Οι αλλεργικές λεπτομέρειες της οικονομικής επιστήμης

Θα μας φα­νούν θε­ω­ρη­τι­κά και εκτός πραγ­μα­τι­κής ζωής τα πα­ρα­κά­τω . Κά­νου­με λάθος.  Και το κά­νου­με συχνά ως Έλ­λη­νες.

H αλ­λερ­γία με την λε­πτο­μέ­ρεια και η βο­λι­κή και ανέ­ξο­δη απο­ποί­η­ση ευ­θύ­νης ( «εγώ δεν είμαι ει­δι­κός αλλά βλέπω την με­γά­λη ει­κό­να» )μας κάνει πολ­λές φορές να μην βλέ­που­με τε­λι­κά ούτε την μύτη μας, πι­στέψ­τε με.

Του Ηλία Κα­ρα­βό­λια 

Ένας συ­νά­δελ­φος επέ­με­νε το κα­λο­καί­ρι του 2010 ότι οι σχε­δια­σμέ­νοι πολ­λα­πλα­σια­στές με βάση τα δη­μο­σιο­νο­μι­κά μέτρα και τις πε­ρι­κο­πές στο Ά μνη­μό­νιο, θα πέ­σουν εντε­λώς έξω και θα οδη­γη­θού­με σε απί­στευ­τη ύφεση( την είχε προσ­διο­ρί­σει περί του 18% σε βάθος 4 ετών, φα­ντα­στεί­τε ότι φθά­σα­με 24% απώ­λειες ΑΕΠ τε­λι­κά)

Αν θυ­μά­στε, το λάθος των πολ­λα­πλα­σια­στών του ‘Α μνη­μο­νί­ου το πα­ρα­δέ­χθη­κε επί­ση­μα εκ των υστέ­ρων( και αφού ρη­μά­χτη­κε η χώρα μας οι­κο­νο­μι­κά) και ο πρώην γε­νι­κός δ/ντης του ΔΝΤ καθ. Olivier Blanchard.

Γράφω για έναν λόγο το πιο πάνω :ο συ­νά­δελ­φος που εντό­πι­σε το σφάλ­μα της εκτί­μη­σης των πολ­λα­πλα­σια­στών, μας έλεγε τότε ότι είχε δια­βά­σει πολύ καλά την πε­ρί­φη­μη ερ­γα­σία «Stochastic Implications of the Life Cycle-Permanent Income Hypothesis» (γρά­φτη­κε το 1978) στην οποία εγώ προ­σω­πι­κά ομο­λο­γώ ότι δεν είχα εμ­βα­θύ­νει ( μέχρι το 2010 )

Η ερ­γα­σία λοι­πόν αυτή ήταν του χθε­σι­νού νο­μπε­λί­στα οι­κο­νο­μι­κών, κα­θη­γη­τή σή­με­ρα στο Stanford, του Robert Hall.

Σύμ­φω­να με το θε­ω­ρη­τι­κό υπό­δειγ­μα που εξέ­τα­σε ο Hall, και για πολλά χρό­νια μετά βελ­τι­στο­ποιού­σε με βοη­θούς του ερευ­νη­τές, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας εμπει­ρι­κά δε­δο­μέ­να, οι κα­τα­να­λω­τές σε κάθε ανοι­χτή οι­κο­νο­μία επι­διώ­κουν να κα­τα­νεί­μουν την κα­τα­νά­λω­ση τους στον χρόνο, λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τις απρό­βλε­πτες προ­ο­πτι­κές του ει­σο­δή­μα­τος και του πλού­του τους.

