, Χάλκη. Η Ιωάννα Στεφανόπολι1, με πα-ρότρυνση του Υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών της Ελλάδας, έκανε μια έρευνα για το καθε­στώς όλων των νησιών του ανα­το­λι­κού Αιγαίου από την στιγμή που παρου­σιά­στηκε η Οθω­μα­νική Αυτο-κρατορία στο Αιγαίο. Το απο­τέ­λε­σμα της έρευνάς της δημο­σιεύ­τη­καν στα Γαλλικά σε βιβλίο με τίτλο: LES ILES DEL’ÉGÉE LEURS PRIVILÈGE (ATHÈNES, TH. APOSTOLOPOULOS 1912). Με αυτό το βιβλίο, που απε­τέ­λεσε τη βάση για τη διεκ­δί­κηση των νησιών του Αιγαίου από την Ελλάδα στη­ρι­ζό­μενη στην «Αρχή των Εθνο­τή­των», καθιε­ρώ­θηκε και η ονο­μα­σία των Νότιων Σπο­ρά­δων ως «Δωδε­κά­νη­σος». Επίσης ανα­λύ­θηκε πλήρως το καθε­στώς της Δωδεκανή-σου κατά τους προη­γού­με­νους αιώνες.

Η Ιταλία κατά­λαβε τον Μάιο του 1912 τα νησιά των Νότιων Σπο­ρά­δων στα πλαίσια του Ιταλό – Τουρ­κι­κού πολέμου. Η κατά­ληψη αυτή δικαιο­λο­γή­θηκε ως αντι­πε­ρι­σπα­σμός για να συν­θη­κο­λο­γή­σει η Τουρκία, ώστε να παρα­δώ­σει τη Λιβύη και θα ήταν προ­σω­ρινή. Άλλωστε στη πραγ­μα­τι­κό­τητα δεν έγινε κατά­ληψη αλλά παρά­δοση των νησιών στους Ιταλούς από τους κατοί­κους τους, που ήταν απρο­στά­τευ­τοι στο μένος των Νεό­τουρ­κων. Εκτός από τη Ρόδο και την Κω, που ανήκαν στο Οθω­μα­νικό Κράτος, τα άλλα νησιά ήταν ανε­ξάρ­τητα κράτη και ως εκ τούτου η Ιταλία δεν είχε το δικαί­ωμα να τα κατα­λά­βει. Πράγ­ματι στην αρχή δεν τα κατά­λαβε, αλλά στη συνέ­χεια και μετά από πίεση, κυρίως της Αυστρίας, έκανε μια υπο­τυ­πώδη κατά­ληψη και στην ουσία επι­κυ­ριαρ­χία. Αυτό όμως είναι μια άλλη μεγάλη ιστορία, ενώ αυτό που μας εν-διαφέρει εν προ­κει­μένω είναι η συνέ­χεια της.

Η Ιταλία, παρόλο που έπρεπε να δώσει τα νησιά στην Ελλάδα από το 1912 και μάλιστα όπως συμ­φω­νή­θηκε μεταξύ Τιττόνι και Βενι­ζέ­λου το 1919 μετά από δημο­ψή­φι­σμα, τα κράτησε εκμε­ταλ­λευό­μενη τον πρώτο παγκό­σμιο πόλεμο και τον Ελληνό – Τουρ­κικό πόλεμο του 1919 – 22. Έτσι η Τουρκία «εκχώ­ρησε» στην Ιταλία τα «δικαιώ­ματα» της επί των νησιών αυτών με τη συν­θή­κης της Λωζάν­νης, τον Ιούλιο του 1923 και μετέ­τρεψε τα νησιά σε νόμιμη ιταλική κτήση υπό το όνομα «Ιταλικά νησιά του Αιγαίου». Το Άρθρο 15 λοιπόν της Συν­θή­κης λέει: “Η Τουρκία παραι­τεί­ται υπέρ της Ιταλίας παντός δικαιώ­μα­τος και τίτλου επί των κάτωθι απα­ριθ­μου­μέ­νων νήσων, του­τέ­στι της Αστυ­πά­λαιας, Ρόδου, Χάλκης, Καρ­πά­θου, Κάσου, Τήλου, Νισύρου, Καλύ-μνου, Λέρου, Πάτμου, Λειψούς, Σύμης και Κω, των κατε­χο­μέ­νων νυν υπό της Ιταλίας και των νησίδων των εξ αυτών εξαρ­τω­μέ­νων, ως και της νήσου Καστε­λο­ρί­ζου”. Το Καστε­λό­ριζο ιδιαί-τερα μετα­βι­βά­στηκε το 1921 από τους Γάλλους στους Ιταλούς έναντι αμοιβής. Το γιατί η Τουρ-κία εκχώ­ρησε χωρίς καμιά επι­φύ­λαξη τα νησιά στην Ιταλία είναι και αυτό μια άλλη μεγάλη ι-στορία.

