Ανασκαφικός πυρετός σε ολόκληρο το Αιγαίο – Οι ανασκαφές στην Αστυπάλαια

Και οι ανα­σκα­φές ανα­ζη­τούν την κανο­νι­κό­τητα της μετά COVID-19 εποχής. Μετά δύο χρόνια με απρό­σμενα εμπόδια, περιο­ρι­στικά μέτρα και μειω­μένο προ­σω­πικό σε όσες από τις ανα­σκα­φές πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν, οι αρχαιο­λό­γοι επι­στρέ­φουν στα ανα­σκα­φικά μέτωπα προ­κει­μέ­νου να συνε­χί­σουν όπως προ της παν­δη­μίας το έργο τους. Μαζί και οι φοι­τη­τές ελλη­νι­κών και ξένων πανε­πι­στη­μίων.

Οι μεταλ­λά­ξεις του κορω­νοϊού μπορεί να μην εξα­φα­νί­στη­καν εντελώς, αλλά η χαλά­ρωση των μέτρων επι­τρέ­πει τη διε­νέρ­γεια των ερευνών κατά τα συνήθη επι­στη­μο­νικά πρότυπα. «Φέτος θα έχουμε σε πλήρη ανά­πτυξη τις ανα­σκα­φές ύστερα από δύο χρόνια», λέει στην «Κ» ο διευ­θυ­ντής της Εφο­ρείας Αρχαιο­τή­των Κυκλά­δων Δημή­τρης Αθα­να­σού­λης, αισιο­δο­ξώ­ντας ότι σε πολλές ανα­σκα­φές «περι­μέ­νουμε εξαι­ρε­τικά σημα­ντικά ευρή­ματα».

Ο πλούτος των Κυκλά­δων

Για την Εφορεία Αρχαιο­τή­των Κυκλά­δων φέτος αυξά­νο­νται τα μέτωπα των ανα­σκα­φών. Νέα ανα­σκαφή ανοίγει στη Νάξο, στη θέση Κάτω Χωριά στο Κάστρο Απα­λί­ρου (συνερ­γα­τική της Εφο­ρείας με τη Βρε­τα­νική Σχολή Αθηνών), όπου έχει εντο­πι­στεί σημα­ντι­κός βυζα­ντι­νός οικι­σμός της πρώτης χιλιε­τίας. «Ανα­μέ­νε­ται να δώσει πλη­ρο­φο­ρίες για μια δύσκολη περίοδο για το Βυζά­ντιο, τους μετα­βα­τι­κούς αιώνες. Πρώτη φορά θα σκά­ψουμε έναν αγρο­τικό οικισμό αυτής της εποχής», επι­ση­μαί­νει ο Δ. Αθα­να­σού­λης, τονί­ζο­ντας ότι και στην Τήνο ξεκινά και­νούρ­για ανα­σκαφή σε συνερ­γα­σία με το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών (ΕΙΕ) και ένα κοινό πρό­γραμμα για το βυζα­ντινό και μεσαιω­νικό παρελ­θόν του νησιού. Συγκε­κρι­μένα, σε παλαιο­χρι­στια­νική βασι­λική στη θέση Ρέντια, με συν­διευ­θυ­ντές τον ίδιο και την Ανα­στα­σία Για­γκάκη από την πλευρά του ΕΙΕ.

Ενα ενδια­φέ­ρον πιλο­τικό πρό­γραμμα, το «Αρχαίο όραμα», νέα τεχνο­λο­γική εφαρ­μογή που επι­τρέ­πει την online μετά­δοση της αρχαιο­λο­γι­κής έρευνας μέσω δια­δι­κτυα­κής πλατ­φόρ­μας, ξεκινά από τη Μύκονο. Απευ­θύ­νε­ται σε φοι­τη­τές και μελε­τη­τές και αφορά το Παλαιό­κα­στρο στην Ανω Μερά της Μυκόνου. Σε real time θα μετα­δί­δε­ται από τη Δήλο η έρευνα στη μονό­κλιτη βασι­λική των μέσων του 6ου αιώνα αφιε­ρω­μένη στον Αγιο Κήρυκο. «Ασκαφο ναό όπου οι φοι­τη­τές θα έχουν τη δυνα­τό­τητα να παρα­κο­λου­θή­σουν όλη τη στρω­μα­το­γρα­φία του».