Έτσι, μια απρό­σμε­νη ορι­ζό­ντια πε­ρι­κο­πή ει­σο­δή­μα­τος, εξω­θεί επι­βαλ­λό­με­νη από το κρά­τος στην δη­μο­σιο­νο­μι­κή του πο­λι­τι­κή, μπο­ρεί να «εγκα­τα­στα­θεί» στο μυαλό τους ως μό­νι­μη χει­ρο­τέ­ρευ­ση των οι­κο­νο­μι­κών προ­ο­πτι­κών τους, και  μπο­ρεί να έχει δια­φο­ρε­τι­κή επί­δρα­ση από μια πχ προ­σω­ρι­νή αύ­ξη­ση των απο­δο­χών ή ενός έκτα­κτου ει­σο­δή­μα­τος( οπότε και επι­βρα­δύ­νο­νται οι πολ­λα­πλα­σια­στές ανά­καμ­ψης της οι­κο­νο­μί­ας σε εύρος και χρόνο)

Με λίγα λόγια, οι με­τα­βο­λές της κα­τα­νά­λω­σης θα έπρε­πε να θε­ω­ρού­νται από τους σχε­δια­στές οι­κο­νο­μι­κής πο­λι­τι­κής, σε με­γά­λο βαθμό απρό­βλε­πτες με βάση τις ήδη δια­θέ­σι­μες πλη­ρο­φο­ρί­ες( αφού  οι ανα­με­νό­με­νες εξε­λί­ξεις έχουν, θε­ω­ρη­τι­κά, εν­σω­μα­τω­θεί στις απο­φά­σεις)

Η ση­μα­σία αυτής της ερ­γα­σί­ας ξε­πέ­ρα­σε τη θε­ω­ρία της κα­τα­νά­λω­σης. Προ­σέ­φε­ρε ένα από τα βα­σι­κά θε­μέ­λια πάνω στα οποία οι­κο­δο­μή­θη­καν με­τα­γε­νέ­στε­ρα μα­κρο­οι­κο­νο­μι­κά υπο­δείγ­μα­τα, και όχι μο­ντέ­λα πιε­στι­κά και κα­τα­να­γκα­στι­κά όπως αυτό του Α’ μνη­μο­νί­ου – όπου παρά πολ­λοί εί­χα­με έντο­νες αντι­δρά­σεις ότι δεν έβγαι­νε, και φυ­σι­κά μας στοί­χι­σε αλλά δυο μνη­μό­νια, και αρ­κε­τά χρό­νια πι­σω­γυ­ρί­σμα­τος από την ζωή μας.

Τέ­τοια μο­ντέ­λα επι­χει­ρούν να εξη­γή­σουν τις δια­κυ­μάν­σεις της οι­κο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας και να αξιο­λο­γή­σουν τις πα­ρεμ­βά­σεις για τη στα­θε­ρο­ποί­η­ση της.

Και στο ΔΝΤ τα χρη­σι­μο­ποιούν πλέον, όπως τα χρη­σι­μο­ποιούν πε­τυ­χη­μέ­να εδώ και καιρό στις ΗΠΑ  – πχ στην κρίση του 2008 υιο­θε­τή­θη­κε ένα τέ­τοιο dynamic adaptive modelling.

Εμείς εδώ, κά­να­με με­γά­λο λάθος να μην ζη­τή­σου­με νωρίς προ­σφυ­γή στο ΔΝΤ (το έγρα­ψε ο μα­κα­ρί­της Ση­μί­της φυ­σι­κά στην Κα­θη­με­ρι­νή τον Δε­κέμ­βρη του 2008) και αρ­γή­σα­με δυο ολό­κλη­ρα χρό­νια, βά­ζο­ντας στο παι­χνί­δι της σω­τη­ρί­ας μας και τους Ευ­ρω­παί­ους, άπει­ρους και άσχε­τους τότε με την δια­χεί­ρι­ση κρί­σης χρέ­ους( θυ­μί­ζω ότι για εμάς πρώτη φορά έφτια­ξαν μη­χα­νι­σμούς στα­θε­ρό­τη­τας, ΕSM-EFSF- SSM)….

ΥΓ 1 Ο έτε­ρος χθες νο­μπε­λί­στας( κα­θη­γη­τής στο Columbia Michael Woodford) έγρα­ψε ενα εξαι­ρε­τι­κό βι­βλίο το 2003, αν θυ­μά­μαι καλά, το «Ιnterest and Prices» : μια συ­στη­μα­τι­κή προ­σέγ­γι­ση για τη λει­τουρ­γία της νο­μι­σμα­τι­κής πο­λι­τι­κής σε οι­κο­νο­μί­ες όπου οι κε­ντρι­κές τρά­πε­ζες επη­ρε­ά­ζουν τη δρα­στη­ριό­τη­τα κυ­ρί­ως μέσω των επι­το­κί­ων.

