Ο εκλογικός νόμος και οι προϋποθέσεις αυτοδυναμίας

Κοντός ψαλμός αλληλούια… Το βράδυ της Κυριακής, λίγο μετά τις 9, θα γνωρίζουμε το εκλογικό αποτέλεσμα, σύμφωνα τουλάχιστον με τις ανακοινώσεις του υπουργείου Εσωτερικών και της εταιρίας που έχει αναλάβει και φέτος το έργο της μετάδοσης των αποτελεσμάτων. Θα γνωρίζουμε, δηλαδή, πώς ψηφίσαμε και κατά πόσον υπάρχει ζωντανή η προοπτική για τη δημιουργία μιας ισχυρής, σταθερής κυβέρνησης. Ακόμα κι αν χρειαστεί να περιμένουμε μέχρι το επόμενο πρωί, εάν τα πράγματα είναι οριακά.
Το «μπόνους»
Είναι αλήθεια ότι ο ισχύων εκλογικός νόμος Παυλόπουλου (ν. 3636/2008), ο οποίος θα εφαρμοστεί για πρώτη φορά στις αυριανές εκλογές, παρέχει στο πρώτο κόμμα αυξημένες πιθανότητες αυτοδυναμίας, με το «μπόνους» των 50 εδρών που του αποδίδονται. Αν, όμως, θεωρητικά ο στόχος της αυτοδυναμίας φαίνεται, ίσως, τώρα ευκολότερος, αφού ακριβώς το ίδιο εκλογικό σύστημα στην προηγούμενη εκδοχή του (νόμος Σκανδαλίδη 3231/2004) προέβλεπε την κατανομή στο πρώτο κόμμα 40 εδρών ως «μπόνους», η πρωτοφανής για τη μεταπολιτευτική περίοδο πολιτική πραγματικότητα που έχει διαμορφωθεί το τελευταίο διάστημα στη χώρα μας καθιστά την προοπτική της αυτοδυναμίας μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση. Εξετάζοντας τις παραμέτρους του εκλογικού συστήματος, μπορούμε να συμπεράνουμε πώς διαμορφώνονται οι πιθανότητες αυτοδυναμίας. Καταρχάς, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε, ότι είναι μύθος πως για την επίτευξη αυτοδυναμίας το πρώτο κόμμα θα πρέπει να συγκεντρώσει το α’ ή το β’ ποσοστό. Κανένα συγκεκριμένο ποσοστό δεν υπάρχει προκειμένου να συγκεντρώσει το πρώτο κόμμα τις 151 έδρες. Κάτι που, υπό ακραίες συνθήκες, μπορεί να επιτευχθεί, για παράδειγμα, και με ποσοστό της τάξης του 32%.
Θα πρέπει επίσης να επισημάνουμε ότι επικρατεί η αντίληψη πως η αυτοδυναμία εξαρτάται κυρίως από τον αριθμό των κομμάτων που θα συγκεντρώσουν το όριο του 3% και θα εισέλθουν στη Βουλή. Το κριτήριο αυτό αποτελεί, αναμφίβολα, καθοριστικό παράγοντα, καθώς όσο λιγότερα είναι τα κόμματα της Βουλής, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες αυτοδυναμίας για το πρώτο κόμμα.
Το πιο καθοριστικό στοιχείο για την αυτοδυναμία είναι, όμως, οι ψήφοι και τα ποσοστά που θα συγκεντρώσουν αθροιστικά τα κόμματα τα οποία δεν θα καταφέρουν να μπουν στη Βουλή. Δηλαδή, όσο περισσότερες είναι οι ψήφοι που θα λάβουν συνολικά τα κόμματα τα οποία δεν θα πιάσουν το όριο του 3% για τη Βουλή τόσο μικρότερο είναι και το ποσοστό που απαιτείται για την επίτευξη αυτοδυναμίας.
