Αρχιπέλαγος κλινών με λίγους κατοίκους

Πόσο βιώ­σι­μος είναι ο του­ρι­σμός στη νη­σιω­τι­κή Ελ­λά­δα, όταν ο αριθ­μός των του­ρι­στι­κών κλι­νών φθά­νει να είναι από ίσος έως και τρεις ή τέσ­σε­ρις φορές με­γα­λύ­τε­ρος από τον αριθ­μό των μο­νί­μων κα­τοί­κων; Το πρό­βλη­μα πλέον δεν αφορά μόνο τα «πολύ» του­ρι­στι­κά νησιά, όπως η Μύ­κο­νος και η Σα­ντο­ρί­νη, αλλά δεί­χνει να εστιά­ζε­ται στις Κυ­κλά­δες, συ­μπε­ρι­λαμ­βά­νο­ντας και ορι­σμέ­να μικρά νησιά που θε­ω­ρού­νταν «εναλ­λα­κτι­κοί προ­ο­ρι­σμοί» και στους οποί­ους το πρό­βλη­μα είναι το ίδιο εκρη­κτι­κό. Κι όλα αυτά, χωρίς να συ­νυ­πο­λο­γι­στούν οι βρα­χυ­χρό­νιες μι­σθώ­σεις τύπου Αirbnb, με τις κα­τα­χω­ρί­σεις να είναι σε πολλά νησιά από εκα­το­ντά­δες έως αρ­κε­τές χι­λιά­δες.

Η «Κ» συν­δύ­α­σε τα στοι­χεία της απο­γρα­φής του 2021, τα οποία δη­μο­σιο­ποι­ή­θη­καν φέτος, με την τε­λευ­ταία ετή­σια έκ­θε­ση του Ιν­στι­τού­του Του­ρι­στι­κών Ερευ­νών και Προ­βλέ­ψε­ων (ΙΤΕΠ) του Ξε­νο­δο­χεια­κού Επι­με­λη­τη­ρί­ου Ελ­λά­δας (2022) και τα δια­θέ­σι­μα στοι­χεία για τα ενοι­κια­ζό­με­να δω­μά­τια (2019, Συ­νο­μο­σπον­δία Επι­χει­ρη­μα­τιών Του­ρι­στι­κών Κα­τα­λυ­μά­των Ελ­λά­δας) και τα κά­μπινγκ (ΕΣΥΕ 2021). Για τις Κυ­κλά­δες και τα Δω­δε­κά­νη­σα χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν και στοι­χεία για τις κα­τα­χω­ρί­σεις Airbnb (από την ιστο­σε­λί­δα Inside Airbnb), υπο­λο­γί­ζο­ντας συμ­βα­τι­κά ότι κάθε κα­τα­χώ­ρι­ση αντι­στοι­χεί σε δύο κλί­νες (στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα μπο­ρεί βέ­βαια να είναι αρ­κε­τά πε­ρισ­σό­τε­ρες). Για τις ανά­γκες του ρε­πορ­τάζ εξε­τά­στη­κε το σύ­νο­λο των νη­σιών πλην Κρή­της και Εύ­βοιας.

Τι προ­κύ­πτει από την ανά­λυ­ση των στοι­χεί­ων; Σε πέντε νησιά οι δια­θέ­σι­μες κλί­νες είναι τρι­πλά­σιες «συν» από τον μό­νι­μο πλη­θυ­σμό: Στη Μύ­κο­νο αντι­στοι­χούν 3,7 κλί­νες ανά μό­νι­μο κά­τοι­κο, στη Σα­ντο­ρί­νη 3,42, στη Φο­λέ­γαν­δρο 3,16, στην Iο 3,07, στην Αντί­πα­ρο 3,03. Αυτό ση­μαί­νει ότι στην αιχμή της του­ρι­στι­κής πε­ριό­δου ο πλη­θυ­σμός στα νησιά αυτά υπερ­τρι­πλα­σιά­ζε­ται (καθώς δεν συ­νυ­πο­λο­γί­ζο­νται οι ερ­γα­ζό­με­νοι και γε­νι­κά οι δια­μέ­νο­ντες στο νησί –πλην του­ρι­στών– που δεν είναι μό­νι­μοι κά­τοι­κοί του).

