Πιο σκληρό είναι το νέο πρόσωπο της φτώχειας

Τη Δευ­τέ­ρα, οι πε­ρισ­σό­τε­ρες χώρες της Ευ­ρω­παϊ­κής Ενω­σης θα έχουν λόγο να γιορ­τά­σουν την Πα­γκό­σμια Ημέρα κατά της Φτώ­χειας. Κι αυτό γιατί ο αριθ­μός των πο­λι­τών της ΕΕ που ζουν υπό κα­θε­στώς σο­βα­ρών στε­ρή­σε­ων μειώ­θη­κε και μά­λι­στα το πο­σο­στό έφτα­σε στα χα­μη­λό­τε­ρα επί­πε­δα των τε­λευ­ταί­ων πέντε ετών. Σε όλες τις χώρες, εκτός από μία, την Ελ­λά­δα.

Χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό είναι το πα­ρά­δειγ­μα μίας οι­κο­γέ­νειας από την Αθήνα: Πριν από δύο χρό­νια, κα­νέ­να από τα μέλη της δεν φα­ντα­ζό­ταν πως θα έφτα­νε η στιγ­μή να στε­ρού­νται ακόμη και βα­σι­κά είδη δια­τρο­φής. Τώρα πια, ο μόνος μι­σθός που μπαί­νει στο σπίτι είναι αυτός της μη­τέ­ρας, που όμως έχει υπο­στεί γερές μειώ­σεις. Ο πα­τέ­ρας έμει­νε άνερ­γος καθώς η εται­ρεία στην οποία ερ­γα­ζό­ταν για πε­ρισ­σό­τε­ρα από 15 χρό­νια έβαλε λου­κέ­το. Τα ένα από τα δύο παι­διά έχει ολο­κλη­ρώ­σει τις σπου­δές και εδώ και αρ­κε­τούς μήνες ψά­χνει για δου­λειά, ενώ το άλλο πη­γαί­νει στην τε­λευ­ταία τάξη του Λυ­κεί­ου. Κάθε μήνα παίρ­νουν χαρτί και μο­λύ­βι, κα­τα­γρά­φο­ντας τα έξοδα και τα έσοδα της οι­κο­γέ­νειας αλλά, όπως μπο­ρεί να φα­ντα­στεί κα­νείς, στα μέσα κιό­λας του μήνα το τα­μείο είναι μείον. Δεν είναι λίγες, μά­λι­στα, οι φορές που χρειά­ζε­ται να συν­δρά­μει και η για­γιά με την κου­τσου­ρε­μέ­νη σύ­ντα­ξή της.

Η συ­γκε­κρι­μέ­νη οι­κο­γέ­νεια δεν απο­τε­λεί εξαί­ρε­ση στην κοι­νω­νία μας. Εν έτει 2016 ο αριθ­μός των ελ­λη­νι­κών νοι­κο­κυ­ριών που φλερ­τά­ρουν με τη φτώ­χεια αυ­ξά­νε­ται διαρ­κώς. Είναι εν­δει­κτι­κό ότι σύμ­φω­να με τα στοι­χεία της Ερευ­νας Ει­σο­δή­μα­τος και Συν­θη­κών Δια­βί­ω­σης της Ελ­λη­νι­κής Στα­τι­στι­κής Αρχής (ΕΛ­ΣΤΑΤ) των Νοι­κο­κυ­ριών 2015, ο πλη­θυ­σμός που βρί­σκε­ται σε κίν­δυ­νο φτώ­χειας ή κοι­νω­νι­κό απο­κλει­σμό ανέρ­χε­ται στο 35,7%, με τον κίν­δυ­νο να είναι υψη­λό­τε­ρος στην πε­ρί­πτω­ση των ατό­μων ηλι­κί­ας 18-64 ετών (39,4%).

Πά­ντως, με τον δεί­κτη της ανερ­γί­ας στο 23,4% – την ώρα που ο μέσος όρος στην ΕΕ των 28 είναι 8,6% – και τον αριθ­μό των συ­μπο­λι­τών μας που πε­ρι­μέ­νουν στην ουρά των συσ­σι­τί­ων για ένα πιάτο φα­γη­τό να αυ­ξά­νε­ται, δεν φαί­νε­ται να υπάρ­χει φως στο τού­νελ της φτώ­χειας.

«Υπάρ­χουν ομά­δες πλη­θυ­σμού που είναι ιδιαί­τε­ρα ευά­λω­τες και υπάρ­χει ένας αυ­ξη­μέ­νος κίν­δυ­νος ανά­πτυ­ξης μιας προ­σω­πι­κής δια­δρο­μής στη φτώ­χεια. Με­σο­πρό­θε­σμα, τα νοι­κο­κυ­ριά τα οποία δια­θέ­τουν λι­γό­τε­ρα πε­ριου­σια­κά στοι­χεία, πε­ριο­ρι­σμέ­νες δυ­να­τό­τη­τες αντί­δρα­σης και λι­γό­τε­ρη πρό­σβα­ση σε τρα­πε­ζι­κές υπη­ρε­σί­ες και προ­ϊ­ό­ντα, εν­δε­χο­μέ­νως να βιώ­σουν βα­θύ­τε­ρη, πιο ακραία, ίσως και από­λυ­τη φτώ­χεια. Πα­ράλ­λη­λα, επη­ρε­ά­ζο­νται και νέες ομά­δες που δια­φο­ρε­τι­κά δεν θα είχαν επη­ρε­α­στεί.

