Γ. Τσατραφύλλιας, μετεωρολόγος: “Οι υδατικοί πόροι και τα ακραία καιρικά φαινόμενα οι δύο μεγάλες προκλήσεις για τη Ρόδο τα επόμενα 20 χρόνια”

Κύριε Τσα­τρα­φύλ­λια, η Ρόδος βρέθηκε στις 14 Οκτω­βρίου αντι­μέ­τωπη με ιδιαί­τερα έντονες βρο­χο­πτώ­σεις. Ποιοι ατμο­σφαι­ρι­κοί παρά­γο­ντες συνέ­βα­λαν στην εκδή­λωση ενός τόσο ισχυρού φαι­νο­μέ­νου;

Η έντονη κακο­και­ρία που έπληξε τη Ρόδο οφεί­λε­ται στην παρου­σία ενός βαρο­με­τρι­κού χαμηλού, το οποίο δημιούρ­γησε συν­θή­κες έντονης ατμο­σφαι­ρι­κής αστά­θειας. Παράλ­ληλα, η θερμή θάλασσα της ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου τρο­φο­δό­τησε την ατμό­σφαιρα με υγρασία, ευνο­ώ­ντας την ανά­πτυξη ισχυρών καται­γί­δων. Καθο­ρι­στικό ρόλο έπαιξαν οι έντονες ανο­δι­κές κινή­σεις του αέρα, ενώ η τοπο­γρα­φία του νησιού ενδέ­χε­ται να ενί­σχυσε τοπικά τις βρο­χο­πτώ­σεις. Ο συν­δυα­σμός αυτών των παρα­γό­ντων δημιούρ­γησε τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για μεγάλα ύψη βροχής σε σύντομο χρονικό διά­στημα.

Τα τελευ­ταία χρόνια βλέ­πουμε όλο και συχνό­τερα εικόνες από ισχυρές καται­γί­δες και μεγάλες ποσό­τη­τες βροχής που πέφτουν μέσα σε λίγες ώρες. Γιατί συμ­βαί­νει αυτό;

Η κλι­μα­τική αλλαγή επη­ρε­ά­ζει πλέον και τον τρόπο με τον οποίο εκδη­λώ­νο­νται οι βρο­χο­πτώ­σεις. Όσο αυξά­νε­ται η θερ­μο­κρα­σία της ατμό­σφαι­ρας, τόσο περισ­σό­τε­ρους υδρα­τμούς μπορεί να συγκρα­τή­σει, περίπου 7% περισ­σό­τε­ρους για κάθε βαθμό Κελσίου. Αυτό σημαί­νει ότι, όταν δημιουρ­γού­νται οι κατάλ­λη­λες ατμο­σφαι­ρι­κές συν­θή­κες, οι καται­γί­δες μπορούν να γίνουν εντο­νό­τε­ρες και να δώσουν πολύ μεγα­λύ­τε­ρες ποσό­τη­τες βροχής σε μικρό χρονικό διά­στημα. Παράλ­ληλα, η Μεσό­γειος απο­τε­λεί ένα από τα σημα­ντι­κό­τερα σημεία ευαι­σθη­σίας στην κλι­μα­τική αλλαγή, ένα λεγό­μενο «κλι­μα­τικό hotspot». Ωστόσο, χρειά­ζε­ται να ξεκα­θα­ρί­σουμε ότι δεν οφεί­λε­ται κάθε ισχυρή καται­γίδα στην κλι­μα­τική αλλαγή. Εκείνο που αλλάζει είναι οι συν­θή­κες μέσα στις οποίες εκδη­λώ­νο­νται τα φαι­νό­μενα, αυξά­νο­ντας τη δυνα­τό­τητά τους να απο­κτή­σουν μεγα­λύ­τερη ένταση.

Η Ρόδος είχε πληγεί σοβαρά και από την κακο­και­ρία Bora, τον Νοέμ­βριο του 2024. Υπάρ­χουν κοινά μετε­ω­ρο­λο­γικά χαρα­κτη­ρι­στικά ανάμεσα στα δύο φαι­νό­μενα; Μπο­ρούμε να δια­κρί­νουμε κάποια τάση από τέτοια περι­στα­τικά ή χρειά­ζο­νται περισ­σό­τερα χρόνια παρα­τη­ρή­σεων;

