Ελλάδα, σαν ένα άδειο κουτί

Π​​ολλά έχουν γρα­φτεί όσον αφορά την ελ­λη­νι­κή κρίση, τις πρό­σφα­τες δια­πραγ­μα­τεύ­σεις και το πε­ρί­φη­μο τρίτο μνη­μό­νιο. Οι βρα­χυ­πρό­θε­σμες συ­νέ­πειες του τρί­του μνη­μο­νί­ου έχουν ανα­λυ­θεί αρ­κε­τά, όμως οι μα­κρο­πρό­θε­σμες επι­πτώ­σεις λίγο έχουν συ­ζη­τη­θεί στην ελ­λη­νι­κή κοι­νω­νία. Οι άμε­σες συ­νέ­πειες της δια­πραγ­μά­τευ­σης είναι εμ­φα­νείς: η αστά­θεια που προ­κλή­θη­κε, πά­γω­σε κάθε σκέψη επέν­δυ­σης, η οι­κο­νο­μία βυ­θί­στη­κε πάλι σε ύφεση (ενώ τα πρώτα ση­μά­δια μιας ισχυ­ρής ανά­καμ­ψης ήταν εμ­φα­νή) και η επι­βο­λή capital controls έφερε το απο­τε­λειω­τι­κό χτύ­πη­μα. Οι μα­κρο­πρό­θε­σμες επι­πτώ­σεις του τρί­του μνη­μο­νί­ου είναι πε­ρισ­σό­τε­ρο χρέος με λι­γό­τε­ρο ΑΕΠ. Εφό­σον για την απο­πλη­ρω­μή του χρέ­ους χρειά­ζο­νται πε­ρισ­σό­τε­ρα φο­ρο­λο­γι­κά έσοδα, τα άτομα και οι επι­χει­ρή­σεις θα απα­ντή­σουν με γνώ­μο­να το συμ­φέ­ρον τους: θα με­τα­να­στεύ­σουν.

Απο­τέ­λε­σμα της αβε­βαιό­τη­τας ήταν η εκτί­να­ξη του χρη­μα­το­δο­τι­κού κό­στους της χώρας. Η Ελ­λά­δα απο­μα­κρύν­θη­κε από το εν­δε­χό­με­νο να μπο­ρεί να δα­νεί­ζε­ται από τις αγο­ρές, συ­νε­πώς μόνη λύση ήταν η κά­λυ­ψη των χρη­μα­το­δο­τι­κών ανα­γκών της μέσω ενός νέου μνη­μο­νί­ου, γε­γο­νός που ση­μαί­νει πως η χώρα αύ­ξη­σε και άλλο τον συ­νο­λι­κό δα­νει­σμό της. Σε συν­δυα­σμό με τις ισχυ­ρές απο­πλη­θω­ρι­στι­κές τά­σεις που έχουν εμ­φα­νι­στεί στην ελ­λη­νι­κή οι­κο­νο­μία μετά την κρίση έχου­με ένα πραγ­μα­τι­κό «σπι­ράλ θα­νά­του» για την ελ­λη­νι­κή οι­κο­νο­μία: οι κα­τα­να­λω­τές και οι επι­χει­ρή­σεις ξο­δεύ­ουν λι­γό­τε­ρο, αφού ανα­μέ­νουν τις τιμές να πέ­σουν πε­ρισ­σό­τε­ρο.

Οι πα­ρα­πά­νω λόγοι σε συν­δυα­σμό με την πε­ραι­τέ­ρω μεί­ω­ση του ει­σο­δή­μα­τος λόγω της φο­ρο­λό­γη­σης, θα οδη­γή­σουν με μα­θη­μα­τι­κή ακρί­βεια σε μα­ζι­κή με­τα­νά­στευ­ση ατό­μων και επι­χει­ρή­σε­ων. Ηδη από τις αρχές της κρί­σης ένα ση­μα­ντι­κό κομ­μά­τι εξει­δι­κευ­μέ­νου ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού ανα­ζή­τη­σε τις τύχες του εκτός της χώρας, ενώ επι­χει­ρή­σεις που μπο­ρού­σαν να με­τα­φέ­ρουν την έδρα τους εκτός Ελ­λά­δος χωρίς ση­μα­ντι­κό αντί­κτυ­πο στις δρα­στη­ριό­τη­τές τους το έπρα­ξαν. Σύμ­φω­να με στοι­χεία της Eurostat, πάνω από 482.000 Ελ­λη­νες με­τα­νά­στευ­σαν στο εξω­τε­ρι­κό την πε­ρί­ο­δο 2008-2013 (4,4% του συ­νο­λι­κού πλη­θυ­σμού σύμ­φω­να με την απο­γρα­φή του 2001), ενώ πε­ρισ­σό­τε­ρες από 14.000 ελ­λη­νι­κές επι­χει­ρή­σεις έχουν με­τα­φερ­θεί στη Βουλ­γα­ρία, σύμ­φω­να με τον πρό­ε­δρο του Ιν­στι­τού­του για την οι­κο­νο­μία της αγο­ράς στη Σόφια.

