Nτομιμαντέρ ιστορικής μνήμης: «Επεφταν οι βόμβες κι εμείς αγκαλιαζόμασταν μήπως και το σώμα του ενός σώσει του άλλου»

Γράφει ο

Νεκτά­ριος Καλο­γή­ρου

Η κινη­μα­το­γρα­φική ομάδα Cine Chevalier ανήκει στη γενιά των αισθή­σεων. Ακρο­ά­ζε­ται την ατμό­σφαιρα και μετα­φέ­ρει πρώτα στο χαρτί και μετά στην οθόνη όλα εκείνα που πλα­νιώ­νται βουβά μέσα στη Ρόδο, ανάμεσα στα τείχη, σε πίσω αυλές και μέσα σε σκέψεις. Ακρο­ά­ζε­ται τις μνήμες που με κάποιο τρόπο ανα­ζη­τούν μια φωνή, να ακου­στούν και να κατα­γρα­φούν προτού χαθούν ορι­στικά. Το ντο­κι­μα­ντέρ «Κον­στε­ντρα­μένο. Κρυ­φο­μι­λώ­ντας με τη λευ­τε­ριά» της κινη­μα­το­γρα­φι­κής ομάδας Cine Chevalier του Ιδρύ­μα­τος Υπο­τρο­φιών Ρόδου Εμμα­νουήλ και Μαίρης Στα­μα­τίου κάνει ακριβώς αυτό.

«Να, τούτη δω είναι η πόρτα που ήρθαν και χτύ­πη­σαν οι Ιταλοί για να πάρουν τον πατέρα μου και τον αδελφό μου», περι­γρά­φει στο ντο­κι­μα­ντέρ η Νίτσα Μαλαν­δράκη Κου­τσο­δό­ντη και δείχνει τη μεταλ­λική εξώ­πορτα εισόδου στην αυλή του Νιο­χω­ρί­τι­κου σπιτιού της. Από την 28η Οκτω­βρίου 1940 μέχρι και σήμερα η πόρτα έχει παρα­μεί­νει η ίδια, ίσως με μόνη εξαί­ρεση τις μερικές πατίνες που μαζί με το χρόνο πέρασαν από πάνω της. Λίγα μέτρα πιο πέρα ένα από τα πιο γνωστά καφε­δε­σμα­το­πω­λεία της περιο­χής είναι γεμάτο Ροδίτες, που υπε­ρη­φα­νεύ­ο­νται για την ελλη­νική τους υπη­κο­ό­τητα. Εκείνο που σίγουρα δε γνω­ρί­ζουν είναι πως την ελλη­νική τους υπη­κο­ό­τητα την χαί­ρο­νται σήμερα χάριν των πράξεων αντί­στα­σης όπως του Μαλαν­δράκη. Μπροστά σ’ εκείνη την πόρτα, την 28η Οκτω­βρίου 1940 δεν απο­δέ­χθηκε την Ιταλική υπη­κο­ό­τητα που απο­τε­λούσε το δια­βα­τή­ριο της ασφα­λούς καλο­ζω­ίας. Εκείνος επέλεξε να δηλώσει «Έλληνας» και να συμπε­ρι­λη­φθεί μεταξύ όλων εκείνων που επίσης δήλωσαν Ελληνες και βρέ­θη­καν κρα­τού­με­νοι στο κον­στε­ντρα­μέ­ντο της Τάφρου. Ο Μαλαν­δρά­κης, όπως ο Ζησι­μά­τος, ο Μπόνης, ο Αρκάς, ο Καλ­λι­γάς, είναι μόνο μερικά από τα ονόματα των περίπου 350 συν εννέα Ροδιτών και νησιω­τών που ύψωσαν αυτή τη μορφή αντί­στα­σης.

«Αχχ!! Θεός σχω­ρέ­σει τους» ακού­γε­ται να λέει ο 95χρονος Γιώργος Καλ­λι­γάς στο ντο­κι­μα­ντέρ. Είναι ένας ανα­στε­ναγ­μός βαθύς, τόσο ανα­κου­φι­στι­κός, όσο και ζωντα­νός. Λες και τα γεγο­νότα της Ρόδου στην έναρξη του πολέμου έγιναν χθες. Παρότι από τότε πέρασαν 60 χρόνια, εκείνος εξα­κο­λου­θεί βιώνει την πίεση του ιδιό­τυ­που εγκλει­σμού. Είναι ένα σημάδι που του σκα­λί­ζει τη ζωή. Γιώργος Καλ­λι­γάς, ο αντι­στα­σια­κός για μια υπη­κο­ό­τητα που γνώριζε μόνο ως όνομα. «Έλληνας». Από πού κι ως που ένα Ροδι­τό­πουλο να δηλώνει «Έλληνας»; Γεν­νή­θηκε στην Ιταλική κατοχή των νησιών, που κι αυτή είχε δια­δε­χθεί την Οθω­μα­νική κυριαρ­χία και ακόμα πιο πίσω εκείνη των Ιπποτών. Κι όμως, η ιδέα του ελλη­νι­σμού ήταν μέσα του, γραμ­μένη στο γενε­τικό του κώδικα, γι’ αυτό και σε όλη τη διάρ­κεια της αφή­γη­σής του τα βλέφαρά του είναι κλειστά. Δε βλέπει την κάμερα, δε βλέπει καν τους γύρω του. Βλέπει τον κόσμο από τα μέσα, βλέπει τις μνήμες που είναι εκεί ζωντα­νές, βλέπει ακόμα και την καβέττα με το φαγητό που του ‘ρθε δώρο και χόρτασε την πείνα του. Το φαγητό στην καβέττα, μέσα του, εξα­κο­λου­θεί να αχνίζει.

