Ιταλοκρατία: Τα 31 χρόνια ιταλικής κατοχής στα Δωδεκάνησα

Πώς εξε­λί­χθηκε η ιταλική κατοχή στα Δωδε­κά­νησα από το 1912 ως τον Β’ Παγκό­σμιο Πόλεμο. Η στρα­τη­γική του Μου­σο­λίνι για τον εξι­τα­λι­σμό των νησιών

Στις 4 Μαΐου 1912, και ενώ μαί­νε­ται ο πόλεμος μεταξύ Ιταλίας και Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας, τα ιταλικά στρα­τεύ­ματα πραγ­μα­το­ποιούν απόβαση στη Ρόδο. Λίγες ημέρες αργό­τερα απο­κτούν τον πλήρη έλεγχο του νησιού. Η Ιτα­λο­κρα­τία στα Δωδε­κά­νησα έχει μόλις ξεκι­νή­σει.

Ιτα­λι­κές δυνά­μεις απο­βαί­νουν στην υπό οθω­μα­νική κτήση Ρόδο, 4 Μαΐου 1912

Όπως ανα­φέ­ρει ο Μηνάς Αλε­ξιά­δης, στο «ΒΗΜΑ» της 4ης Οκτω­βρίου 1994, σχο­λιά­ζο­ντας το βιβλίο του Ζαχαρία Τσιρ­πανλή, επί πολλά χρόνια καθη­γητή της Ευρω­παϊ­κής Ιστο­ρίας στο Πανε­πι­στή­μιο Ιωαν­νί­νων, με τίτλο Ιτα­λο­κρα­τία στα Δωδε­κά­νησα, 1912-1913:

«Το πρώτο μέρος [του βιβλίου] καλύ­πτει τη μετα­βα­τική, θα λέγαμε, εποχή της ιτα­λι­κής κατοχής, από το 1912 ως το 1923. Εύστοχα ονο­μά­ζε­ται «προ­σω­ρινή κατοχή και μόνιμες βλέψεις».

Η πρώτη περί­ο­δος της Ιτα­λο­κρα­τίας

»Οι ιταλοί στρα­τιω­τι­κοί διοι­κη­τές, παρά τους περι­στα­σια­κούς δισταγ­μούς της κυβέρ­νη­σης της Ρώμης, υπέ­σκα­ψαν συστη­μα­τικά θεμε­λιώ­δεις θεσμούς, πάνω στους οποίους είχε επί αιώνες οργα­νω­θεί η ζωή των Δωδε­κα­νη­σίων, όπως η ελλη­νική σχολική παιδεία, η ορθό­δοξη Εκκλη­σία, η τοπική αυτο­διοί­κηση, η οποία σε πολλές περι­πτώ­σεις έφθανε στην αυτο­νο­μία.

»Το πέρασμα της εξου­σίας από την οθω­μα­νική διοί­κηση στην ιταλική δεν υπήρξε ομαλό, αφού ο ελλη­νι­κός πλη­θυ­σμός επε­δί­ωξε από την πρώτη στιγμή την ένωση με τη Μητέρα Πατρίδα. Τις αντι­στά­σεις των κατοί­κων φρό­ντι­σαν με κάθε μέσο οι νέοι κατα­κτη­τές να τις κάμψουν: με οικο­νο­μι­κούς και ψυχο­λο­γι­κούς κατα­να­γκα­σμούς, με διώξεις και εξορίες των «δια­νο­ου­μέ­νων» ­ της ηγε­τι­κής μορ­φω­μέ­νης ομάδας των νησιω­τι­κών κοι­νω­νιών, με την επιβολή της ιτα­λι­κής γλώσσας και κουλ­τού­ρας, με την ανεν­δοί­α­στη πλα­στο­γρά­φηση του ιστο­ρι­κού παρελ­θό­ντος, με τη δια­θλα­σμένη προβολή και εκμε­τάλ­λευση των αρχαιο­λο­γι­κών μνη­μείων».