Ενα ακόμα κύμα μα­ζι­κής με­τα­νά­στευ­σης, αυτή τη φορά συ­νέ­πεια της πο­λι­τι­κής αστά­θειας, είναι προ των πυλών. Φεύ­γο­ντας από τη χώρα, τα άτομα και οι επι­χει­ρή­σεις απο­βάλ­λουν το ανα­λο­γι­κό βάρος της απο­πλη­ρω­μής ενός χρέ­ους που θα φτά­σει το 200% του ΑΕΠ, ενώ επι­βα­ρύ­νο­νται ανα­λο­γι­κά τα άτομα και οι επι­χει­ρή­σεις που θα πα­ρα­μεί­νουν εντός των συ­νό­ρων. Η με­τα­νά­στευ­ση έχει επι­πτώ­σεις και στον χα­ρα­κτή­ρα της οι­κο­νο­μί­ας: η οι­κο­νο­μία γί­νε­ται λι­γό­τε­ρο και­νο­τό­μος, η προ­ο­πτι­κή ξένων επεν­δύ­σε­ων λι­γο­στεύ­ει και άρα η χώρα γί­νε­ται ακόμα πιο εξαρ­τη­μέ­νη από επι­δό­μα­τα, με­τα­βι­βά­σεις και εμ­βά­σμα­τα – ένας πραγ­μα­τι­κά φαύ­λος κύ­κλος.

Οσον αφορά τους αν­θρώ­πους που δεν θα μπο­ρέ­σουν ή δεν θα θε­λή­σουν να με­τα­να­στεύ­σουν, προ­βλέ­που­με ότι οι ρυθ­μοί γεν­νή­σε­ων θα κα­ταρ­ρεύ­σουν. Το δη­μο­γρα­φι­κό πρό­βλη­μα της χώρας (μία από τις γε­νε­σιουρ­γούς αι­τί­ες της κρί­σης και μάλ­λον η λι­γό­τε­ρο συ­ζη­τη­μέ­νη) θα γίνει ακόμα πιο έντο­νο, αφού η με­τα­νά­στευ­ση, ιδιαί­τε­ρα νέων αν­θρώ­πων, και η πτώση στους ρυθ­μούς γεν­νή­σε­ων θα οδη­γή­σουν σε ση­μα­ντι­κή συρ­ρί­κνω­ση του πλη­θυ­σμού. Πέρα από τη συρ­ρί­κνω­ση, η δομή του πλη­θυ­σμού θα είναι ση­μα­ντι­κά δια­φο­ρε­τι­κή: η σχέση ηλι­κια­κής εξάρ­τη­σης (υπο­λο­γι­ζό­με­νη ως ο αριθ­μός εξαρ­τη­μέ­νων ατό­μων, νέων ή ηλι­κιω­μέ­νων, σε σύ­γκρι­ση με τον αριθ­μό των ατό­μων σε ηλι­κί­ες 15-64 ετών) ανα­μέ­νε­ται να αυ­ξη­θεί κα­τα­κό­ρυ­φα. Σε συν­δυα­σμό με την αυ­ξη­μέ­νη ανερ­γία, το απο­τέ­λε­σμα στο ασφα­λι­στι­κό σύ­στη­μα θα είναι ξε­κά­θα­ρο.

Λι­γό­τε­ροι οι­κο­νο­μι­κά ενερ­γοί πο­λί­τες, που υπο­στη­ρί­ζουν με τις ει­σφο­ρές τους πε­ρισ­σό­τε­ρους συ­ντα­ξιού­χους και ανέρ­γους, έχει ως απο­τέ­λε­σμα την πε­ραι­τέ­ρω αύ­ξη­ση του χρέ­ους ή τη μεί­ω­ση του ύψους συ­ντά­ξε­ων και επι­δο­μά­των. Η μα­ζι­κή με­τα­νά­στευ­ση ατό­μων και επι­χει­ρή­σε­ων σε συν­δυα­σμό με τις δη­μο­γρα­φι­κές τά­σεις θα αυ­ξή­σουν το πρό­βλη­μα του χρέ­ους, εφό­σον το ίδιο χρέος θα επι­με­ρί­ζε­ται σε λι­γό­τε­ρα άτομα και επι­χει­ρή­σεις, εξα­ντλώ­ντας τη φο­ρο­δο­τι­κή τους ικα­νό­τη­τα. Εάν δεν δρά­σου­με ου­σια­στι­κά σε εθνι­κό και ευ­ρω­παϊ­κό επί­πε­δο, η Ελ­λά­δα μπο­ρεί πολύ σύ­ντο­μα να με­τα­τρα­πεί σε ένα άδειο κουτί.