Όπως γρά­φει στο δη­μο­σί­ευ­μα του Βή­μα­τος ο Α. Αλε­ξό­που­λος https://www.tovima.gr/2026/10/12/finance/nompel-oikonomias-2026-pos-to-ayrio-epireazei-tin-oikonomia-tou-simera/, η συμ­βο­λή του Woodford επε­κτεί­νε­ται και στη δη­μο­σιο­νο­μι­κή πο­λι­τι­κή.

Σε ερ­γα­σία του με­τέ­πει­τα για τον πολ­λα­πλα­σια­στή των δη­μό­σιων δα­πα­νών, έδει­ξε ότι η απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα των κρα­τι­κών δα­πα­νών για την τό­νω­ση της οι­κο­νο­μί­ας εξαρ­τά­ται, με­τα­ξύ άλλων, από την αντί­δρα­ση της κε­ντρι­κής τρά­πε­ζας. Ιδιαί­τε­ρα όταν τα επι­τό­κια βρί­σκο­νται κοντά στο κα­τώ­τα­το όριό τους, οι δη­μό­σιες δα­πά­νες μπο­ρούν, υπό συ­γκε­κρι­μέ­νες συν­θή­κες, να έχουν ισχυ­ρό­τε­ρη επί­δρα­ση στην πα­ρα­γω­γή.

Ση­μα­σία έχει, επί­σης, η φύση της οι­κο­νο­μι­κής δια­τα­ρα­χής : αν υπο­χω­ρή­σει από­το­μα η ζή­τη­ση, η μεί­ω­ση των επι­το­κί­ων μπο­ρεί να στη­ρί­ξει την πα­ρα­γω­γή και την απα­σχό­λη­ση.

Αν, όμως, η οι­κο­νο­μία πλήτ­τε­ται από μια από­το­μη αύ­ξη­ση του ενερ­γεια­κού κό­στους, η ίδια πα­ρέμ­βα­ση εν­δέ­χε­ται να εντεί­νει τις πλη­θω­ρι­στι­κές πιέ­σεις. Το νέο θε­ω­ρη­τι­κό πλαί­σιο επι­τρέ­πει στους οι­κο­νο­μο­λό­γους να εξε­τά­ζουν πώς με­τα­δί­δε­ται κάθε δια­τα­ρα­χή στην οι­κο­νο­μία και ποιες πα­ρεμ­βά­σεις μπο­ρούν, υπό τις εκά­στο­τε συν­θή­κες, να πε­ριο­ρί­σουν τις συ­νέ­πειες της.

Και κάτι τε­λευ­ταίο : στο νε­ο­κεϋν­σια­νό θε­ω­ρη­τι­κό πλαί­σιο, με το οποίο συν­δέ­ε­ται στενά το έργο του Woodford, οι δυ­σκαμ­ψί­ες των τιμών και των μι­σθών επι­τρέ­πουν στη νο­μι­σμα­τι­κή πο­λι­τι­κή να επη­ρε­ά­ζει την πραγ­μα­τι­κή οι­κο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα, του­λά­χι­στον βρα­χυ­πρό­θε­σμα.

Η πρώτη από τις τρεις βα­σι­κές εξι­σώ­σεις του υπο­δείγ­μα­τος στη­ρί­ζε­ται ακρι­βώς στη θε­ω­ρία κα­τα­νά­λω­σης του Hall συν­δέ­ο­ντας έτσι τις συ­νει­σφο­ρές των δύο φε­τι­νών βρα­βευ­θέ­ντων.

Η αξιο­πι­στία των κε­ντρι­κών τρα­πε­ζών και η επι­κοι­νω­νία των μελ­λο­ντι­κών τους προ­θέ­σε­ων απο­κτούν, συ­νε­πώς, ιδιαί­τε­ρη ση­μα­σία.