Η Ιταλία όμως το 1912 δεν είχε κατα­λά­βει δεκα­τρία νησιά, όπως πολλοί πιστεύ­ουν και όπως φαί­νε­ται σε μια πρώτη ματιά στη συνθήκη της Λωζάνης (δεν είχε κατα­λά­βει ακόμη το Καστε­λό­ριζο). Όπως η ίδια δια­πί­στωσε αργό­τερα, ήταν 756 νησιά, νησίδες και βρα­χο­νη­σί­δες που απο­τε­λού­σαν 27 συμπλέγ­ματα. Δηλαδή η Τουρκία παρα­χώ­ρησε στην Ιταλία 27 συμπλέγμα-τα νησιών. Άλλωστε μετά από αυτήν την παρα­χώ­ρηση, ξεκί­νησε και μια δια­δι­κα­σία καθο­ρι­σμού της κυριαρ­χίας των βρα­χο­νη­σί­δων μεταξύ Ιταλίας και Τουρ­κίας. Η δια­δι­κα­σία αυτή τελεί­ωσε με την σύναψη συμ­φω­νίας που υπο­γρά­φτηκε στην Άγκυρα στις 4 Ιανουα­ρίου του 1932 και είχε τον τίτλο: Ιταλό – Τουρ­κική συμ­φω­νία σχετική με τον καθο­ρι­σμό των χωρικών υδάτων μεταξύ του νησιού του Καστε­λό­ρι­ζου και της ακτής της Ανα­το­λίας. Με τη συμ­φω­νία αυτή παρα­χω­ρή­θη­καν κάποιες βρα­χο­νη­σί­δες, που ανήκαν στο σύμπλεγμα του Καστε­λό­ρι­ζου και των Αρκιών και κα-θορίστηκαν τα όρια της Δωδε­κα­νή­σου με τη Τουρκία. Η συμ­φω­νία αυτή επι­κυ­ρώ­θηκε με το Νομο­θε­τικό Διά­ταγμα 379 από τον Βασιλιά της Ιταλίας στις 14.4.1932 (Gazzetta Ufficiale 99/29.4.1932).

Η Ιταλία με το Νομο­θε­τικό Διά­ταγμα 1639 του Αυγού­στου του I935, καθό­ρισε να γίνει η με αριθ. VIII γενική απο­γραφή του Ιτα­λι­κού πλη­θυ­σμού, που θα ελάμ­βανε χώρα στις 21.4.I936, ταυ­τό­χρονα με εκείνες των πλη­θυ­σμών των Κολο­νιών και των Κατα­κτή­σεων της Ιταλίας. Στην απο­γραφή αυτή διευ­κρι­νί­ζε­ται ότι η Κατά­κτηση του Αιγαίου (Δωδε­κά­νησα) έχει επι­φά­νεια 2.681,6 τ.χιλμ. και είχε υποστεί μείωση σε σχέση με την απο­γραφή του 1931 κατά 15,4 τ.χιλμ. λόγω της παρα­χώ­ρη­σης στη Τουρκία 22 νησίδων στη περιοχή του Καστε­λό­ρι­ζου και 1 στων Αρκιών. Ως εκ τούτου είχαν μείνει στη κυριαρ­χία της Ιταλίας 733 νησιά, νησίδες και βραχονη-σίδες. Η ίδια απο­γραφή παρου­σιά­ζει ενδια­φέ­ρον για τις ανα­λύ­σεις της. Κατά το διά­στημα 1931 – 1936 στα Δωδε­κά­νησα ο γενικός πλη­θυ­σμός αυξή­θηκε κατά 7,6%, κυρίως λόγω της εγκατάστα-σης Ιταλών στρα­τιω­τών και προ­σω­πι­κού, που προ­έρ­χο­νταν από την περιοχή της Αιθιο­πίας και οι οποίοι αυξή­θη­καν κατά 184,9%. Οι ξένοι υπήκοοι που έμεναν στα νησιά μειώ­θη­καν κατά 40,40%, ενώ οι Δωδε­κα­νή­σιοι αυξή­θη­καν κατά 1,6%. Οι Ιταλοί που διέ­με­ναν το 1936 ήταν το 14,8% του γενικού πλη­θυ­σμού. Η κατα­νομή κατά θρη­σκεία ήταν: 85,96% Ορθό­δο­ξοι, 5,67% Καθο­λι­κοί (εξαι­ρού­νται οι στρα­τιω­τι­κοί), 5,63% Μου­σουλ­μά­νοι και 2,74% Εβραίοι.