Στη Σίφνο, θα ερευ­νη­θούν σε βάθος και διε­πι­στη­μο­νικά για πρώτη φορά όλες οι θέσεις, με έμφαση στην προϊ­στο­ρική περίοδο και στην εξόρυξη των μετάλ­λων του νησιού. Στην Κύθνο συνε­χί­ζε­ται η ανα­σκαφή Βρυο­κά­στρου με συν­διευ­θυ­ντές στην έρευνα τον Αλέ­ξαν­δρο Μαζαράκη-Αινιάν, καθη­γητή του Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λίας, και τον έφορο των αρχαιο­τή­των Κυκλά­δων. Ο τελευ­ταίος συνε­χί­ζει με τη Ζώζη Παπα­δο­πού­λου και τη Μαρία Σιγάλα τη χαρ­το­γρά­φηση των αρχαιο­τή­των της μυστη­ριώ­δους και μη επι­σκέ­ψι­μης Ρήνειας.

Μια εξαι­ρε­τικά σημα­ντική ανα­σκαφή, διότι για πρώτη φορά απο­κα­λύ­φθηκε ότι το νησί έχει βίο του­λά­χι­στον 5.000 ετών, όπως τονίζει ο διευ­θυ­ντής της Εφο­ρείας Αρχαιο­τή­των Κυκλά­δων, συνε­χί­ζε­ται στο Κάστρο της Χώρας στη Μύκονο. Επίσης η έρευνα στο κάστρο Αντι­πά­ρου, όπου απο­κα­λύ­φθηκε τερά­στιος ενε­τι­κός πύργος. Στην Ιο, η Μαρίζα Μαρθάρη συνε­χί­ζει στον προϊ­στο­ρικό οικισμό του Σκάρκου, στη Θηρασιά οι Κώστας Σμπό­νιας και Ιρις Τζαχίλη με το Πανε­πι­στή­μιο Ιονίου την ανα­σκαφή στην πρω­το­κυ­κλα­δική θέση, ενώ το φιλό­δοξο πρό­γραμμα της έρευνας των ακα­τοί­κη­των νησίδων των Κυκλά­δων φέτος επι­κε­ντρώ­νε­ται στις νησίδες γύρω από τη Μήλο και την Κίμωλο. Για πρώτη φορά θα ερευ­νη­θεί συστη­μα­τικά και η ακα­τοί­κητη Πολύ­αι­γος.

Δεσπο­τικό Αντι­πά­ρου

Νωρίς άρχισε τις εργα­σίες στο Δεσπο­τικό, δυτικά της Αντι­πά­ρου, ο Γιάννος Κου­ρά­γιος. Η συστη­μα­τική έρευνα που ξεκί­νησε το 1997 στο ακα­τοί­κητο νησί έφερε στο φως εκτε­τα­μένη λατρευ­τική εγκα­τά­σταση – τη μεγα­λύ­τερη στις Κυκλά­δες μετά εκείνη της Δήλου. Τώρα προ­χω­ρούν οι ανα­στη­λώ­σεις στο ναό­σχημο κτίριο Δ, λατρευ­τικό κτίριο του 530 π.Χ. με τέσ­σε­ρις κίονες και δίρ­ρι­χτη στέγη. Οι περι­με­τρι­κοί τοίχοι θα σηκω­θούν σε μικρό ύψος και όχι ψηλά, όπως στην ανα­στή­λωση που προη­γή­θηκε στο εστια­τό­ριο και στον ναό. Από την περα­σμένη Δευτέρα στο Δεσπο­τικό ξεκί­νη­σαν και οι ανα­σκα­φές με στόχο τα κτίρια του ανα­το­λι­κού συγκρο­τή­μα­τος, τις εντυ­πω­σια­κές δεξα­με­νές που απο­κα­λύ­φθη­καν πέρυσι, αλλά και τη νησίδα Τσι­μη­ντήρι. Εκεί ήρθαν στο φως δύο μεγάλα κτίρια και ένα είδος πλα­τείας, που χρη­σι­μο­ποιού­σαν για τελε­τουρ­γι­κούς χορούς.