Κοινό χαρα­κτη­ρι­στικό των δύο κακο­και­ριών ήταν η παρου­σία βαρο­με­τρι­κών χαμηλών, η έντονη ατμο­σφαι­ρική αστά­θεια και οι μεγάλες ποσό­τη­τες βροχής σε σχετικά μικρό χρονικό διά­στημα. Ωστόσο, κάθε κακο­και­ρία έχει τη δική της δυνα­μική και δεν μπο­ρούμε να θεω­ρούμε ότι δύο έντονα επει­σό­δια έχουν απα­ραί­τητα τον ίδιο μηχα­νι­σμό. Αυτό που μας προ­βλη­μα­τί­ζει είναι ότι, σε ένα ολοένα θερ­μό­τερο κλίμα, η ατμό­σφαιρα μπορεί να δια­θέ­τει περισ­σό­τερη υγρασία, αυξά­νο­ντας τη δυνα­τό­τητα εκδή­λω­σης ακραίων βρο­χο­πτώ­σεων. Παρ’ όλα αυτά, δύο περι­στα­τικά δεν αρκούν για να τεκ­μη­ριώ­σουμε μια κλι­μα­τική τάση. Χρεια­ζό­μα­στε μακρο­χρό­νιες και αξιό­πι­στες μετε­ω­ρο­λο­γι­κές παρα­τη­ρή­σεις, συνήθως του­λά­χι­στον 30 ετών, ώστε να δια­χω­ρί­σουμε τη φυσική μετα­βλη­τό­τητα από τις μακρο­χρό­νιες μετα­βο­λές του κλί­μα­τος.

Έχετε εργα­στεί στο αερο­δρό­μιο της Ρόδου και γνω­ρί­ζετε τις ιδιαί­τε­ρες μετε­ω­ρο­λο­γι­κές συν­θή­κες του νησιού. Τι χαρα­κτη­ρί­ζει το κλίμα της Ρόδου; Υπάρ­χουν χαρα­κτη­ρι­στικά που ευνοούν την εκδή­λωση τόσο ακραίων και­ρι­κών φαι­νο­μέ­νων;

Η Ρόδος χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από τυπικό μεσο­γειακό κλίμα, με θερμά και ξηρά καλο­καί­ρια και ήπιους, σχετικά βρο­χε­ρούς χει­μώ­νες. Ωστόσο, η γεω­γρα­φική της θέση στη νοτιο­α­να­το­λική Μεσό­γειο την καθιστά ευάλωτη σε ισχυρές κακο­και­ρίες, ιδιαί­τερα κατά τη διάρ­κεια του φθι­νο­πώ­ρου και του χειμώνα. Η θάλασσα, που δια­τη­ρεί υψηλές θερ­μο­κρα­σίες ακόμη και το φθι­νό­πωρο, απο­τε­λεί σημα­ντική πηγή υγρα­σίας και ενέρ­γειας για την ανά­πτυξη καται­γί­δων. Παράλ­ληλα, το έντονο ανά­γλυφο του νησιού, με τον ορεινό όγκο του Αττα­βύ­ρου, μπορεί να ενι­σχύ­σει τις βρο­χο­πτώ­σεις μέσω της ορο­γρα­φι­κής ανύ­ψω­σης του αέρα. Από την εμπει­ρία μου στην αερο­πο­ρική μετε­ω­ρο­λο­γία της Ρόδου, γνωρίζω ότι οι και­ρι­κές συν­θή­κες μπορούν να παρου­σιά­ζουν σημα­ντι­κές δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις ακόμη και μεταξύ κοντι­νών περιο­χών. Όταν συν­δυα­στούν οι κατάλ­λη­λες ατμο­σφαι­ρι­κές συν­θή­κες με αυτά τα τοπικά χαρα­κτη­ρι­στικά, μπορεί να εκδη­λω­θούν ιδιαί­τερα έντονα φαι­νό­μενα.

Την ίδια περίοδο που παρα­τη­ρούμε έντονες βρο­χο­πτώ­σεις, πολλές περιο­χές, μεταξύ των οποίων και η Ρόδος, αντι­με­τω­πί­ζουν παρα­τε­τα­μένα δια­στή­ματα ανομ­βρίας. Πώς εξη­γεί­ται μετε­ω­ρο­λο­γικά αυτή η εξέλιξη;