Στην Ιταλική απο­γραφή του 1936 έγινε και εδαφική κατα­γραφή των περιο­χών που είχαν προ­σαρ­τη­θεί κατά τα τελευ­ταία χρόνια στο Ιταλικό κράτος. Στο παράρ­τημα ΙΙΙ της απο­γρα­φής περι­λαμ­βά­νε­ται ο χάρτης και ο ονο­μα­στι­κός κατά­λο­γος των 756 νησιών, νησίδων και βραχονη-σίδων όπως καταρ­τί­στηκε από τον καθ. Mario C. Ascari, του Γρα­φείου III, της Υπη­ρε­σίας περι-φερειών και κατοι­κη­μέ­νων κέντρων. Ο κατά­λο­γος αυτός έγινε κατ’ εφαρ­μογή της Ιταλό – Τουρ-κικής συμ­φω­νία της Άγκυρας στις 4.1.1932. Στον κατά­λογο συμπε­ρι­λή­φθη­καν και οι 23 βραχο-νησίδες που είχαν ήδη παρα­χω­ρη­θεί με υπο­ση­μεί­ωση. Η Δωδε­κά­νη­σος δεν ήταν μητρο­πο­λι­τικό Ιταλικό έδαφος, γι’ αυτό η επο­πτεία της ανήκε στο Υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών της Ιταλίας και οι κάτοι­κοί της είχαν ειδική υπη­κο­ό­τητα!

Το μέχρι το 1923 νομικό καθε­στώς ανα­λύ­ε­ται περι­λη­πτικά από τον Ευάγ­γελο Αβέρωφ σε ένα άρθρο του στην Gazette de Lausanne σελ. 3 στις 09.10.1930: «Δια το πολύ κοινόν το οποίον δεv ενδια­φέ­ρε­ται ιδιαι­τέ­ρως διά την ιστορία της Δωδε­κα­νή­σου, το όνομα Δωδε­κά­νη­σος δεν ση-μαίνει παρά δώδεκα νήσους δια­τε­λού­σας υπό την διοί­κηση την μια του ενός και την άλλη του άλλου κράτους. Εν τούτοις η γνώμη αυτή δεν είναι ορθή. Η Δωδε­κά­νη­σος στη πραγ­μα­τι­κό­τητα, είναι το σύμπλεγμα των νησιών, τα οποία μέχρι το 1912 απο­τε­λού­σαν σχεδόν πάντοτε κράτη. Τα κράτη αυτά έζησαν ενίοτε υπό το πολί­τευμά απλών επαρ­χιών ενός ισχυ­ρό­τε­ρου κράτους, άλλα συνη­θέ­στερα, απο­λάμ­βα­ναν πλήρους αυτο­νο­μίας, ή κατά το μάλλον και ήττον μιας σχε­τι­κής αυ-τονομίας. Αυτή ήταν η θέση τους από την άποψη του διε­θνούς δικαίου, την ημέρα κατά την ο-ποία τα κατά­λαβε η Ιταλία». Βέβαια μιλά για τα δώδεκα συμπλέγ­ματα νησιών όπως τα περιγρά-