Το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 6ης Φεβρουα­ρίου 1935, ανα­δη­μο­σιεύει απο­σπά­σματα άρθρου της «Εφη­με­ρί­δος της Γενεύης» για τα Δωδε­κά­νησα και την Ιταλία και συγκε­κρι­μένα για τις εξε­λί­ξεις που έφερε το τέλος του Α’ Παγκο­σμίου Πολέμου και η Μικρα­σια­τική Κατα­στροφή

«Ως μήλον της έριδος παρου­σιά­ζε­ται σήμερον η Δωδε­κά­νη­σος. Η Ιταλία την κατέ­λαβε κατά τον ιτα­λο­τουρ­κι­κόν πόλεμον.

»Η Ελλάς εδο­κί­μασε να απο­κτήση τας ελλη­νι­κάς αυτάς νήσους και διά­φο­ροι συμ­φω­νίαι συνε­ζη­τή­θη­σαν μεταξύ Αθηνών και Ρώμης δια την από­δο­σιν της Δωδε­κα­νή­σου εις την Ελλάδα. (…) Η Ιταλία θα ελάμ­βα­νεν αντι­στάθ­μι­σμα διά της συν­θή­κης των Σεβρών εις την Μικράν Ασίαν.

Χαμένο όνειρο

»Η κατάρ­ρευ­σις όμως του ελλη­νι­κού μετώπου και ο θρί­αμ­βος του τουρ­κι­κού εθνι­κι­σμού διέλυσε το όνειρον τούτο. Και έκτοτε έπαυσε πλέον να γίνεται λόγος περί δημο­ψη­φί­σμα­τος εις την Δωδε­κά­νη­σον ή περί απο­δό­σεως των νήσων εις την Ελλάδα.

»Η Τουρκία παρη­τήθη εξ’ άλλου όλων της των δικαιω­μά­των διά της συν­θή­κης της Λωζάν­νης και παρά την επί­ση­μον δια­μαρ­τυ­ρίαν της ελλη­νι­κής αντι­προ­σω­πείας η Ιταλία εκήρυξε την προ­σάρ­τη­σιν της Δωδε­κα­νή­σου.

»Η δια­μαρ­τυ­ρία αυτή ήτο βεβαίως πλα­τω­νική, αλλά εις την ψυχήν των Ελλήνων παρέ­μει­νεν η ελπίς. Το ζήτημα δεν διηυ­θε­τήθη ούτως ορι­στι­κώς.

»Η Ιταλία, εγκα­τα­στα­θείσα εις την Δωδε­κά­νη­σον, απο­βλέ­πει προς δύο σκοπούς, οι οποίοι αλλη­λο­συ­μπλη­ρού­νται. Να εγκα­τα­στήση εις το Αρχι­πέ­λα­γος μίαν ναυ­τι­κήν βάσιν διά την προς ανα­το­λάς εξά­πλω­σίν της και διά να εξα­σφα­λίση διά παντός την βάσιν ταύτην προ­βαί­νει εις τον εξι­τα­λι­σμόν του εδάφους.

(…)

»Αλλ’ ό,τι ενδια­φέ­ρει είνε ο ελλη­νι­σμός της Δωδε­κα­νή­σου. Η Ιταλία φαί­νε­ται ότι απο­βλέ­πει εις την βαθ­μιαίαν του αφο­μοί­ω­σιν. Η ελλη­νική γλώσσα αντι­κα­θί­στα­ται ολίγον κατ’ ολίγον διά της ιτα­λι­κής εις τα σχολεία».

Εξι­τα­λι­σμός μέσω γεωρ­γι­κών δια­ταγ­μά­των

Η στρα­τη­γική αυτή για εξι­τα­λι­σμό των Δωδε­δα­νή­σων εφαρ­μό­ζε­ται και μέσα από μια σειρά γεωρ­γι­κών νομο­θε­τι­κών δια­ταγ­μά­των που εκδί­δο­νται τη δεκα­ε­τία του 1920 από την ιταλική διοί­κηση και όπως απο­δει­κνύ­ε­ται έχουν έναν πολύ συγκε­κρι­μένο στόχο.

Σημειω­τέων πως από το 1922 την Ιταλία κυβερνά ο φασί­στας δικτά­το­ρας, Μπενίτο Μου­σο­λίνι.

Γράφει, με επι­στολή του στο «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 24ης Οκτω­βρίου 1930, ο γιατρός και δωδε­κα­νή­σιος πολι­τι­κός Σκευο­φύ­λαξ / Σκεύος Ζερβός.