Σε ακόμα έξι νησιά αντι­στοι­χούν πε­ρισ­σό­τε­ρες από δύο κλί­νες σε κάθε μό­νι­μο κά­τοι­κο: στη Σκιά­θο 2,68 κλί­νες ανά μό­νι­μο κά­τοι­κο, στη Σέ­ρι­φο 2,67, στη Σίφνο 2,62, στην Αμορ­γό 2,51, στη Θάσο 2,13 και στη Σί­κι­νο 2,1. Τέλος, πε­ρισ­σό­τε­ρες από μια κλίνη ανά κά­τοι­κο αντι­στοι­χούν σε Κω (1,74), Κέα (1,73), Αγκί­στρι (1,68), Σκό­πε­λο (1,63), Μήλο (1,66), Αστυ­πά­λαια (1,61), Κύθνο (1,56), Τήλο (1,48), Ζά­κυν­θο (1,41), Κάρ­πα­θο (1,36), Αλόν­νη­σο (1,29), Πάτμο (1,27), Νάξο (1,23), Ανάφη (1,18), Τήνο (1,12), Πόρο (1,07) και Ρόδο (1,01).

Οι υπο­δο­μές

Στον αντί­πο­δα, τον μι­κρό­τε­ρο αριθ­μό του­ρι­στι­κών κλι­νών σε σχέση με τον μό­νι­μο πλη­θυ­σμό τους έχουν η Σα­λα­μί­να (με μόλις 105 του­ρι­στι­κές κλί­νες σε μό­νι­μο πλη­θυ­σμό 37.220 κα­τοί­κων) και το Βό­ρειο Αι­γαίο: η Χίος (0,11 κλί­νες/κά­τοι­κο), τα Ψαρά (0,12), η Λέ­σβος (0,15), οι Φούρ­νοι (0,21), η Λή­μνος (0,22).

«Δεν μπο­ρού­με βέ­βαια να κρί­νου­με τον βαθμό της πί­ε­σης που δέ­χε­ται ένα νησί μόνο από τον αριθ­μό των του­ρι­στι­κών κλι­νών ανά μό­νι­μο κά­τοι­κο. Πρέ­πει να λη­φθεί υπόψη πόσο το κάθε νησί είναι ανε­πτυγ­μέ­νο του­ρι­στι­κά, δη­λα­δή έχει την υπο­δο­μή να φι­λο­ξε­νή­σει με­γά­λο αριθ­μό του­ρι­στών, και βέ­βαια το μέ­γε­θός του. Ωστό­σο τα στοι­χεία αυτά μάς επι­βε­βαιώ­νουν τη συ­νέ­χι­ση της τάσης που βλέ­που­με τα τε­λευ­ταία χρό­νια: ότι οι κλί­νες στα του­ρι­στι­κώς ανε­πτυγ­μέ­να νησιά των Κυ­κλά­δων, των Δω­δε­κα­νή­σων και του Ιο­νί­ου συ­νε­χί­ζουν να αυ­ξά­νο­νται, ενώ στο Βό­ρειο Αι­γαίο, παρά τις προ­σπά­θειες που έχουν γίνει τις τε­λευ­ταί­ες δε­κα­ε­τί­ες για ανά­πτυ­ξη του του­ρι­σμού, εξα­κο­λου­θούν να υστε­ρούν. Επι­πλέ­ον, βλέ­που­με ότι τα μικρά νησιά δέ­χο­νται ολο­έ­να με­γα­λύ­τε­ρη πίεση», εκτι­μά ο Χάρης Κοκ­κώ­σης, ομό­τι­μος κα­θη­γη­τής χω­ρι­κού σχε­δια­σμού στο Πα­νε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λί­ας.