Υπάρ­χουν όμως άλλα πα­ρα­δείγ­μα­τα χωρών όπου συρ­ρι­κνώ­θη­κε ο πλη­θυ­σμός τους; Οι πε­ρι­πτώ­σεις της Ια­πω­νί­ας, της Λε­το­νί­ας, της Πορ­το­γα­λί­ας, του Ντι­τρόιτ κ.ά. είναι ίσως πα­ρό­μοιες με αυτήν που θα αντι­με­τω­πί­σει η Ελ­λά­δα. Για πα­ρά­δειγ­μα, οι ρυθ­μοί γέν­νη­σης σχε­δόν σε όλες τις χώρες του πρώην ανα­το­λι­κού μπλοκ συρ­ρι­κνώ­θη­καν τα πρώτα αβέ­βαια χρό­νια μετά την κα­τάρ­ρευ­ση του κομ­μου­νι­σμού. Οι με­τα­να­στευ­τι­κές ροές από τις αδύ­να­μες οι­κο­νο­μί­ες του ανα­το­λι­κού μπλοκ στις ρα­γδαία ανα­πτυσ­σό­με­νες ευ­ρω­παϊ­κές χώρες είχαν ως απο­τέ­λε­σμα τη μεί­ω­ση των ελ­λειμ­μά­των στις Δυ­τι­κές χώρες, ενώ οι χώρες της Ανα­το­λι­κής Ευ­ρώ­πης απο­δυ­να­μώ­θη­καν. Σε ορι­σμέ­νες πε­ρι­πτώ­σεις τα προ­βλή­μα­τα συ­νε­χί­ζο­νται έως σή­με­ρα: η Λε­το­νία έχασε πε­ρί­που το 14% του πλη­θυ­σμού της (340.000 άτομα) την πε­ρί­ο­δο 2000-2011, εξαι­τί­ας της με­τα­νά­στευ­σης (200-215.000 άτομα) και του χα­μη­λού ρυθ­μού γεν­νή­σε­ων (125-140.000 άτομα). Στη Βουλ­γα­ρία ο πλη­θυ­σμός μειώ­θη­κε κατά 1,6 εκατ. άτομα σε σχέση με το 1989 (πριν από το άνοιγ­μα των συ­νό­ρων), φτά­νο­ντας τον ίδιο πλη­θυ­σμό που είχε η χώρα στο τέλος του Β΄ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου, δη­λα­δή μεί­ω­ση της τάξης του 18,2%.

Η κρίση της ευ­ρω­παϊ­κής πε­ρι­φέ­ρειας δη­μιούρ­γη­σε την ίδια απο­πλη­θω­ρι­στι­κή δυ­να­μι­κή και τις ίδιες με­τα­να­στευ­τι­κές ροές με­τα­ξύ πυ­ρή­να και πε­ρι­φέ­ρειας. Η Πορ­το­γα­λία, άλλο ένα θύμα της κρί­σης χρέ­ους, έχει έναν από τους χα­μη­λό­τε­ρους ρυθ­μούς γεν­νή­σε­ων πα­γκο­σμί­ως ήδη από τη δε­κα­ε­τία του 1980 (1,3 παι­διά ανά οι­κο­γέ­νεια, κάτω από τον ρυθμό αντι­κα­τά­στα­σης – 2,1 παι­διά ανά οι­κο­γέ­νεια). Η αυ­ξη­μέ­νη ανερ­γία οδή­γη­σε και εκεί σε αύ­ξη­ση της με­τα­νά­στευ­σης. Αν οι ίδιοι ρυθ­μοί με­τα­νά­στευ­σης, θνη­σι­μό­τη­τας και γεν­νή­σε­ων πα­ρα­μεί­νουν στα­θε­ροί έως το 2050, ο πλη­θυ­σμός της Πορ­το­γα­λί­ας θα έχει συρ­ρι­κνω­θεί κατά 16%.