«Το ευχά­ρι­στο είναι ότι φέτος έρχο­νται 40 φοι­τη­τές από ξένα πανε­πι­στή­μια, καθώς και Ελληνες φοι­τη­τές από το Πανε­πι­στή­μιο Ιωαν­νί­νων. Πάμε σε μια κανο­νι­κό­τητα, αλλά με προ­φυ­λά­ξεις». Μαζί του η Αλε­ξάν­δρα Αλε­ξαν­δρί­δου, επί­κουρη καθη­γή­τρια του Πανε­πι­στη­μίου Ιωαν­νί­νων, και η στενή συνερ­γά­τις του Ιλια Νταϊφά από το Πανε­πι­στή­μιο της Θεσ­σα­λίας και βέβαια οι χορηγοί: ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ, Ιδρυμα Π. & Α. Κανελ­λο­πού­λου, Ιδρυμα Α. Γ. Λεβέντη.

Στο νησί υπάρ­χουν μικρές ορατές αλλαγές. Εκτός από τη δια­δρομή για τους επι­σκέ­πτες που φτάνουν στον μώλο, φέτος υπάρχει ωρο­μί­σθιος φύλακας στον χώρο, ενώ με έξοδα του δήμου περι­φρά­χθηκε όλη η χερ­σό­νη­σος. Απο­μέ­νει να ορίσει το υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού εισι­τή­ριο και, βέβαια, να λει­τουρ­γή­σουν χώροι υγιει­νής.

Αρχαιο­λό­γοι, ερευ­νη­τές και φοι­τη­τές ελλη­νι­κών, αλλά και ξένων πανε­πι­στη­μίων, στη μετά COVID-19 εποχή, γυρί­ζουν στα σκάμ­ματα για να απο­κα­λύ­ψουν τεκ­μή­ρια πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς.

Επί­δαυ­ρος

Για πέντε εβδο­μά­δες στο τέλος Ιουνίου ξεκινά την ανα­σκαφή στην περιοχή της Θόλου ο ομό­τι­μος καθη­γη­τής Αρχαιο­λο­γίας Βασίλης Λαμπρι­νου­δά­κης σε συνερ­γα­σία με την Εφορεία Αρχαιο­τή­των Αργο­λί­δας, το Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών και με χρη­μα­το­δό­τηση του Ιδρύ­μα­τος Σταύρος Νιάρχος. Θα συνε­χί­σουν τέλος Αυγού­στου έως τα μέσα Σεπτεμ­βρίου με φοι­τη­τές και από πανε­πι­στή­μια όπως το Πρίν­στον, αλλά και Γερ­μα­νούς φοι­τη­τές του προ­γράμ­μα­τος Erasmus.

«Στο Ασκλη­πιείο πιστεύ­ουμε ότι θα τελειώ­σουμε με το κτίριο, με το υπόγειο που ήταν ανέλ­πι­στη ανα­κά­λυψη», λέει ο ανα­σκα­φέας. Το αρχαϊκό οικο­δό­μημα του 6ου π.Χ. αιώνα που οικο­δο­μή­θηκε δίπλα στην εμβλη­μα­τική Θόλο, διέθετε υπόγειο χώρο αντί­στοιχο του ισο­γείου, με ψηφι­δωτό δάπεδο, κι έδωσε και­νούρ­γιες πλη­ρο­φο­ρίες. Είναι πρό­δρο­μος της μυστη­ρια­κής Θόλου –χώρου της χθόνιας λατρείας του Ασκλη­πιού– και κατε­δα­φί­στηκε όταν απο­φα­σί­στηκε να κατα­σκευα­στεί η νέα. Ολα δεί­χνουν ότι ο Ασκλη­πιός έφθασε στην Επί­δαυρο πολύ νωρί­τερα από ό,τι πιστεύ­αμε.