Ο απροσ­δό­κη­τος απο­κλει­σμός τους από την προ­στα­σία του συ­στή­μα­τος κοι­νω­νι­κής ασφά­λι­σης, η ανα­πά­ντε­χη με­τά­βα­σή τους – λόγω της οι­κο­νο­μι­κής κρί­σης και ιδιαί­τε­ρα της ανα­διάρ­θρω­σης της αγο­ράς ερ­γα­σί­ας – με­τα­ξύ των φτω­χών εν­δε­χο­μέ­νως να τους πα­γι­δεύ­σει στη φτώ­χεια» λέει στα «ΝΕΑ» ο οι­κο­νο­μο­λό­γος – δη­μο­γρά­φος, διευ­θυ­ντής ερευ­νών του Εθνι­κού Κέ­ντρου Κοι­νω­νι­κών Ερευ­νών (ΕΚΚΕ) Διο­νύ­σης Μπα­λούρ­δος.

Οι φτω­χοί των αστι­κών κέ­ντρων

Η οι­κο­νο­μι­κή κρίση των τε­λευ­ταί­ων έξι ετών έχει δη­μιουρ­γή­σει, σύμ­φω­να με τους κοι­νω­νιο­λό­γους και τους δη­μο­γρά­φους, μία νέα πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, μία νέα, δια­φο­ρε­τι­κή φτώ­χεια. Βα­σι­κό χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό της είναι ότι οι ομά­δες υψη­λού κιν­δύ­νου συ­γκε­ντρώ­νο­νται, ως επί το πλεί­στον, στις πό­λεις όπου τα ει­σο­δή­μα­τα είναι συ­νή­θως χα­μη­λό­τε­ρα.  «Η αστι­κή φτώ­χεια ή αλ­λιώς η φτώ­χεια των ερ­γα­ζο­μέ­νων είναι μια δυ­να­μι­κή κα­τά­στα­ση που εξε­λίσ­σε­ται τα τε­λευ­ταία χρό­νια. Οι φτω­χοί των αστι­κών κέ­ντρων είναι απα­σχο­λού­με­νοι με επι­σφα­λή ερ­γα­σία, παι­διά, άτομα με χα­μη­λή εκ­παί­δευ­ση, πο­λύ­τε­κνοι, άνερ­γοι, μο­νο­γο­νεϊ­κές οι­κο­γέ­νειες, οι­κο­γέ­νειες με με­τα­να­στευ­τι­κή βιο­γρα­φία. Ολες αυτές οι κα­τη­γο­ρί­ες δεν μπο­ρούν να αντε­πε­ξέλ­θουν στο δυ­σα­νά­λο­γο ποσό δα­πα­νών των νοι­κο­κυ­ριών για είδη δια­τρο­φής. Αλ­λω­στε, όλες οι με­λέ­τες αυτό που κα­τα­γρά­φουν είναι πως η ερ­γα­σία από μόνη της δεν προ­στα­τεύ­ει από τον κίν­δυ­νο της φτώ­χειας» ση­μειώ­νει ο Διο­νύ­σης Μπα­λούρ­δος.

Από το 2012, που λει­τουρ­γεί ο Κόμ­βος Αλ­λη­λο­βο­ή­θειας Πο­λι­τών του Δήμου Αθη­ναί­ων, 26.000 άν­θρω­ποι – εκ των οποί­ων τα 5.000 είναι παι­διά – έχουν δε­χθεί στή­ρι­ξη. Οι αι­τού­ντες κάθε μήνα παίρ­νουν μία τσά­ντα με τρό­φι­μα και είδη πρώ­της ανά­γκης. Μά­λι­στα, σύμ­φω­να με τους υπευ­θύ­νους, δέ­χε­ται κατά μέσο όρο 15 αι­τή­σεις για βο­ή­θεια την ημέρα. Κι ενώ στην αρχή της λει­τουρ­γί­ας του Κόμ­βου η πλειο­νό­τη­τα των ωφε­λου­μέ­νων ήταν αλ­λο­δα­ποί, πλέον οι 7 στους 10 είναι Ελ­λη­νες.

Ιδια ει­κό­να και στα γρα­φεία του Χα­μό­γε­λου του Παι­διού, όπου κα­θη­με­ρι­νά φτά­νουν αι­τή­μα­τα από οι­κο­γέ­νειες για στή­ρι­ξη και βο­ή­θεια. Είναι εν­δει­κτι­κό ότι το πρώτο εξά­μη­νο του 2016 το Κέ­ντρο Στή­ρι­ξης Παι­διού και Οι­κο­γέ­νειας του Ορ­γα­νι­σμού αντα­πο­κρί­θη­κε στο αί­τη­μα για ενί­σχυ­ση σε είδος συ­νο­λι­κά 2.486 οι­κο­γε­νειών. Από αυτές, 85,8% ήταν οι­κο­γέ­νειες με άνερ­γους γο­νείς ή μέλη που είχαν επι­σφα­λή ερ­γα­σία.