Σύμ­φω­να με τον κ. Κοκ­κώ­ση, ο του­ρι­σμός αλ­λά­ζει τα τε­λευ­ταία χρό­νια πρό­σω­πο. «Ο του­ρι­σμός πη­γαί­νει σε μια πιο corporate μορφή, όπου η δια­χεί­ρι­ση του προ­ο­ρι­σμού γί­νε­ται μέσα από τη διε­θνή αγορά, ξε­φεύ­γο­ντας από τον έλεγ­χο των το­πι­κών κοι­νω­νιών. Πα­ράλ­λη­λα, ασκεί­ται πολύ με­γά­λη πίεση μέσω του real estate και του Airbnb, δη­μιουρ­γώ­ντας προ­βλή­μα­τα ιδίως στις μι­κρές το­πι­κές κοι­νω­νί­ες. Το θέμα είναι αν εξαι­τί­ας της ανά­πτυ­ξης των σύγ­χρο­νων μορ­φών του­ρι­σμού ανα­πτύσ­σο­νται και νέες ευ­και­ρί­ες, λ.χ. δρα­στη­ριό­τη­τες που σχε­τί­ζο­νται με ένα εναλ­λα­κτι­κό προ­ϊ­όν και επι­μη­κύ­νουν τη διάρ­κεια της σεζόν. Και αν αυτά δη­μιουρ­γούν ευ­και­ρί­ες εν­δυ­νά­μω­σης στα νησιά που πα­ρου­σιά­ζουν πλη­θυ­σμια­κή κάμψη».

Σε γε­ω­γρα­φι­κό επί­πε­δο, η δυ­σκο­λία πρό­σβα­σης εξα­κο­λου­θεί να παί­ζει ρόλο. «Υπάρ­χει διά­χυ­ση της του­ρι­στι­κής πί­ε­σης από τα πολύ ανε­πτυγ­μέ­να του­ρι­στι­κά νησιά στα γει­το­νι­κά τους, ενώ τα πιο απο­μα­κρυ­σμέ­να νησιά πα­ρα­μέ­νουν προς το παρόν μα­κριά από τη “φρε­νί­τι­δα” των Κυ­κλά­δων».

«Το πρό­βλη­μα του υπερ­του­ρι­σμού έχει δύο πτυ­χές. Η μία αφορά το θέμα της φέ­ρου­σας ικα­νό­τη­τας, αν επαρ­κούν οι φυ­σι­κοί πόροι. Και το δεύ­τε­ρο αφορά το πώς βιώ­νουν οι άν­θρω­ποι αυτό που συμ­βαί­νει. Εν­δια­φέ­ρον είναι ότι παρά την του­ρι­στι­κή ανά­πτυ­ξη, στα πε­ρισ­σό­τε­ρα νησιά πα­ρα­τη­ρού­με στην τε­λευ­ταία απο­γρα­φή μεί­ω­ση του πλη­θυ­σμού», εκτι­μά ο Γιάν­νης Σπι­λά­νης, κα­θη­γη­τής στο Πα­νε­πι­στή­μιο Αι­γαί­ου και διευ­θυ­ντής του Πα­ρα­τη­ρη­τη­ρί­ου Βιώ­σι­μου Του­ρι­σμού Αι­γαί­ου. «Πλέον ο κίν­δυ­νος να απα­ξιω­θεί ένας με­γά­λος αριθ­μός νη­σιών και η πα­ρά­κτια ζώνη είναι ορα­τός. Εχου­με δει πολλά θέ­ρε­τρα πο­λυ­τε­λεί­ας, τόσο στην Ελ­λά­δα όσο στο εξω­τε­ρι­κό να υπο­βαθ­μί­ζο­νται – απλά όλοι νο­μί­ζουν ότι θα είναι στην κο­ρυ­φή για πάντα».