«Το 1920 – ολίγον μετά την πτώσιν των φιλε­λευ­θέ­ρων εν Ελλάδι – εξεδόθη το πρώτον γεωρ­γι­κόν ιτα­λι­κόν νομο­θε­τι­κόν διά­ταγμα υπ’ αριθμόν 36, δια του οποίου “απη­γο­ρεύ­ετο η καλ­λιέρ­γεια των αγρών της Δωδε­κα­νή­σου, οίτινες έχουν διά­θε­σιν προς δασο­ποί­η­σιν, ή εφά­νη­σαν εν αυτοίς πεύκα…”

»Τω 1922 έτερον ιτα­λι­κόν διά­ταγμα  “απη­γό­ρευε την κοπήν των εν τοις αγροίς θάμνων, άνευ ειδικής αδείας”.

(…)

»Τω 1924 διά του υπ’ αριθμόν 19 νομο­θε­τι­κού δια­τάγ­μα­τος – ο γενικός διοι­κη­τής Δωδε­κα­νή­σου έχει δικαιώ­ματα υπάτου και τοπικήν νομο­θε­τι­κήν εξου­σίαν – απη­γο­ρεύθη η ξύλευ­σις εν ταις νήσοις».

(…)

Το διά­ταγμα του 1929 απο­τε­λεί μνημείο αποι­κιο­κρα­τι­κής ανε­λευ­θε­ρίας και νομο­θε­τι­κού παρα­λό­γου

»Δια του δια­τάγ­μα­τος 32 του 1929 οι Ρόδιοι εστε­ρή­θη­σαν τελείως των αγρών των και εκη­ρύ­χθη­σαν έκπτω­τοι της ιδιο­κτη­σίας των κτη­μά­των των, άτινα ούτω κατε­λή­φθη­σαν υπό της Ιταλίας ως “εθνικαί ιτα­λι­καί γαίαι” διά τον λόγο ότι δεν εκαλ­λιέρ­γη­σαν τους αγρούς των τούτους οι Ρόδιοι επί μίαν τριε­τίαν.

»Ως εάν ήτο ποτέ δυνατόν να εκτε­λέ­σουν οιαν­δή­ποτε γεωρ­γι­κήν εργα­σίαν εις αυτούς οι Ρόδιοι, όταν τόσον σαφώς και τόσον αυστη­ρώς απη­γο­ρεύ­ετο αυτοίς τούτο διά τόσων δια­ταγ­μά­των.

Εποι­κι­σμός

»Και οι Ρόδιοι γεωργοί με σπα­ραγ­μόν ψυχής είδον (…) να τους αφαι­ρού­νται οι αγροί των και να στε­ρού­νται τα εύφορα λει­βά­δια της Κατ­τα­βιάς, δια να εγκα­τα­στήση εκεί δωρεάν τους αποί­κους της η Ιταλία, ιδρύ­σασα το χωρίον Σαν Μάρκο και κατη­γα­να­κτη­μέ­νοι ούτοι αντί­κρυ­σαν την αφαί­ρε­σιν του κάμπου των του Μεσα­να­γρού και των πεδιά­δων του Καλα­μώ­νος και της Διμη­λιάς, όπου ο κ. Λάγκο (σ.σ. ο στρα­τιω­τι­κός διοι­κη­τής των ττα­λι­κών κατο­χι­κών δυνά­μεων Δωδε­κα­νή­σου) δια τοιού­των μέσων ίδρυσε το χωρίον Μου­σο­λι­νίαν.

(…)

Ιταλικά χαρά­τσια

»Απέρ­χο­νται οι Ρόδιοι χωρικοί γνω­ρί­ζο­ντες ότι η ιταλική πολι­τική ζητεί επι­μό­νως μεθο­δι­κώς και εντα­τι­κώς να τους συν­θλίψη δι’ απείρων ποι­κι­λο­μόρ­φων μέσων, ενώ ούτοι είναι ανί­κα­νοι ν’ ανθέ­ξουν εις τους βαρυ­τά­τους φόρους του επι­τη­δεύ­μα­τος, του κτη­μα­τι­κού φόρου, του γεωρ­γι­κού, του δημη­τρια­κού, του αγρο­τι­κού, του των δασών φόρου, του των κτηνών, των οικο­δο­μών, της οδο­ποι­ΐας, του έκτα­κτου φόρου, του φόρου χαρ­το­νο­μί­σμα­τος, του καλ­λω­πι­σμού πόλεως, του φόρου προικός, του κινητού, χαρ­το­σή­μου, του λιμένος, του της απο­γρα­φής, του φόρου ενοι­κίου κα πολλών άλλων φόρων μη υπαρ­χό­ντων ποτέ πρό­τε­ρον. (…)