Η Ια­πω­νία, με το πε­ρί­φη­μο δη­μο­γρα­φι­κό της πρό­βλη­μα, μία από τις αι­τί­ες των «χα­μέ­νων δε­κα­ε­τιών» μετά τη φού­σκα της δε­κα­ε­τί­ας του 1980, ακόμα αντι­με­τω­πί­ζει πα­ρό­μοια προ­βλή­μα­τα, αν και οι ρυθ­μοί με­τα­νά­στευ­σης είναι πολύ μι­κρό­τε­ροι. Ο πλη­θυ­σμός της Ια­πω­νί­ας συρ­ρι­κνώ­θη­κε κατά 268.000 άτομα το 2014, ενώ ο ρυθ­μός γεν­νή­σε­ων είναι μι­κρό­τε­ρος από τον ρυθμό αντι­κα­τά­στα­σης από το 1973. Δεν χρειά­ζε­ται κά­ποιος να έχει σπου­δά­σει οι­κο­νο­μι­κά ώστε να κα­τα­λά­βει πως λι­γό­τε­ροι ενερ­γοί οι­κο­νο­μι­κά πο­λί­τες, ση­μαί­νει λι­γό­τε­ρη κα­τα­νά­λω­ση και συ­νο­λι­κή ζή­τη­ση, μι­κρό­τε­ρους ή αρ­νη­τι­κούς ρυθ­μούς ανά­πτυ­ξης, απο­πλη­θω­ρι­σμό και αυ­ξα­νό­με­νο χρέος. Ως απά­ντη­ση σε αυτό το πρό­βλη­μα, η Ια­πω­νία κα­τέ­χει τα ηνία στον τομέα της ρο­μπο­τι­κής – ίσως πολύ σύ­ντο­μα η έλ­λει­ψη Ια­πώ­νων ερ­γα­τών οδη­γή­σει ανα­πό­φευ­κτα σε μια τέ­τοια λύση.

Οσον αφορά την Ελ­λά­δα το μεί­ζον ζή­τη­μα είναι η πτώση του ΑΕΠ να είναι λι­γό­τε­ρη ανα­λο­γι­κά από τη με­τα­να­στευ­τι­κή εκροή, δη­λα­δή να πα­ρα­μεί­νει στα­θε­ρό το κατά κε­φα­λήν ΑΕΠ. Βέ­βαια το πρό­βλη­μα δεν είναι μόνο ελ­λη­νι­κό και συ­νο­λι­κές λύ­σεις πρέ­πει να δο­θούν και σε ευ­ρω­παϊ­κό επί­πε­δο, μέσω ενός κοι­νού ασφα­λι­στι­κού συ­στή­μα­τος που μοι­ρά­ζει ανα­λο­γι­κό­τε­ρα τα βάρη και μέσω κα­λύ­τε­ρης δια­χεί­ρι­σης και εν­σω­μά­τω­σης των με­τα­να­στών που εισ­ρέ­ουν στην Ε.Ε. Παρά την πολύ δύ­σκο­λη θέση της χώρας μας όμως υπάρ­χουν και αρ­κε­τά θε­τι­κά ση­μεία. Ηδη ο του­ρι­σμός δεί­χνει ιδιαί­τε­ρα δυ­να­τός παρά την αβε­βαιό­τη­τα.

Αλλο ένα πλε­ο­νέ­κτη­μα που δια­θέ­τει η Ελ­λά­δα και δεν μπο­ρεί να με­τρη­θεί εύ­κο­λα είναι το πνευ­μα­τι­κό κε­φά­λαιό της, δη­λα­δή οι νέοι επι­στή­μο­νες, ιδιαί­τε­ρα εξει­δι­κευ­μέ­νοι και αντα­γω­νι­στι­κοί σε πα­γκό­σμιο επί­πε­δο.

Οταν οι προη­γού­με­νες γε­νιές σε συν­δυα­σμό με την κρα­τι­κο­δί­αι­τη ολι­γαρ­χία «συ­ντα­ξιο­δο­τη­θούν», θα υπάρ­ξει μια νέα γενιά σκέ­ψης που θα ανα­λά­βει την πο­λι­τι­κή και οι­κο­νο­μι­κή ζωή του τόπου. Μετά από 10-15 χρό­νια αυτοί οι νέοι άν­θρω­ποι θα μπο­ρέ­σουν να επι­στρέ­ψουν και να δη­μιουρ­γή­σουν στην Ελ­λά­δα, με­τα­φέ­ρο­ντας τις ικα­νό­τη­τές τους με τη μέ­θο­δο της «όσμω­σης» στην υπό­λοι­πη κοι­νω­νία.

* O κ. Jason Μα­νο­λό­που­λος είναι managing partner της Dromeus Capital Management S.A.

Κα­θη­με­ρι­νή