Φαντάσματα στα Δωδεκάνησα

Η Αγγλίδα συγ­γρα­φέας Τζέ­νι­φερ Μπάρ­κλεϊ μιλάει για το νέο της βιβλίο «Wild Abandon», προϊόν μιας πεντα­ε­τούς περι­πλά­νη­σης σε τοπία άγριας ομορ­φιάς και γοη­τευ­τικά ερείπια άλλων εποχών.

Από τον τίτλο κιόλας κατα­λα­βαί­νεις ότι η «Άγρια εγκα­τά­λειψη» δεν είναι ένα συνη­θι­σμένο βιβλίο-ύμνος σύγ­χρο­νου φιλέλ­ληνα για την Ελλάδα, όπως και ότι η Τζέ­νι­φερ Μπάρ­κλεϊ («Falling in Honey», «An Octopus in my Ouzo») δεν είναι μια συνη­θι­σμένη ταξι­διω­τική συγ­γρα­φέας. Μεγα­λω­μένη στα Πένινα Όρη της Αγγλίας, με σπουδές στην Οξφόρδη, κοσμο­γυ­ρι­σμένη και μόνιμη κάτοι­κος Τήλου από το 2011, η Τζέ­νι­φερ αφιέ­ρωσε πέντε ολό­κληρα χρόνια «οργώ­νο­ντας» τα Δωδε­κά­νησα με την τετρά­ποδη φίλη της Λίζα, σε ανα­ζή­τηση ενός κρυμ­μέ­νου πλούτου, εκτός του­ρι­στι­κής πεπα­τη­μέ­νης, που σκε­πά­ζε­ται από τις στάχτες του χρόνου: χωριά-φαντάσματα, εγκα­τα­λε­λειμ­μένα κτίρια, απο­μα­κρυ­σμένα τοπία ανό­θευ­της ομορ­φιάς είναι το πεδίο δράσης της. Πρω­τα­γω­νι­στές της αυθε­ντι­κοί νησιώ­τες που κρατούν τις μνήμες ζωντα­νές – μαζί και έναν τρόπο ζωής που χάνεται. «Όλα ξεκί­νη­σαν από μια σκέψη που είχα όταν πρω­το­α­ντί­κρισα τα έρημα χωριά στο φρύδι της καλ­ντέ­ρας της Νισύρου, την άνοιξη του 2015, καθώς και τις εκκλη­σιές που είχαν χτίσει νησιώ­τες που είχαν μετα­να­στεύ­σει στην Αμερική», γράφει η ίδια. «Άρχισα να σκέ­φτο­μαι πόσα είχαν αλλάξει, και πόσο δρα­μα­τικά, τον τελευ­ταίο αιώνα. Απο­φά­σισα να μάθω περισ­σό­τερα, εξε­ρευ­νώ­ντας περισ­σό­τερα νησιά και επι­στρέ­φο­ντας σε μέρη που μου ήταν ήδη γνωστά, για να ψάξω πιο βαθιά».

Αυτό το αλλό­κοτο καλο­καίρι και ενόψει των κοσμο­γο­νι­κών αλλαγών που λέγεται ότι θα επι­φέ­ρει η παν­δη­μία στον τρόπο που ζούμε, η Μπάρ­κλεϊ, με τις μονα­χι­κές περι­πλα­νή­σεις της, τη διαρκή της επαφή με τη φύση, την τηλερ­γα­σία της, αλλά και την προ­σή­λωσή της στην απλό­τητα και στην ελευ­θε­ρία, γίνεται εξαι­ρε­τικά επί­καιρη. Δεν ξέρω αν θα μετα­φρα­στεί στα ελλη­νικά το βιβλίο της, πάντως οι αγγλο­μα­θείς έχουν πολλά να κερ­δί­σουν δια­βά­ζο­ντάς το.

Διά­λειμμα στο Μεγάλο Χωριό. © David Bouslayev

Τι ιδιαί­τερο έχουν για μια Αγγλίδα συγ­γρα­φέα τα Δωδε­κά­νησα;