»Απέρ­χο­νται οι Ρόδιοι χωρικοί διότι γνω­ρί­ζουν άριστα και εκ πικράς πείρας ότι το πρό­γραμμα της Ιταλίας εν Δωδε­κα­νήσω είνε η παντί ευσχήμω μέσω ερή­μω­σις της Ρόδου πρω­τί­στως, είτα της Κω και των λοιπών Δωδε­κα­νή­σων μετέ­πειτα, τας οποίας βαθ­μιαίως θα αποι­κίση η Ιταλία».

Μάλιστα σύμφωνα με το άρθρο του «ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΒΗΜΑΤΟΣ» ο ίδιος ο ιταλός διοι­κη­τής Μάριο Λάγκο δήλωνε πως «θα ενταθή περισ­σό­τε­ρον το φαι­νό­με­νον της ελλεί­ψεως εργα­τι­κών χειρών εν σχέσει προς την έκτασιν των καλ­λιερ­γη­σί­μων γαιών και η ανάγκη της μετα­φο­ράς άλλων γεωργών – Ιταλών εξ Ιταλίας – οίτινες θα ανα­λά­βουν την καλ­λιέρ­γειαν των γαιών τούτων, οι οποίοι άλλως θα έμενον ακαλ­λιέρ­γη­τοι και εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νοι».

Από­πειρα πλη­θυ­σμια­κής μετάλ­λα­ξης

Την περίοδο αυτή του εξι­τα­λι­σμού καλύ­πτει το δεύτερο μέρος του προ­α­να­φερ­θέ­ντος βιβλίου του Ζαχαρία Τσιρ­πανλή, Ιτα­λο­κρα­τία στα Δωδε­κά­νησα, 1912-1913

«Κατά την εικο­σα­ε­τία αυτή εισβάλ­λει στα νησιά ανε­μπό­δι­στα, με διεθνή στήριξη ­ χάρη στη συνθήκη της Λωζάν­νης, το αδυ­σώ­πητο πρόσωπο του ιτα­λι­κού φασι­σμού και επι­χει­ρεί­ται συνει­δητά και καθαρά, με σύστημα και πρό­γραμμα, η υλική, πνευ­μα­τική και πλη­θυ­σμιακή μετάλ­λαξη του Νοτιο­α­να­το­λι­κού Αιγαίου».

»Ο ιταλός διοι­κη­τής της Δωδε­κα­νή­σου συνε­χί­ζει να δια­τη­ρεί τις στρα­τιω­τι­κές δικαιο­δο­σίες του και να κυβερνά απο­λυ­ταρ­χικά, με δια­τάγ­ματα.

»Στους Δωδε­κα­νή­σιους παρα­χω­ρεί­ται μια ιδιόρ­ρυθμη ιταλική υπη­κο­ό­τητα (μικρή ή μεγάλη)· τα ονόματα των νησιών αλλοιώ­νο­νται για να φαί­νο­νται σαν ιταλικά, στον τύπο τάχα που είχαν καθιε­ρώ­σει οι Ιωαν­νί­τες Ιππότες κατά τον Μεσαί­ωνα· τα ελλη­νικά σχολεία συν­θλί­βο­νται από τον εξο­ντω­τικό έλεγχο εκ μέρους των αρχών και την οικο­νο­μική δυσπρα­γία.

»Από την άλλη μεριά, εξε­λίσ­σε­ται επι­βλη­τικά η μορ­φω­τική παρου­σία και προ­πα­γάνδα των Ιταλών με το χτίσιμο εντυ­πω­σια­κών σχο­λι­κών συγκρο­τη­μά­των, ναών και νοσο­κο­μείων, τα οποία διευ­θύ­νουν αδελφοί και αδελφές ποι­κί­λων θρη­σκευ­τι­κών ταγ­μά­των που κατα­φθά­νουν από την Ιταλία.