ψαμε στην αρχή του παρό­ντος άρθρου. Αριθ­μη­τικά μπο­ρούμε να πούμε πως από τα λεγό­μενα σήμερα Δωδε­κά­νησα (756 νησιά, νησίδες και βρα­χο­νη­σί­δες), αν αφαι­ρέ­σουμε τα 25 που αποτε-λούν τη Κω και τα 47 που απο­τε­λούν τη Ρόδο, τα υπό­λοιπα συμπλέγ­ματα νησιών ήταν ανεξάρ-τητες οντό­τη­τες που ανήκαν στους κυρί­αρ­χους κατοί­κους τους (684 νησιά). Για τα ονόματα των νησιών, νησίδων και βρα­χο­νη­σί­δων βλέπε την Ιταλική απο­γραφή του 1936.

Οι Ιταλοί, με λαθρο­χει­ρίες, που στη­ρί­χθη­καν σε διάφορα αφη­γή­ματα και κυρίως σε ένα νομικό καθε­στώς που δημιούρ­γη­σαν προς το συμ­φέ­ρον τους και το περι­γρά­φει εκτενώς στο βι-βλίο του ο Βιτόριο Αλχά­ντεφ: «Ordinamento Giuridico di Rodi», παρα­χά­ρα­ξαν τη πραγ­μα­τική ιστορία και εμείς φαί­νε­ται να την απο­δε­χό­μα­στε ανα­ντίρ­ρητα. Επέ­βα­λαν λοιπόν μια επικυριαρ-χία στα νησιά, ακόμη και στη Ρόδο και στη Κω που θα μπο­ρού­σαν να επι­βά­λουν κυριαρ­χία και όμως δεν το έκαναν. Για το λόγο αυτό τα νησιά υπά­γο­νταν στο Υπουρ­γείο εξω­τε­ρι­κών τη Ιταλί-ας και τα διοι­κούσε ο διπλω­μά­της, ο οποίος μάλιστα εκπρο­σώ­πησε την Ιταλία για τη σύναψη της συμ­φω­νίας με τους Τούρ­κους. Έτσι σήμερα μιλούμε για 13 νησιά που μας παρα­χώ­ρησε η Ιταλί-α, ενώ ξεχνάμε ότι απλά η Ιταλία: απο­χώ­ρησε από τα 27 συμπλέγ­ματα με 720 νησίδες και βρα­χο­νη­σί­δες και βέβαια ούτε καν ασχο­λού­μα­στε με τις 23 βρα­χο­νη­σί­δες που αναιτιολόγη-τα χάρισε η Ιταλία στη Τουρκία, αφού δεν της ανήκαν! Όταν έγιναν όμως αυτά, τον 19ο και αρχές του 20ου αιώνα, οι νησιώ­τες είμα­σταν αδύ­να­μοι. Τώρα δεν είμαστε…. και πρέπει να το δεί­ξουμε με κάθε μέσο!

Το ότι βέβαια ανοήτως οι Τούρκοι, καταρ­γώ­ντας συν­θή­κες, θέλουν να πάρουν τα λεγόμε-να Δωδε­κά­νησα, που ενώ δεν τους ανήκαν και ενώ τα παρα­χώ­ρη­σαν στους Ιταλούς με τη συν-θήκη του 1923 και άρα ακόμη και αν καταρ­γη­θεί (κατά την ανόητη των σκέψη της στρατικοποί-ησης από τους Έλληνες) η συνθήκη του Παρι­σιού τις 10.2.1947 (άρθρο 14) με την οποία οι Ιτα-λοί παρα­χώ­ρη­σαν τα 733 νησιά στη Ελλάδα, θα πρέπει τα νησιά να επι­στρέ­ψουν στη κυριαρ­χία των κατοί­κων τους, όπως το είχαν δεχτεί και οι Ιταλοί όταν πρω­το­ήλ­θαν το Μάιο του 1912.

ΝΙΚΟΛΟΣ ΦΑΡΜΑΚΙΔΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