Δεν υπάρχει καμία αντί­φαση ανάμεσα στην παρα­τε­τα­μένη ανομ­βρία και τις ακραίες βρο­χο­πτώ­σεις. Αντί­θετα, είναι δύο φαι­νό­μενα που μπορούν να συνυ­πάρ­χουν σε ένα μετα­βαλ­λό­μενο κλίμα. Η αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας ενι­σχύει την εξά­τμιση και τις απώ­λειες υγρα­σίας από το έδαφος, ενώ παράλ­ληλα μια θερ­μό­τερη ατμό­σφαιρα μπορεί να συγκρα­τεί περισ­σό­τε­ρους υδρα­τμούς, ευνο­ώ­ντας εντο­νό­τε­ρες βρο­χο­πτώ­σεις όταν επι­κρα­τούν οι κατάλ­λη­λες συν­θή­κες. Έτσι, μπορεί να έχουμε μεγάλα δια­στή­ματα χωρίς βροχή και στη συνέ­χεια, μέσα σε λίγες ώρες, να πέφτει νερό που αντι­στοι­χεί σε σημα­ντικό μέρος της επο­χι­κής βρο­χό­πτω­σης. Το πρό­βλημα είναι ότι αυτές οι έντονες βροχές δεν ανα­πλη­ρώ­νουν απα­ραί­τητα τα υδατικά απο­θέ­ματα, καθώς μεγάλο μέρος του νερού απορ­ρέει επι­φα­νειακά, αυξά­νο­ντας τον πλημ­μυ­ρικό κίνδυνο, αντί να εμπλου­τί­ζει τους υπό­γειους υδρο­φο­ρείς.

Υπάρχουν κι εκείνοι που αμφι­σβη­τούν την έκταση της κλι­μα­τι­κής αλλαγής ή θεωρούν ότι η επί­κλησή της χρη­σι­μο­ποιεί­ται συχνά για να εξη­γη­θούν ή να δικαιο­λο­γη­θούν φυσικές κατα­στρο­φές. Τελικά τι συμ­βαί­νει;

Η κλι­μα­τική αλλαγή είναι μια επι­στη­μο­νικά τεκ­μη­ριω­μένη πραγ­μα­τι­κό­τητα και όχι μια θεω­ρη­τική εκτί­μηση. Ωστόσο, πρέπει να ξεκα­θα­ρί­σουμε ότι δεν ευθύ­νε­ται για κάθε ακραίο καιρικό φαι­νό­μενο ούτε μπορεί να απο­τε­λεί άλλοθι για τις κατα­στρο­φές που προ­κα­λού­νται. Η κλι­μα­τική αλλαγή μπορεί να αυξάνει την ένταση και την πιθα­νό­τητα εκδή­λω­σης ορι­σμέ­νων ακραίων φαι­νο­μέ­νων, όμως το μέγεθος μιας κατα­στρο­φής εξαρ­τά­ται σε μεγάλο βαθμό και από την τρω­τό­τητα των υπο­δο­μών, την έκθεση των περιο­χών στον κίνδυνο και την ετοι­μό­τητα της Πολι­τείας. Όταν έχουμε μπα­ζω­μένα ρέματα, ανε­παρκή αντι­πλημ­μυ­ρικά έργα και υπο­δο­μές σχε­δια­σμέ­νες με προ­δια­γρα­φές του χθες, ακόμη και μια ισχυρή βρο­χό­πτωση μπορεί να έχει κατα­στρο­φι­κές συνέ­πειες. Επο­μέ­νως, δεν αρκεί να μιλάμε μόνο για την κλι­μα­τική αλλαγή. Χρεια­ζό­μα­στε καλύ­τερο χωρο­τα­ξικό σχε­δια­σμό, σύγ­χρονα αντι­πλημ­μυ­ρικά έργα και κυρίως πιο ανθε­κτι­κές υπο­δο­μές. Ο καιρός αλλάζει. Το ερώτημα είναι αν οι υπο­δο­μές μας ακο­λου­θούν.

Πόσο έχουν εξε­λι­χθεί τα προ­γνω­στικά μοντέλα τα τελευ­ταία χρόνια; Σε μια κακο­και­ρία όπως αυτή της 14ης Οκτω­βρίου, πόσες ημέρες νωρί­τερα μπο­ρούμε να προ­βλέ­ψουμε την έντασή της;