Η λο­γι­κή αυτή βρί­σκε­ται πίσω από τη λε­γό­με­νη forward guidance, δη­λα­δή την κα­θο­δή­γη­ση των προσ­δο­κιών για τη μελ­λο­ντι­κή πο­ρεία της νο­μι­σμα­τι­κής πο­λι­τι­κής, που απέ­κτη­σε ιδιαί­τε­ρη ση­μα­σία μετά τη χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή κρίση του 2008.

Ξα­να­λέω : ακού­γο­νται θε­ω­ρη­τι­κά και εκτός πραγ­μα­τι­κής ζωής τα πα­ρα­πά­νω . Κά­νε­τε λάθος. Η επι­στη­μο­νι­κή συ­ζή­τη­ση συ­νε­χί­ζε­ται με­τα­ξύ μι­κρο­οι­κο­νο­μι­κής και μα­κρο­οι­κο­νο­μι­κής, στο νε­ο­κευν­σια­νό υπό­δειγ­μα που πλέον κυ­ριαρ­χεί στην διε­θνή οι­κο­νο­μι­κή πο­λι­τι­κή, σχε­τι­κά με το ποσό  αντα­πο­κρί­νο­νται αυτές οι θε­ω­ρη­τι­κές υπο­θέ­σεις στην πραγ­μα­τι­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά των αν­θρώ­πων( άλλοι πχ έχουν λεφτά για την δύ­σκο­λη ώρα, άλλοι όχι)

Όπως σωστά γρά­φει το δη­μο­σί­ευ­μα, οι δια­φο­ρές αυτές έχουν οδη­γή­σει σε μια νε­ό­τε­ρη γενιά μα­κρο­οι­κο­νο­μι­κών υπο­δειγ­μά­των που εν­σω­μα­τώ­νουν την ετε­ρο­γέ­νεια των νοι­κο­κυ­ριών, τους πε­ριο­ρι­σμούς στον δα­νει­σμό και τις ανι­σό­τη­τες ει­σο­δή­μα­τος και πλού­του.

Ανά­λο­γοι προ­βλη­μα­τι­σμοί υπάρ­χουν και για την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα της κα­θο­δή­γη­σης των προσ­δο­κιών ( βλ Journal of Political Economy Macroeconomics, 2023 ) όπου οι ερευ­νη­τές δια­πί­στω­σαν ότι οι επι­δρά­σεις της forward guidance στις προσ­δο­κί­ες για την πα­ρα­γω­γή και τον πλη­θω­ρι­σμό ήταν ση­μα­ντι­κά μι­κρό­τε­ρες από εκεί­νες που προ­έ­βλε­πε το τυ­πι­κό υπό­δειγ­μα που εξέ­τα­σαν.

Η από­στα­ση λοι­πόν ανά­με­σα στη θε­ω­ρία και στην εμπει­ρι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα υπεν­θυ­μί­ζει ότι τα οι­κο­νο­μι­κά υπο­δείγ­μα­τα απο­τε­λούν ερ­γα­λεία ανά­λυ­σης, με συ­γκε­κρι­μέ­νες υπο­θέ­σεις και πε­ριο­ρι­σμούς. Η χρη­σι­μό­τη­τα τους εξαρ­τά­ται και από τη συ­νε­χή εμπει­ρι­κή δο­κι­μα­σία τους.

ΥΓ 2 Πε­ριτ­τό να πω ότι καλό είναι να μην ασχο­λού­νται με την πο­λι­τι­κή οι μη ει­δι­κοί. Δεν είναι όλα του τύπου «μας εκλε­γεί ο λαός γιατί έχου­με πο­λι­τι­κή αντί­λη­ψη».

Οι ζωές μας δεν είναι για δια­χεί­ρι­ση από όσους «νο­μί­ζουν» ότι ξέ­ρουν, θέ­λουν ή μπο­ρούν. Αλλά για όσους ξέ­ρουν καλά, πολύ καλά, και φυ­σι­κά θέ­λουν και μπο­ρούν….