Κα­τά­θλι­ψη και ανα­βο­λή δη­μιουρ­γί­ας οι­κο­γέ­νειας

Οι πα­ρά­πλευ­ρες επι­πτώ­σεις της φτώ­χειας είναι ίσως πιο σο­βα­ρές και από τον ίδιο τον κίν­δυ­νο της φτώ­χειας, εξη­γούν οι ει­δι­κοί. Οπως επι­ση­μαί­νει ο Διο­νύ­σης Μπα­λούρ­δος, οι φτω­χές οι­κο­γέ­νειες αγω­νί­ζο­νται να πλη­ρώ­σουν τις δα­πά­νες για δά­νεια και άλλες τρέ­χου­σες υπο­χρε­ώ­σεις του νοι­κο­κυ­ριού – ρεύμα, νερό, τη­λέ­φω­νο – και αυτή η πίεση σε συν­δυα­σμό με άλλα στρε­σο­γό­να γε­γο­νό­τα τις δυ­σκο­λεύ­ει να τα βγά­λουν πέρα. Αυτή η ψυ­χο­λο­γι­κή κα­τα­πό­νη­ση των γο­νέ­ων συν­δέ­ε­ται με «κρίση της οι­κο­γέ­νειας», η ανα­τρο­φή των παι­διών γί­νε­ται πιο σκλη­ρή και αντι­φα­τι­κή. «Σε πε­ρί­ο­δο οι­κο­νο­μι­κής ύφε­σης, όπως αυτή που δια­νύ­ου­με σή­με­ρα, οι στρε­σο­γό­νοι πα­ρά­γο­ντες ενι­σχύ­ο­νται ση­μα­ντι­κά. Υπάρ­χει εσω­τε­ρι­κή τριβή που επη­ρε­ά­ζει το ίδιο το ζευ­γά­ρι αλλά και τη σχέση του με τα παι­διά. Πα­ράλ­λη­λα, πα­ρα­τη­ρεί­ται τα άτομα που δια­μέ­νουν σε πε­ρι­βάλ­λον φτωχό να ανα­πτύσ­σουν αρ­νη­τι­κά συμ­πτώ­μα­τα όπως είναι η απά­θεια, η κοι­νω­νι­κή απο­ξέ­νω­ση, η απου­σία δρα­στη­ριό­τη­τας και η απώ­λεια επι­θυ­μί­ας για προ­σω­πι­κή φρο­ντί­δα».

Ο κίν­δυ­νος φτώ­χειας, όπως το­νί­ζουν οι ει­δι­κοί, χτυπά διπλά τους νέους. «Από τη μία δεν έχουν ομαλή με­τά­βα­ση στην αγορά ερ­γα­σί­ας, παρά τις σπου­δές τους, από την άλλη ανα­γκά­ζο­νται να μέ­νουν στο πα­τρι­κό σπίτι για πολύ με­γα­λύ­τε­ρο χρο­νι­κό διά­στη­μα, μετά τα 30 τους, τη στιγ­μή που σε χώρες όπως η Σου­η­δία οι νέοι φεύ­γουν πριν καν κλεί­σουν τα 20» συ­μπλη­ρώ­νει ο Διο­νύ­σης Μπα­λούρ­δος. Εκεί­νο όμως που συν­δέ­ε­ται άμεσα με τον κίν­δυ­νο της φτώ­χειας σε ό,τι αφορά τους νέους, λέει ο διευ­θυ­ντής κοι­νω­νι­κών ερευ­νών του ΕΚΚΕ, είναι η ανα­βο­λή δη­μιουρ­γί­ας οι­κο­γέ­νειας. «Η αβε­βαιό­τη­τα της κρί­σης και η ανερ­γία τούς κάνει να ανα­βάλ­λουν τα σχέ­δια για δη­μιουρ­γία δικής τους οι­κο­γέ­νειας και γί­νο­νται εξ ανά­γκης άτε­κνοι. Σή­με­ρα, στην Ελ­λά­δα μι­λά­με για χα­μη­λή γο­νι­μό­τη­τα. Κι αυτό γιατί το όριο του 1,5 παι­διά ανά γυ­ναί­κα είναι ορό­ση­μο. Στη χώρα μας, λοι­πόν, έχου­με πέσει κάτω από αυτό, εί­μα­στε ήδη στο 1,3 παι­διά ανά γυ­ναί­κα. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, με την ανα­βο­λή από­κτη­σής τους, χά­νε­ται μία γενιά παι­διών. Και δυ­στυ­χώς μέχρι σή­με­ρα καμία χώρα η οποία είχε αγ­γί­ξει τα όρια της χα­μη­λής γο­νι­μό­τη­τας δεν κα­τά­φε­ρε να ανα­τρέ­ψει την κα­τά­στα­ση».