Πέρυσι, η ανα­σκα­φική ομάδα εντό­πισε και τις τέσ­σε­ρις πλευρές του μνη­μεια­κού υπο­γείου και έφτασε στη νοτιο­δυ­τική γωνία του, όπου υπάρχει ενσω­μα­τω­μένη στο κατα­πλη­κτικό μωσαϊκό δάπεδο μεγάλη λεκάνη. Προ­φα­νώς εκεί μαζεύ­ο­νταν τα υγρά κάποιας τελε­τουρ­γίας. Το υπόγειο αυτό είχε και σκάλα. Κάποιες «πληγές» στο δάπεδο, συμ­με­τρι­κές, μαρ­τυ­ρούν τη στε­ρέ­ωση τρα­πε­ζιών – «φέτος θα εξε­τά­σουμε τι είδους τελε­τουρ­γίες γίνο­νταν εκεί».

Το δεύτερο ανα­σκα­φικό μέτωπο είναι στην πόλη της Επι­δαύ­ρου, όπου τον περα­σμένο Δεκέμ­βριο απο­κα­λύ­φθηκε γυναι­κείο άγαλμα φυσικού μεγέ­θους. Ηρθε στο φως στον χώρο της αγοράς της αρχαίας Επι­δαύ­ρου. «Οσοι έχουν περ­πα­τή­σει από το λιμάνι στο μικρό θεα­τράκι, θα έχουν δει τα ερείπια ενός μεγάλου ρωμαϊ­κού κτιρίου», σχο­λιά­ζει ο κ. Λαμπρι­νου­δά­κης. «Ως εκεί φτάσαμε. Εκεί φτάνει η στοά, η οποία στη ρωμαϊκή εποχή συν­δυά­στηκε με τη δεξα­μενή. Πίσω από τη στοά εντο­πί­σαμε μεγάλο άνδηρο του 4ου αι. π.Χ. και σε αυτό βρέθηκε το μαρ­μά­ρινο άγαλμα γυναί­κας που χρο­νο­λο­γεί­ται στους αυτο­κρα­το­ρι­κούς ρωμαϊ­κούς χρόνους και πολλά ανα­θή­ματα. Φέτος θα σκά­ψουμε βαθύ­τερα».

Υπάρχει, βέβαια, και το οικο­δό­μημα Κρήνης κοντά στο μικρό θέατρο. Νέα στοι­χεία ενθαρ­ρύ­νουν την ταύτιση του συγκρο­τή­μα­τος με το ανα­φε­ρό­μενο από τον Παυ­σα­νία τέμενος του Ασκλη­πιού στην πόλη της Επι­δαύ­ρου.

Αστυ­πά­λαια

Στο δύσβατο Βαθύ στης Αστυ­πά­λαιας, ο διευ­θυ­ντής της ανα­σκα­φής Ανδρέας Βλα­χό­που­λος περι­μέ­νει 25 αρχαιο­λό­γους, αρχι­τέ­κτο­νες, συντη­ρη­τές και φοι­τη­τές να ξεκι­νή­σουν τον Ιούλιο. Ανάμεσά τους και ομάδα Βρε­τα­νών επι­στη­μό­νων. Το πρό­γραμμα περι­λαμ­βά­νει 15 ημέρες μελέτης του συνόλου των ευρη­μά­των της προη­γού­με­νης ανα­σκα­φι­κής περιό­δου και έπειτα, τον Σεπτέμ­βριο, τρεις εβδο­μά­δες στο­χευ­μέ­νης έρευνας στο πεδίο.

Αστυ­πά­λαια. Ο τεχνί­της ανα­σκα­φής Ιωάννης Σταυλάς με τον σχε­δια­στή της έρευνας Νίκο Σεπε­τζό­γλου ανα­σύ­ρουν εγχυ­τρικό αγγείο της έρευνας του 2021, το οποίο θα ερευ­νη­θεί στο εργα­στή­ριο.