Για μένα, Δωδε­κά­νησα είναι οι βρα­χώ­δεις λόφοι που καλύ­πτο­νται από φρύγανα και ευω­διά­ζουν φασκό­μηλο, ρίγανη και θυμάρι. Είναι το κενό: να βρί­σκε­σαι σε μια παραλία και να μην υπάρχει ούτε ένα κτίσμα στο οπτικό πεδίο σου. Είναι η αίσθηση της απο­μό­νω­σης στην εσχατιά της Ευρώπης, όπου η φύση είναι «αφε­ντικό» και η κοι­νό­τητα αισθά­νε­ται πιο σημα­ντική από ό,τι συμ­βαί­νει στον υπό­λοιπο κόσμο. Πριν από έναν αιώνα, ακόμα και τα πιο ήσυχα νησιά ήταν συχνά κέντρα εμπο­ρίου και γεωρ­γίας, υπο­στη­ρί­ζο­ντας χιλιά­δες ανθρώ­πους. Αφότου οι πλη­θυ­σμοί τους συρ­ρι­κνώ­θη­καν, τα ίχνη της ιστο­ρίας τους δεν σβή­στη­καν από νέες κατα­σκευές, αλλά εγκα­τα­λεί­φθη­καν στο τοπίο.

Και οι άνθρω­ποι; Τι σας έφερε κοντά τους;

Σε αυτούς τους μικρούς προ­μα­χώ­νες εκκε­ντρι­κό­τη­τας και ανυ­πα­κοής, με συγκι­νεί το να συναντώ και να γράφω για ανθρώ­πους που έχουν περάσει συναρ­πα­στικά χρόνια στα καράβια, ταξι­δεύ­ο­ντας σε όλο τον κόσμο. Ανθρώ­πους περή­φα­νους, που ζουν σε μέρη με μηδε­νική εγκλη­μα­τι­κό­τητα, επι­νοη­τι­κούς ως προς την επι­βί­ωσή τους (είτε αυτό σημαί­νει ότι κάνουν τρεις δου­λειές είτε ότι παρα­βιά­ζουν κάποιους κανόνες), ευτυ­χείς που ανα­πνέ­ουν καθαρό αέρα και έχουν ένα κομ­μα­τάκι γης για να καλ­λιερ­γούν τροφή και να εκτρέ­φουν μερικά κοτό­πουλα. Ανθρώ­πους που δεν ενδια­φέ­ρο­νται για ακριβά αμάξια, μόδες και τεχνο­λο­γικά μαρα­φέ­τια, αλλά εκτι­μούν την αξία ενός καλού γεύ­μα­τος με καλή παρέα ή μιας μέρας για ψάρεμα.

Τα περισ­σό­τερα μέρη που περι­γρά­φετε βρί­σκο­νται στον αντί­ποδα της του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης, του­λά­χι­στον των μεγα­λύ­τε­ρων νησιών. Πώς βλέπετε την εξέλιξή τους, αλήθεια;

Παραλία της Κω τον χειμώνα. © jennifer barclay

Δεν μπορώ να κρίνω, αφού χάρη στον μαζικό του­ρι­σμό πέταξα και εγώ κάμπο­σες φορές στη Ρόδο και στην Κω με φθηνά εισι­τή­ρια, αλλά προ­σω­πικά προτιμώ μέρη που δεν έχουν «κατα­λη­φθεί» από ξενο­δο­χεία και λοιπές του­ρι­στι­κές υπο­δο­μές. Τα τελευ­ταία χρόνια, μάλιστα, αντι­λή­φθηκα ένα σιωπηλό ρεύμα δια­μαρ­τυ­ρίας των ντόπιων απέ­να­ντι στον υπερ­του­ρι­σμό του all-inclusive, που αλλοιώ­νει τα νησιά τους –παρόλο που μερικές φορές ο του­ρι­σμός είναι ο απο­κλει­στι­κός εργο­δό­της–, και στις ξαπλώ­στρες που καλύ­πτουν κάθε σπιθαμή της παρα­λίας. Από την άλλη, μερικοί μήνες ήπιας του­ρι­στι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας μπορούν να υπο­στη­ρί­ξουν μία ολό­κληρη χρονιά αγρο­τι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας, οπότε όλα είναι θέμα ισορ­ρο­πίας. Στους Αρκιούς, το μικρό­τερο κατοι­κη­μένο νησάκι στα βόρεια Δωδε­κά­νησα που έχει ακτο­πλοϊκή σύνδεση, οι άνθρω­ποι έχουν πιάσει το νόημα, με λίγα ταβερ­νά­κια και ενοι­κια­ζό­μενα δωμάτια που εξα­σφα­λί­ζουν μια αγορά στους ψαράδες και στους τυρο­κό­μους.