«Στρα­τη­γι­κό λάθος»

Η «υπερ­φόρ­τω­ση» συ­γκε­κρι­μέ­νων πε­ριο­χών συ­νε­χί­ζε­ται, πα­ρό­λο που οι σει­ρή­νες πλη­θαί­νουν. «Πα­ρό­τι οι ανα­πτυ­ξια­κοί νόμοι ήδη από τη δε­κα­ε­τία του ’90 επι­δο­τούν πε­ρισ­σό­τε­ρο τις του­ρι­στι­κές επεν­δύ­σεις στο Βό­ρειο Αι­γαίο, οι επεν­δύ­σεις εξα­κο­λου­θούν να πη­γαί­νουν στις ήδη κο­ρε­σμέ­νες πε­ριο­χές», λέει ο κ. Σπι­λά­νης. «Αυτό είναι ένα στρα­τη­γι­κό λάθος: θα πρέ­πει να στα­μα­τή­σει η επι­δό­τη­ση του­ρι­στι­κών επεν­δύ­σε­ων στα κο­ρε­σμέ­να νησιά και να ενι­σχυ­θεί η ανα­βάθ­μι­ση των υφι­στά­με­νων πα­λαιών ξε­νο­δο­χεια­κών εγκα­τα­στά­σε­ών τους».

Για του λόγου το αλη­θές, στη Μύ­κο­νο έχει πρό­σφα­τα εγκρι­θεί μια στρα­τη­γι­κή επέν­δυ­ση, ενώ έχει υπο­βλη­θεί νέα επεν­δυ­τι­κή πρό­τα­ση για έτερη στρα­τη­γι­κή επέν­δυ­ση… σε αδό­μη­τη ζώνη του νη­σιού. Στη Σα­ντο­ρί­νη το υπουρ­γείο Ανά­πτυ­ξης εξε­τά­ζει πρό­τα­ση για την κα­τα­σκευή συ­γκρο­τή­μα­τος 83 του­ρι­στι­κών κα­τοι­κιών (67 υπέρ­γειες και 16 υπό­σκα­φες) με 83 πι­σί­νες, που πε­ρι­λαμ­βά­νει κέ­ντρο ανα­ζω­ο­γό­νη­σης 2.500 τ.μ., κτί­ρια ξε­νο­δο­χεια­κών λει­τουρ­γιών, πο­λι­τι­στι­κών εκ­δη­λώ­σε­ων σε έκτα­ση 110 στρεμ­μά­των στην πε­ριο­χή Πλα­τύ­να­μος Βλυ­χά­δας. Επί­σης εξε­τά­ζει πρό­τα­ση για τη δη­μιουρ­γία ξε­νο­δο­χεί­ου με 15 βίλες στην Ερ­μιο­νί­δα, στην οποία τα τε­λευ­ταία χρό­νια έχει εγκρι­θεί με­γά­λος αριθ­μός του­ρι­στι­κών επεν­δύ­σε­ων.