»Η νεολαία οργα­νώ­νε­ται κατά τα φασι­στικά πρότυπα της μητρό­πο­λης. Η τοπική ορθό­δοξη Εκκλη­σία εξω­θεί­ται, με τη συναί­νεση, δυστυ­χώς, των ιεραρ­χών της, στην από­σχιση από το Οικου­με­νικό Πατριαρ­χείο Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως.

»Το Βατι­κανό ιδρύει επι­σκο­πική έδρα στη Ρόδο και διο­ρί­ζει τον πρώτο λατίνο αρχιε­πί­σκοπο (το 1929). Ολες σχεδόν οι επι­χει­ρή­σεις, βιο­μη­χα­νι­κές, αγρο­τι­κές, εμπο­ρι­κές, “καλ­λι­τε­χνι­κής” βιο­μη­χα­νίας, οικο­δο­μι­κές, καθώς και οι τρά­πε­ζες περνούν σε ιταλικά χέρια.

»Ο Δωδε­κα­νή­σιος αγρότης σβήνει κάτω από το βάρος εξου­θε­νω­τι­κών περιο­ρι­σμών, προ­στί­μων, χρεών. Τότε ολο­κλη­ρώ­νε­ται η μαζική έξοδος των ελλήνων κατοί­κων προς το ελλη­νικό κυρίως κράτος, ενώ ενσκή­πτουν ομαδικά οι ιταλοί έποικοι, για τους οποίους ιδρύ­ο­νται αμιγή ιταλικά χωριά ή οικι­σμοί στη Ρόδο, στην Κω και στη Λέρο.

»Παράλ­ληλα, ριζική επέμ­βαση παρα­τη­ρεί­ται στο αστικό και αγρο­τικό τοπίο με τη διά­νοιξη οδών, με κτη­μα­το­γρα­φή­σεις, ασφαλ­το­στρώ­σεις, ανα­γκα­στι­κές απαλ­λο­τριώ­σεις, με την ανέ­γερση κτιρίων που δια­κρί­νο­νται από τον ιταλικό εκλε­κτι­σμό του μεσο­πο­λέ­μου. Γενικά η «πολι­τική του λίθου» έχει αφήσει ζωντανά τα ίχνη της ως σήμερα στα νησιά.

»Η αλλο­τρί­ωση ανθρώ­πων, θεσμών και περι­βάλ­λο­ντος προ­χώ­ρησε ακόμη περισ­σό­τερο με την επέμ­βαση στην τοπική αυτο­διοί­κηση, στη δικα­στη­ριακή πρα­κτική και στην απονομή του δικαίου, στη νομο­θε­τική εξο­μοί­ωση με την Ιταλία».

Γερ­μα­νικά πάντσερ στη Ρόδο

Τέλος ιτα­λο­κρα­τίας και ένωση με την Ελλάδα

Η Ιτα­λο­κρα­τία, η ιταλική κατοχή των Δωδε­κα­νή­σων, που ξεκί­νησε στις 4 Μαΐου του 1912 θα διαρ­κέ­σει ως το 1943.

Toν Σεπτέμ­βριο του 1943, εν μέσω Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου, τα ναζι­στικά στρα­τεύ­ματα θα εκδιώ­ξουν του Ιταλούς πρώην συμ­μά­χους τους, που έχουν πλέον συν­θη­κο­λο­γή­σει με τους Αγγλο­α­με­ρι­κα­νούς.

Το 1945, μετά το τέλος του πολέμου τη διοί­κηση των Δωδε­κα­νί­σων θα ανα­λά­βουν οι Βρε­τα­νοί ώσπου στις 10 Φεβρουα­ρίου 1947, υπο­γρά­φε­ται στο Παρίσι συνθήκη ειρήνης μεταξύ των συμ­μά­χων και των συνα­σπι­σμέ­νων Δυνά­μεων (και Ελλάδας) και της Ιταλίας, σύμφωνα με την οποία η Ιταλία εκχωρεί στην Ελλάδα με πλήρη κυριαρ­χία τα νησιά της Δωδε­κα­νή­σου και τις παρα­κεί­με­νες νησίδες.

Στις 7 Μαρτίου του 1948 τα Δωδε­κά­νησα θα ενωθούν και επίσημα με τη μητέρα Ελλάδα.

Πηγή tovima.gr