M. Tοάνογλου από την AΣTEP στο Πανεπιστήμιο Woosong στο Daejeon της Νότιας Κορέας

Η παν­δη­μία του Covid-19 είχε σημα­ντική επί­δραση σε όλους τους παρα­γω­γι­κούς τομείς. Ποιες είναι οι επι­πτώ­σεις στον του­ρι­σμό συγκε­κρι­μένα και ποιες οι βέλ­τι­στες πρα­κτι­κές για την αντι­με­τώ­πισή τους;

Αρχικά θα πρέπει να κατα­στεί σαφές ότι μιλάμε για μία παγκό­σμια υγειο­νο­μική κρίση, ένα φαι­νό­μενο με πολλές προ­ε­κτά­σεις, που έχει προ­κα­λέ­σει την παύση λει­τουρ­γίας των υφι­στά­με­νων συστη­μά­των σε πολλούς παρα­γω­γι­κούς τομείς και προ­φα­νώς στον του­ρι­σμό. Η λει­τουρ­γία της του­ρι­στι­κής βιο­μη­χα­νίας στη­ρί­ζε­ται σε συγκε­κρι­μένα διε­θνο­ποι­η­μένα συστή­ματα που έχουν καθιε­ρω­θεί εδώ και δεκα­ε­τίες. Οι του­ρι­στι­κές ροές ελέγ­χο­νται κυρίως από τους τουρ οπε­ρέι­τορς, τις αερο­πο­ρι­κές εται­ρείες, τους ξενο­δο­χεια­κούς οργα­νι­σμούς κλπ. Αυτά τα συστή­ματα δέχθη­καν ένα τερά­στιο πλήγμα λόγω του Covid-19 και των συνε­πειών του, όπως το lockdown, η απα­γό­ρευση των πτήσεων κλπ. Ως εκ τούτου τα πάντα επι­βρά­δυ­ναν απότομα και ανα­πά­ντεχα.

Κατά την γνώμη μου σε περιό­δους σοβαρών κρίσεων υπάρ­χουν δύο βασικές στρα­τη­γι­κές επι­λο­γές. Να προ­σπα­θή­σεις να θερα­πεύ­σεις τα υπάρ­χο­ντα συστή­ματα, ώστε να τα επα­νεκ­κι­νή­σεις με γνώμονα τα προ­ϋ­πάρ­χο­ντα λει­τουρ­γικά μοντέλα, ή να τα ανα­διαρ­θρώ­σεις, να διορ­θώ­σεις πιθανές υφι­στά­με­νες ατέ­λειες, να τα κατα­στή­σεις πιο ανθε­κτικά και απο­τε­λε­σμα­τικά ώστε να παρα­μεί­νουν ακλό­νητα σε μελ­λο­ντι­κές παρό­μοιες κρίσεις.

Θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι τέτοιες κρίσεις μπορεί να δούμε πιο συχνά στο εγγύς μέλλον. Και ακόμη δεν έχουμε ανοίξει επί της ουσίας τη συζή­τηση γύρω από το μείζον ζήτημα της κλι­μα­τι­κής αλλαγής που θα το βρούμε μπροστά μας μεσο­μα­κρο­πρό­θε­σμα όπως φαί­νε­ται.

Σε κάποιους η κρίση αυτή που βιώ­νουμε τώρα, έχει χτυ­πή­σει ένα καμπα­νάκι. Τους έχει παρα­κι­νή­σει να ανα­διαρ­θρώ­σουν τα συστή­ματα που ακο­λου­θούν μέχρι σήμερα, να εφαρ­μό­σουν και­νο­το­μίες με στόχο την εφαρ­μογή νέων μοντέ­λων ανά­πτυ­ξης. Κάποιοι θεωρούν την και­νο­το­μία ανέ­φι­κτη, ενδε­χο­μέ­νως επειδή δεν δια­θέ­τουν τα απαι­τού­μενα μέσα, τους πόρους και την τεχνο­γνω­σία.

Άλλοι, προ­σπα­θούν να επου­λώ­σουν τα υφι­στά­μενα συστή­ματα. Εγώ είμαι οπαδός της και­νο­το­μίας. Προ­χω­ράς μπροστά βλέ­πο­ντας τι λάθη έγιναν στο παρελ­θόν σε διάφορα επίπεδα ώστε να τα απο­φύ­γεις και παράλ­ληλα με τον τρόπο αυτό δημιουρ­γείς μια ανα­γεν­νη­μένη ταυ­τό­τητα συμβατή με τις νέες δια­φο­ρο­ποι­η­μέ­νες ανάγκες στην μετά την κρίση εποχή.

Συνεπώς, η και­νο­το­μία απο­τε­λεί τη λύση που μπορεί να μας οδη­γή­σει στην πρόοδο;

Η και­νο­το­μία μαζί με την ανάγκη για αλλαγή. Εδώ μιλάμε για μία δρα­μα­τική αλλοί­ωση της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας που γνω­ρί­ζαμε μέχρι τώρα.