Δέκα χρόνια τώρα, οι αρχαιο­λο­γι­κές έρευνες υπό την αιγίδα της Εν Αθήναις Αρχαιο­λο­γι­κής Εται­ρείας και την υπο­στή­ριξη του Πανε­πι­στη­μίου Ιωαν­νί­νων είχαν εντυ­πω­σιακά απο­τε­λέ­σματα. Στις μνη­μεια­κές κατα­σκευές της ανα­το­λι­κής ακτής του ακρω­τη­ρίου πέρυσι απο­κα­λύ­φθη­καν νέοι άθικτοι, εγχυ­τρι­σμοί βρεφών. «Το τελευ­ταίο που περί­μενα ήταν μια λιθό­στρωτη “εξέδρα” σε αυτό το πλάτωμα που βρί­σκε­ται στο εσω­τε­ρικό του μεγάλου εντυ­πω­σια­κού ανα­λημ­μα­τι­κού έργου. Σε συγκε­κρι­μένο σημείο της βρέ­θη­καν σε ομάδα το ένα δίπλα στο άλλο, κολλητά, τέσσερα μεγάλα πήλινα αγγεία περίπου του 3000 π.Χ., με ταφές βρεφών. Εκεί θα εστιά­σει η μικρο­α­να­σκαφή υπό τον Σάιμον Χίλσον, καθη­γητή Ανθρω­πο­λο­γίας του Πανε­πι­στη­μίου του Λον­δί­νου, με τη συν­δρομή της μελε­τή­τριας Αλίκης Γιαν­νί­κου του Πανε­πι­στη­μίου Ιωαν­νί­νων. Σκοπός, να απο­σα­φη­νι­στεί το εν πολλοίς άγνωστο μέχρι σήμερα έθιμο ταφής στο προϊ­στο­ρικό Αιγαίο», υπο­γραμ­μί­ζει ο ανα­σκα­φέας.

Εξω­τε­ρικά από τα αγγεία βρέ­θη­καν τοπο­θε­τη­μένα κοχύλια και βότσαλα, επίσης καμένοι σπόροι και καρποί, πιθανόν κατά­λοιπα επι­τά­φιων τελετών. «Δεν υπάρ­χουν ατομικά κτε­ρί­σματα, αλλά συλ­λο­γική τιμή. Μόνο σε μια ταφή βρήκαμε πριν από πέντε χρόνια, κοντά στο κρανίο του μωρού, μια ωραία λίθινη χάντρα. Απο­χω­ρί­ζε­ται η κοι­νω­νία των ζωντα­νών το αντι­κεί­μενο που μέχρι τότε είχε χρη­στική σημασία και το καταρ­γεί στη μνήμη του νεκρού παιδιού. Του προ­σφέ­ρει κτε­ρί­σματα από το εργα­λειακό απόθεμα της κοι­νό­τη­τας. Το γεγονός ότι μια ανα­σκαφή σε τέσσερα δια­φο­ρε­τικά σημεία του ακρω­τη­ρίου ανα­δει­κνύει μια τέτοια έκταση αυτού του ταφικού εθίμου, μας κάνει προ­σε­κτι­κούς».

Μεγάλη έκπληξη είναι και ένα μαρ­μά­ρινο ειδώλιο νέου τύπου που βρέθηκε πέρυσι στην πάνω επι­φά­νεια του λιγο­στού χώματος του συνόλου. Οπως μας εξηγεί ο διευ­θυ­ντής της ανα­σκα­φής και ανα­πλη­ρω­τής καθη­γη­τής Προϊ­στο­ρι­κής Αρχαιο­λο­γίας στο Πανε­πι­στή­μιο Ιωαν­νί­νων, «έχει την πλα­στι­κό­τητα των νεο­λι­θι­κών και την αφαι­ρε­τι­κό­τητα των πρω­το­κυ­κλα­δι­κών». Στον τόπο όπου εντο­πί­στηκε υπάρ­χουν τριγύρω βρα­χο­γρα­φίες πλοίων, σπειρών, ξιφών της 3ης χιλιε­τία π.Χ. Υπο­στη­ρι­κτές της ανα­σκα­φής είναι η ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ του Θανάση Μαρ­τί­νου και η Γενική Γραμ­μα­τεία Αιγαίου στη Μυτι­λήνη.

Πηγή kathimerini.gr