«Οι ψυχές πονάνε και απόψε κάνατε μια γιαγιά να χαμο­γε­λά­σει» είπε στο τέλος της προ­βο­λής η κα. Κυριακή Αρκά, μία από τις αφη­γή­τριες των γεγο­νό­των, που το βράδυ της περα­σμέ­νης Τρίτης βρι­σκό­ταν στην προβολή. Οι Ροδί­τισ­σες ζούσαν την άλλη πλευρά του κον­σε­ντρα­μέ­ντου. Οι άντρες και οι γιοι τους είχαν συλ­λη­φθεί και μετα­φέρ­θη­καν στην Τάφρο, στο τμήμα μεταξύ της πύλης του Αγίου Αθα­να­σίου (Σαν Φρα­γκί­σκο) και της πύλης Αγίου Ιωάννου (κόκκινη πόρτα). Οι περιου­σίες τους κατα­σχέ­θη­καν, όσοι είχαν κατα­στή­ματα τα έχασαν. Όλα έγιναν μέσα σε 24 ώρες. Από τη στιγμή που ο Ιωάννης Μεταξάς είπε το ΟΧΙ, οι κατα­κτη­τές των νησιών χαρα­κτή­ρι­σαν ως εχθρούς των ιτα­λι­κών κτήσεων όσους δήλωσαν «Έλληνες». Γυναί­κες και θυγα­τέ­ρες έμειναν μόνες τους. Χωρίς πόρους. Από τη μια στιγμή στην άλλη φτωχές. Επρεπε να ζήσουν εκείνες και με κάποιο τρόπο να θρέψουν τους συλ­λη­φθέ­ντες. Για να μιλήσει η κα. Κυριακή Αρκά στο τέλος της προ­βο­λής, χρειά­στηκε να δια­σχί­σει όλο το μήκος της αίθου­σας του Δημο­τι­κού Θεάτρου Ρόδου. Καθόταν στην τελευ­ταία σειρά και περ­πά­τησε υπο­βα­στα­ζό­μενη μέχρι το προ­σκή­νιο, να πάρει το μικρό­φωνο, να μιλήσει για τον πόνο που εξα­κο­λου­θεί να βαραί­νει τη ψυχή της και για τη λύτρωση που ένιωσε βλέ­πο­ντας την οπτι­κο­ποι­η­μένη έκδοση εκείνων των γεγο­νό­των.

«Κρυ­φο­μι­λώ­ντας με τη λευ­τε­ριά» υπο­ση­μειώ­νε­ται στον τίτλο του ντο­κι­μα­ντέρ που θα επα­να­προ­βλη­θεί σήμερα στο Δημο­τικό Θέατρο Ρόδου. Οι μέρες του κον­τσε­ντρα­μέ­ντο συνέ­πε­σαν με τις νίκες των Ελλήνων έναντι των Ιταλών στο αλβα­νικό μέτωπο. Τα γεγο­νότα τρο­φο­δο­τού­σαν το κου­ρά­γιο των κρα­του­μέ­νων που με χίλιους τρόπους προ­σπα­θού­σαν να πλη­ρο­φο­ρη­θούν για τις εξε­λί­ξεις. Με όλες τις ειδή­σεις να είναι λογο­κρι­μέ­νες από τους κατα­κτη­τές που πια κι αυτοί ενδύ­θη­καν το ρόλο του εχθρού, οι Ροδίτες άντρες έπρεπε με κάποιο τρόπο να μάθουν το τι συνέ­βαινε στην πατρίδα τους. «Αν τα μαντάτα ήταν καλά βάζαμε πάνω από την καβέττα ένα κρεμ­μύδι. Αν δεν ήταν καλά βάζαμε ένα σκόρδο. Έτσι οι δικοί μας κατα­λά­βαι­ναν, έπαιρ­ναν κου­ρά­γιο», περι­γρά­φει στο ντο­κι­μα­ντέρ η κα. Μαλαν­δράκη Κου­τσο­δό­ντη. Η κα. Κυριακή Αρκά πάλι κάνει λόγο και για χαρ­τά­κια με πλη­ρο­φο­ρίες. «Τα διπλώ­ναμε και τα βάζαμε στο στόμα μας. Στη μία επί­σκεψη που μας επέ­τρε­παν το μήνα, κάτω από τα μάτια του φρουρού εμείς χώναμε το χαρτάκι στο στόμα ή στο αυτί του αγα­πη­μέ­νου μας». Η πλη­ρο­φο­ρία είχε αξία, γινόταν ελπίδα, ολυ­μπιακή φλόγα που κρα­τιέ­ται αναμ­μένη με κάθε τρόπο.