Η πρό­γνωση του καιρού έχει σημειώ­σει τερά­στια πρόοδο τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες, χάρη στην εξέλιξη των υπε­ρυ­πο­λο­γι­στών, των δορυ­φο­ρι­κών παρα­τη­ρή­σεων και των αριθ­μη­τι­κών προ­γνω­στι­κών μοντέ­λων. Σήμερα μπο­ρούμε να εντο­πί­σουμε την πιθα­νό­τητα εκδή­λω­σης μιας οργα­νω­μέ­νης κακο­και­ρίας ακόμη και 5-7 ημέρες νωρί­τερα, ενώ στις 48-72 ώρες πριν από το φαι­νό­μενο έχουμε συνήθως πιο αξιό­πι­στη εικόνα για τις περιο­χές που θα επη­ρε­α­στούν και την πιθανή έντασή του. Ωστόσο, η ακριβής πρό­βλεψη του ύψους βροχής σε μια συγκε­κρι­μένη περιοχή παρα­μέ­νει σημα­ντική επι­στη­μο­νική πρό­κληση, ιδιαί­τερα στις τοπικές καται­γί­δες με μεγάλη ραγδαιό­τητα. Ακόμη και μια μικρή μετα­τό­πιση ενός καται­γι­δο­φό­ρου πυρήνα μπορεί να δια­φο­ρο­ποι­ή­σει σημα­ντικά τις επι­πτώ­σεις. Γι’ αυτό η πρό­γνωση δεν είναι στατική δια­δι­κα­σία. Χρειά­ζε­ται συνεχής επι­και­ρο­ποί­ηση με βάση τα νεότερα δεδο­μένα από τα προ­γνω­στικά μοντέλα, τους μετε­ω­ρο­λο­γι­κούς σταθ­μούς, τα ραντάρ και τους δορυ­φό­ρους. Υπάρχει όμως και μια σοβαρή αδυ­να­μία που πρέπει να επι­ση­μά­νουμε. Η χώρα μας εξα­κο­λου­θεί να αντι­με­τω­πί­ζει ελλεί­ψεις στην επι­χει­ρη­σιακή κάλυψη από μετε­ω­ρο­λο­γικά ραντάρ. Πρό­κει­ται για ένα εξαι­ρε­τικά σημα­ντικό εργα­λείο, καθώς μας επι­τρέ­πει να παρα­κο­λου­θούμε σε πραγ­μα­τικό χρόνο την ένταση, την κίνηση και την εξέλιξη των καται­γί­δων. Ιδιαί­τερα σε φαι­νό­μενα μεγάλης ραγδαιό­τη­τας, όπου ακόμη και λίγα λεπτά μπορεί να απο­δει­χθούν κρίσιμα, η επαρκής κάλυψη από ραντάρ είναι απα­ραί­τητη για απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τε­ρες έγκαι­ρες προει­δο­ποι­ή­σεις και την προ­στα­σία των πολιτών.

Με βάση όσα γνω­ρί­ζουμε σήμερα, τι θα πρέπει να μας προ­βλη­μα­τί­ζει περισ­σό­τερο για το κλίμα της Ρόδου τα επόμενα είκοσι χρόνια; Υπάρχει κάποια μετα­βολή που θεω­ρείτε ιδιαί­τερα σημα­ντική και η οποία δεν έχει ακόμη γίνει ευρέως αντι­λη­πτή από τους πολίτες;

Αυτό που θα πρέπει να μας προ­βλη­μα­τί­ζει περισ­σό­τερο τα επόμενα είκοσι χρόνια είναι η αυξα­νό­μενη πίεση στους υδα­τι­κούς πόρους της Ρόδου, αλλά και η ενί­σχυση των επι­πτώ­σεων από τα ακραία καιρικά φαι­νό­μενα. Η άνοδος της θερ­μο­κρα­σίας, οι συχνό­τε­ροι και εντο­νό­τε­ροι καύ­σω­νες, η μεγα­λύ­τερη διάρ­κεια των ξηρών περιό­δων και η αυξη­μένη εξά­τμιση ανα­μέ­νε­ται να επι­βα­ρύ­νουν σημα­ντικά το υδατικό ισο­ζύ­γιο του νησιού. Παράλ­ληλα, οι έντονες βρο­χο­πτώ­σεις μπορούν να δημιουρ­γούν σοβαρά πλημ­μυ­ρικά προ­βλή­ματα, χωρίς απα­ραί­τητα να ανα­πλη­ρώ­νουν τα υδατικά απο­θέ­ματα. Εκείνο που ίσως δεν έχει γίνει ακόμη ευρέως αντι­λη­πτό είναι ότι η κλι­μα­τική αλλαγή δεν αφορά μόνο τα ακραία φαι­νό­μενα που βλέ­πουμε στις ειδή­σεις. Επη­ρε­ά­ζει στα­διακά την καθη­με­ρι­νό­τητά μας, τη δια­θε­σι­μό­τητα του νερού, τη γεωργία, τον του­ρι­σμό, την υγεία και την ποιό­τητα ζωής. Για ένα νησί όπως η Ρόδος, με αυξη­μέ­νες ανάγκες σε νερό κατά την του­ρι­στική περίοδο, η προ­σαρ­μογή στις νέες κλι­μα­τι­κές συν­θή­κες απο­τε­λεί πλέον ανα­γκαιό­τητα.