Κατά τον κ. Σπι­λά­νη, πρέ­πει να ανοί­ξει η συ­ζή­τη­ση κατά πόσο είναι βιώ­σι­μη η κα­τα­σκευή τόσο πολ­λών με­γά­λης κλί­μα­κας του­ρι­στι­κών επεν­δύ­σε­ων. «Χρεια­ζό­μα­στε του­ρι­σμό υψη­λής προ­στι­θέ­με­νης αξίας. Η του­ρι­στι­κή βιο­μη­χα­νία σή­με­ρα ονο­μά­ζει βιώ­σι­μη ανά­πτυ­ξη την κα­τα­σκευή τε­ρά­στιων μο­νά­δων με ξε­νο­δο­χεία, κα­τοι­κί­ες, πι­σί­νες και γκολφ επει­δή έχουν χα­μη­λό συ­ντε­λε­στή δό­μη­σης. Το μο­ντέ­λο αυτό όχι μόνο δεν είναι βιώ­σι­μο, αλλά μα­κρο­πρό­θε­σμα δεν προ­σφέ­ρει στη χώρα. Κατά τη γνώμη μου, πρέ­πει να αλ­λά­ξου­με προ­σέγ­γι­ση ιδίως στη νη­σιω­τι­κή Ελ­λά­δα και στην πα­ρά­κτια ζώνη. Η ανά­δει­ξη της φυ­σιο­γνω­μί­ας των τόπων, των το­πί­ων, της φύσης, της πο­λι­τι­στι­κής δη­μιουρ­γί­ας είναι αυτό στο οποίο πρέ­πει να επεν­δύ­σου­με. Η πο­λυ­τέ­λεια δεν είναι βιώ­σι­μη, η αυ­θε­ντι­κό­τη­τα όμως είναι».

«Η συ­ζή­τη­ση πρέ­πει να ανοί­ξει άμεσα», εκτι­μά ο κ. Κοκ­κώ­σης. «Θα πρέ­πει να συ­ζη­τή­σου­με μια δια­φο­ρε­τι­κή δια­χεί­ρι­ση, ώστε να λει­τουρ­γούν ικα­νο­ποι­η­τι­κά οι το­πι­κές κοι­νω­νί­ες. Αυτό στις Κυ­κλά­δες είναι με­γά­λο θέμα, καθώς πολλά μέρη δεί­χνουν να χά­νουν την ταυ­τό­τη­τά τους. Η συ­ζή­τη­ση πρέ­πει να είναι χωρίς προ­κα­τα­λή­ψεις. Μπο­ρείς να πεις σε μια κοι­νω­νία ότι πρέ­πει να μεί­νει στο πα­ρελ­θόν, επει­δή εσένα σου αρέ­σει να τη βλέ­πεις έτσι όταν την επι­σκέ­πτε­σαι; Μπο­ρείς να πα­γώ­σεις τον χρόνο; Οχι. Μπο­ρείς όμως να δια­φυ­λά­ξεις κά­ποια στοι­χεία της ταυ­τό­τη­τάς σου: την κλί­μα­κα, την αρ­χι­τε­κτο­νι­κή, το τοπίο. Ει­δάλ­λως θα γί­νεις όπως όλοι οι άλλοι».

«Χρεια­ζό­μα­στε μια συ­ζή­τη­ση σε θε­τι­κό πνεύ­μα, η οποία θα πε­ρι­λαμ­βά­νει όλα τα ζη­τή­μα­τα», εκτι­μά ο κ. Σπι­λά­νης. «Το νέο αφή­γη­μα του του­ρι­σμού θα πρέ­πει να στη­θεί σε στέ­ρε­ες βά­σεις. Ομως για να γίνει αυτή η συ­ζή­τη­ση, η Πο­λι­τεία να στα­μα­τή­σει αυτό που συμ­βαί­νει με το real estate, ώστε να μην έχου­με μη ανα­στρέ­ψι­μες κα­τα­στά­σεις και να μη χά­σουν οι το­πι­κές κοι­νω­νί­ες τον έλεγ­χο του νη­σιού τους. Για πα­ρά­δειγ­μα, πρέ­πει να απα­γο­ρεύ­σει άμεσα την εκτός σχε­δί­ου δό­μη­ση στα νησιά και πα­ράλ­λη­λα το υπουρ­γείο Οι­κο­νο­μι­κών να πάψει να φο­ρο­λο­γεί τους βο­σκό­το­πους και τα αγρο­τε­μά­χια σαν δο­μή­σι­μα οι­κό­πε­δα, ώστε να μην ωθού­νται οι ιδιο­κτή­τες τους να τα που­λή­σουν».

Πηγή kathimerini.gr

Γιώρ­γος Λιά­λιος