Στις ταινίες ο χρόνος μπαίνει σε αρου­λέζα. Τρέχει πότε μπροστά και πότε πίσω, ανάλογα με τη θέληση του σκη­νο­θέτη. Από το Σήμερα στο Χθες και πάλι στο Σήμερα και αστα­μά­τητα οι ιστο­ρίες ξετυ­λί­γο­νται αψη­φώ­ντας τα χρόνια που πέρασαν. Στο «Κον­τσε­ντρα­μένο – Κρυ­φο­μι­λώ­ντας με τη λευ­τε­ριά» η ομάδα του Cine Chevalier μάζεψε ένα σημα­ντικό μέρος της μνήμης που ψάχνει τρόπο να ειπωθεί. Οι αφη­γη­τές δια­δέ­χο­νται ο ένας τον άλλο. Γιώργος Καλ­λι­γάς, Μιχάλης Καΐκης, Κυριακή Αρκά και Νίτσα Μαλανδράκη-Κουτσοδόντη βρί­σκο­νται σε πρώτο πλάνο ως αυτό­πτες μάρ­τυ­ρες των γεγο­νό­των. Κοντά τους και μια σειρά άλλων πρω­τα­γω­νι­στών που πια δεν βρί­σκο­νται στη ζωή, όμως η εικόνα και η φωνή τους δια­σώ­θηκε μέσα από τις συνε­ντεύ­ξεις που το έτος 2000 είχαν δώσει στη δημο­σιο­γράφο Ελένη Γλεντή και στην κάμερα του τότε TV4. Στο ωριαίο ντο­κι­μα­ντέρ οι ερμη­νείες των γεγο­νό­των γίνο­νται από την Ειρήνη Τόλιου, τον Γιώργο Ζαχα­ριάδη, τον Μανώλη Βρα­τσάλη και τον Μιλ­τιάδη Λογο­θέτη.

Το ντο­κι­μα­ντέρ υπο­γρά­φουν ο Γιώργος Τζε­δά­κης στη διεύ­θυνση παρα­γω­γής, ο Δημή­τρης Κόκ­κι­νος στην ιστο­ρική τεκ­μη­ρί­ωση και τα κείμενα, καθώς και Ολυμπία Γκογκέ στο μοντάζ. Οι τρεις τους συντό­νι­σαν μαζί τη σκη­νο­θε­σία όλου του έργου. Μελω­δίες, σε σύνθεση και εκτέ­λεση από το Σάββα Αθα­να­σιάδη, συνό­δε­ψαν όλο το συναί­σθημα που ξυπνά στη διάρ­κεια της προ­βο­λής. Κοντά σε αυτούς και μια ολό­κληρη ομάδα ανθρώ­πων, όλοι εθε­λο­ντές – λάτρεις της ιστο­ρίας και του σινεμά, που δού­λε­ψαν αγόγ­γυ­στα για δύο χρόνια ώστε να γίνει πράξη η νέα ταινία της ομάδας Cine Chevalier του Ιδρύ­μα­τος Υπο­τρο­φιών Ρόδου Εμμα­νουήλ και Μαίρης Στα­μα­τίου.

«Εκείνη την εποχή βομ­βάρ­δι­ζαν οι Αγγλοι. Μας χρη­σι­μο­ποιού­σαν οι Ιταλοί, τους μαζε­μέ­νους στο κον­τσε­ντρα­μένο ως μέσο προ­στα­σίας. Σκε­φτό­ντου­σαν πως ίσως εκεί που είναι οι Έλληνες δε θα ρίξουν βόμβες. Όμως οι βόμβες έπεφταν κι εμείς κάθε φορά που έπεφτε μια βόμβα αγκα­λια­ζό­μα­σταν όλοι μαζί. Ίσως η βόμβα να μη μπο­ρέ­σει να μας θερίσει όλους. Τα σώματά μας αγκα­λια­σμένα ίσως να έφτια­χναν ασπίδα, να έσωναν μερι­κούς».

Η επόμενη προβολή, ίσως η τελευ­ταία για φέτος, θα γίνει σήμερα το βράδυ.