Το βιβλίο σας είναι το απο­τέ­λε­σμα μιας πεντα­ε­τούς εξε­ρεύ­νη­σης, που είναι συνάμα και ένα βαθιά προ­σω­πικό ταξίδι. Σας άλλαξε ως άνθρωπο; Σας απο­κά­λυψε κάτι για τον εαυτό σας;

Με είχαν αλλάξει ήδη τα προη­γού­μενα χρόνια, που ζούσα δώδεκα μήνες στην Τήλο – στο προη­γού­μενο βιβλίο μου το ονόμαζα «συμ­μα­ζε­μένη ζωή, απε­ριό­ρι­στη σκέψη». Αφού με συνε­πήρε η ιδέα να εξε­ρευ­νήσω τα Δωδε­κά­νησα μέσα από τα εγκα­τα­λε­λειμ­μένα μέρη τους, άρχισα να πεζο­πορώ, να κατα­σκη­νώνω σε ερημιές, να κολυ­μπάω σε αχαρ­το­γρά­φητα για τον του­ρι­σμό νερά, συνε­παρ­μένη από κάθε ερείπιο που είχε απο­μεί­νει στο τοπίο, τρυ­πώ­νο­ντας σε μισο­κα­τε­στραμ­μένα σπίτια με ξυλό­γλυ­πτα κου­φώ­ματα και καλα­μωτά ταβάνια… Κι αυτό που δια­πί­στωσα ήταν ότι όσο πιο «άγρια» η εμπει­ρία, τόσο μεγα­λύ­τε­ρες οι αντοχές, αλλά και οι επι­θυ­μίες μου. Κάποιες φορές το παρά­κανα, όπως όταν χάθηκα σε μια ερημιά στη Χάλκη και σώθηκα από την αφυ­δά­τωση χάρη σε μια παλιά στέρνα, αλλά μετά χαράς θα υποστώ μερικές γρα­τζου­νιές αν πρό­κει­ται να ανα­κα­λύψω κάτι μονα­δικό.

Ποια εμπει­ρία σάς συγκί­νησε περισ­σό­τερο;

Η Όλυμπος της Καρ­πά­θου, όπου η συγ­γρα­φέας σχε­δί­αζε να μείνει τρεις ημέρες, αλλά πέρασε τελικά ενάμιση χρόνο. © JENNIFER BARCLAY

Συνεχώς με «άγγιζαν» οι λεπτο­μέ­ρειες: ένα ταπεινό κοι­μη­τή­ριο στη Ρόδο, πίσω από τα σπι­τά­κια που είχαν χτιστεί για μου­σουλ­μά­νους ψαράδες από την Κρήτη. Ένα άδειο μπαούλο με μια χει­ρό­γραφη διεύ­θυνση Νέας Υόρκης, σε ένα ερει­πω­μένο σπίτι στην Κω. Με συγκλό­νισε η επί­σκεψη στην  Όλυμπο της Καρ­πά­θου, το πώς έχει γαν­τζω­θεί από τον παρα­δο­σιακό τρόπο ζωής της, καθώς και η υποδοχή που μου επι­φύ­λα­ξαν οι ηρωικές, ακού­ρα­στες γυναί­κες της, που υπο­στη­ρί­ζουν η μία την άλλη, επειδή έτσι έπρεπε πάντα να κάνουν. Δεν θα ξεχάσω τη στιγμή που η Καλ­λιόπη μού έδειξε μια φωτο­γρα­φία από το καφε­νείο της, όπου μια συντρο­φιά αντρών –ανάμεσά τους και ο σύζυγός της– παίζουν μουσική και με ένα νεύμα του χεριού της μου έδωσε να κατα­λάβω ότι κανένας τους πια δεν ζει. Η πιο συγκι­νη­τική μου συνά­ντηση, όμως, ήταν με τον Σάμμυ στην εγκα­τα­λε­λειμ­μένη εβραϊκή συνοι­κία της Παλιάς Πόλης της Ρόδου, όταν μου εξι­στο­ρούσε πώς 1.673 άνθρω­ποι, ανάμεσά τους και η οικο­γέ­νειά του, «φορ­τώ­θη­καν» σε πλοία και κατέ­λη­ξαν στο Άου­σβιτς.

Το χρονικό της περι­πλά­νη­σής σας, μια προ­σω­πική μαρ­τυ­ρία κοι­νω­νι­κής απο­στα­σιο­ποί­η­σης πριν αυτή επι­βλη­θεί από την παν­δη­μία, μοιάζει ιδιαί­τερα επί­καιρο αυτό το παρά­ξενο καλο­καίρι. Πιστεύ­ετε ότι θα βρείτε μιμητές;