Τα σενάρια
Δεν είναι, λοιπόν, αληθές ότι το πρώτο κόμμα θα πρέπει να συγκεντρώσει ένα πολύ υψηλό ποσοστό, άνω του 40%, προκειμένου να καταλάβει στη νέα Βουλή τουλάχιστον 151 έδρες.
Το σωστότερο είναι ότι το ποσοστό που θα απαιτηθεί εξαρτάται από τους δύο παράγοντες που περιγράψαμε παραπάνω.
Αν το ποσοστό που απαιτείται να λάβει το πρώτο κόμμα για να εξασφαλίσει σίγουρη αυτοδυναμία, ανεξάρτητα από οποιοδήποτε άλλο παράγοντα, ανέρχεται σε λίγο πάνω από το ανέφικτο 40%, έχει υπολογιστεί ότι είναι δυνατή, υπό προϋποθέσεις, η επίτευξη αυτοδυναμίας με ποσοστό 35,5%, εφόσον το συνολικό ποσοστό των κομμάτων που θα μείνουν εκτός Βουλής κυμανθεί περί το 12% – κάτι διόλου απίθανο εφόσον κάποια κόμματα προσεγγίσουν, αλλά δεν συγκεντρώσουν το όριο του 3%. Μάλιστα, στην πιο ακραία περίπτωση, κατά την οποία το 20% των ψηφοφόρων ψηφίσουν κόμματα που δεν θα πιάσουν το όριο του 3% για να μπουν στη Βουλή, είναι δυνατή η επίτευξη αυτοδυναμίας ακόμα και με ποσοστό κάτω του 32%.
Θα πρέπει, εξάλλου, να γνωρίζουν οι ψηφοφόροι ότι για τους υπολογισμούς λαμβάνονται υπόψη μόνο τα έγκυρα ψηφοδέλτια και όχι π.χ. τα λευκά, τα οποία προσμετρούνται ρητώς σύμφωνα με τον εκλογικό νόμο στα άκυρα ψηφοδέλτια. Ουσιαστικά, δηλαδή, τα λευκά και τα άκυρα εξομοιώνονται ως επιλογή με την αποχή, αφού όσο υψηλό και αν είναι το ποσοστό τους δεν διαδραματίζει απολύτως κανένα ρόλο στη διαμόρφωση του εκλογικού αποτελέσματος.
Πώς γίνεται η κατανομή των εδρών
Σύμφωνα με τον εκλογικό νόμο, η κατανομή των βουλευτικών εδρών διενεργείται ως εξής: Το σύνολο των ψήφων που συγκέντρωσε κάθε κόμμα στην επικράτεια πολλαπλασιάζεται με τον αριθμό 250, που είναι οι έδρες, οι οποίες κατανέμονται, ουσιαστικά με απλή αναλογική, στα κόμματα που εισέρχονται στη Βουλή.
Το γινόμενο που προκύπτει διαιρείται με το άθροισμα των έγκυρων ψηφοδελτίων που έλαβαν στο σύνολο της επικράτειας οι συνδυασμοί που συμμετέχουν στην κατανομή των εδρών. Οι έδρες που δικαιούται να λάβει κάθε συνδυασμός στην επικράτεια είναι το ακέραιο μέρος του πηλίκου της διαίρεσης. Αν το άθροισμα των ακέραιων μερών των πηλίκων αυτών υπολείπεται του αριθμού 250, που είναι οι έδρες που κατανέμονται, τότε παραχωρείται ανά μία έδρα κατά σειρά στα κόμματα που εμφανίζουν τα μεγαλύτερα δεκαδικά υπόλοιπα και μέχρι τη συμπλήρωση του αριθμού των 250 εδρών.
Στο αυτοτελές κόμμα που συγκεντρώνει το μεγαλύτερο αριθμό έγκυρων ψηφοδελτίων στο σύνολο της επικράτειας παραχωρούνται, εκτός των εδρών που έχει ήδη λάβει, επιπλέον 50 έδρες, οι οποίες προέρχονται από εκλογικές περιφέρειες στις οποίες έχουν παραμείνει αδιάθετες έδρες μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας της πρώτης κατανομής.