Πάντοτε με τρα­βού­σαν τα άγνωστα μέρη και ελπίζω το βιβλίο μου να κατα­φέ­ρει να δείξει τον πλούτο αυτών των νησιών και, ίσως, να ενθαρ­ρύ­νει κάποιους να τα επι­σκε­φθούν εκτός του­ρι­στι­κής σεζόν, είτε για να ακο­λου­θή­σουν τα ίχνη μου είτε για να κάνουν τις δικές τους ανα­κα­λύ­ψεις. Απλώς έξυσα την επι­φά­νεια, υπάρ­χουν τόσα πράγ­ματα ακόμα… Νομίζω ότι αυτή την αλλό­κοτη χρονιά της παν­δη­μίας έχει σημασία να θυμό­μα­στε πόσο δύσκο­λες κατα­στά­σεις είχαν αντι­με­τω­πί­σει οι προη­γού­με­νες γενιές –Kατοχή, πόλεμο, φτώχεια, ξενιτιά– και πώς κατά­φε­ραν να αντε­πε­ξέλ­θουν.

Γράφετε: «Για πολλούς πρόοδος σημαί­νει περισ­σό­τερα απο­κτή­ματα, αλλά για κάποιους από εμάς είναι ελευ­θε­ρία να κατέ­χουν λιγό­τερα – να ζουν χωρίς τηλε­ό­ραση, συνω­στι­σμούς και μπο­τι­λια­ρί­σματα, χωρίς περιττό θόρυβο και κου­ρα­στικά δια­στή­ματα ανα­μο­νής σε τράνσιτ». Μοιάζει σαν ένα μήνυμα από το μέλλον. Νιώθετε ότι η τωρινή δοκι­μα­σία απο­τε­λεί μια ευκαι­ρία να επα­νε­ξε­τά­σουμε το πώς ζούμε;

…Ή σαν μια εικόνα από το παρελ­θόν. Κάποιους από εμάς τους προ­σελ­κύ­ουν μέρη όπως η Τήλος, γιατί δια­θέ­τουν μια απλό­τητα που έχει χαθεί. Πρω­το­ξε­κί­νησα δοκι­μα­στικά να εργά­ζο­μαι από το σπίτι μου στο νησί πριν από δέκα χρόνια και παρα­μένω ευγνώ­μων για την αίσθηση ελευ­θε­ρίας και ικα­νο­ποί­η­σης που μου προ­σφέ­ρει. Ζω σε ένα φαντα­στικό μέρος, εκμε­ταλ­λεύ­ο­μαι στο έπακρο την επαφή μου με τη φύση και μαθαίνω διαρκώς. Αν και το 2020 υπήρξε εφιαλ­τικό για πολλούς ανθρώ­πους και οι οικο­νο­μι­κές του επι­πτώ­σεις θα είναι αισθη­τές για χρόνια, το σοκ που μας επι­φύ­λαξε δείχνει τι είναι σημα­ντικό στη ζωή. Ελπίζω κάποιοι άνθρω­ποι να αδρά­ξουν την ευκαι­ρία για να κάνουν αλλαγές.

Ποια αντι­κεί­μενα είναι τα απο­λύ­τως απα­ραί­τητα όταν ταξι­δεύ­ετε;

Ένα μπολ για το σκυλί μου, ένας υπνό­σα­κος για νυχτε­ρινά δρο­μο­λό­για πλοίων και, φυσικά, σημειω­μα­τά­ριο και στιλό.

Ποια πέντε σημεία θα προ­τεί­νατε σε κάποιον που θέλει να εξε­ρευ­νή­σει τα Δωδε­κά­νησα όπως εσείς;

Υψι­κά­μι­νος στο Βαθύ της Αστυ­πά­λαιας, σβηστή από τη δεκα­ε­τία του ’70. © jennifer barclay

Οι εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νοι οικι­σμοί Μικρό Χωριό και Γερά στην Τήλο. Η ηφαι­στειακή Νίσυρος. Το μισο-εγκαταλελειμμένο χωριό του Εμπο­ριού και τα κτίρια-φαντάσματα των Λουτρών και των Λουτρών Παντε­λίδη. To λιμα­νάκι Βαθύ στην Αστυ­πά­λαια, με τα εγκα­τα­λε­λειμ­μένα σπίτια και την υψι­κά­μινο ασβέστη. Η Βίλα του Μου­σο­λίνι και το παλιό αρχη­γείο των Ιταλών στην Αγία Ελεούσα της Ρόδου. Η Όλυμπος της Καρ­πά­θου και ένας περί­πα­τος στο Τρί­στομο.

Έχετε απο­φα­σί­σει τι θα πραγ­μα­τεύ­ε­ται το επόμενο βιβλίο σας;

Το μόνο σίγουρο είναι ότι θα συνε­χίσω να εξε­ρευνώ και να γράφω για τα νησιά.

Πηγή: kathimerini.gr

Γιώργος Τσίρος