Τίποτε δεν θα είναι το ίδιο την επόμενη μέρα. Η αγο­ρα­στική συμπε­ρι­φορά του κατα­να­λωτή αλλάζει. Πλέον δημιουρ­γού­νται νέες ανάγκες και νέες προ­τε­ραιό­τη­τες, όπως η ασφά­λεια, και η υγιεινή, ενώ όλο μεγα­λύ­τερη σημασία έχουν τα ποιο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά των προ­ϊ­ό­ντων και υπη­ρε­σιών καθώς και η αυθε­ντι­κό­τητα των εμπει­ριών. Παράλ­ληλα μπαίνει στο κέντρο του ενδια­φέ­ρο­ντος του μέσου ταξι­διώτη και η αει­φο­ρία με την περι­βαλ­λο­ντική και κοι­νω­νι­κο­πο­λι­τι­σμική της διά­σταση.

Έτσι η αγο­ρα­στική συμπε­ρι­φορά του καταναλωτή-τουρίστα δια­φο­ρο­ποιεί­ται πλέον σε μεγάλο βαθμό. Αυτό είναι το πλέον σίγουρο. Θα πρέπει συνεπώς, να δια­γνώ­σουμε ποιες είναι αυτές οι νέες τάσεις και πώς να προ­σαρ­μο­στούμε σε αυτές προ­κει­μέ­νου να προ­σφέ­ρουμε υπη­ρε­σίες που να αντα­πο­κρί­νο­νται στις σύγ­χρο­νες ανάγκες των κατα­να­λω­τών. Είναι μια καλή ευκαι­ρία να εξε­τά­σουμε ζητή­ματα όπως ο μαζικός του­ρι­σμός, ο υπερ­του­ρι­σμός, η μεγάλη εξάρ­τηση από τους τουρ οπε­ρέι­τορς και να οργα­νώ­σουμε κάποια πράγ­ματα σε δια­φο­ρε­τική βάση. Ούτως ή άλλως βρι­σκό­μα­στε σε μια σοβαρή επι­βρά­δυνση η οποία και μας δίνει ένα πλε­ο­νέ­κτημα αντα­γω­νι­στι­κής επα­νεκ­κί­νη­σης κατά την προ­σω­πική μου άποψη.

Ποια είναι η άποψη σας για τη Ρόδο και το του­ρι­στικό της προϊόν; Είναι εφικτό να αλλάξει το του­ρι­στικό της μοντέλο;

Ας είμαστε ειλι­κρι­νείς… Οι δομικές αλλαγές στη Ρόδο αλλά και σε παρό­μοιους προ­ο­ρι­σμούς με εντο­νό­τατη του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα, δεν μπορεί να γίνουν χωρίς κόστος και χωρίς δύσκο­λες απο­φά­σεις. Το του­ρι­στικό προ­ϊ­ό­νέ­χει ανα­πτυ­χθεί (μεγε­θυν­θεί θα έλεγα περισ­σό­τερο)με τρόπο τέτοιο ώστε να απο­τε­λεί πλέον σχεδόν μονο­καλ­λιέρ­γεια. Είναι σχεδόν πλήρως εξαρ­τώ­μενη η τοπική οικο­νο­μία από τον του­ρι­σμό. Η όποια αλλαγή, ακόμη και αν έχει κάποια πολύ καλά και θετικά ποιο­τικά στοι­χεία με μακρό­πνοες προ­ο­πτι­κές, θα συνο­δεύ­ε­ται από δύσκο­λες απο­φά­σεις και αλλαγές που θα δημιουρ­γή­σουν πιθανόν ανα­στά­τωση στο υφι­στά­μενο σύστημα λει­τουρ­γίας. Είναι πιθανόν να υπάρξει ποσο­τική μείωση του­ρι­στι­κών ροών που μπορεί να είναι κάτι επίπονο σε βρα­χυ­χρό­νιο ορί­ζο­ντα. Όμως αν αυτή η μετα­βολή και ανα­διάρ­θρωση έχει ουσια­στικά ποιο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά αυτό μπορεί να είναι άκρως ευερ­γε­τικό μεσο­πρό­θε­σμα. Ούτως ή άλλως όμως στα επόμενα δύο με τρία χρόνια δεν θα έχουμε τις ποσο­τι­κές ροές των προη­γού­με­νω­νε­τών.

Δεν προ­βλέ­πε­ται άμεση ανά­καμψη. Στα επίπεδα του 2019 δεν θα φτά­σουμε από τη μία μέρα στην άλλη! Όλα αυτά δεν είναι εκτι­μή­σεις. Προ­κύ­πτουν από εκθέ­σεις ανα­γνω­ρι­σμέ­νων οργα­νι­σμών του­ρι­σμούσε μελέτες που δημο­σιεύ­ο­νται παγκο­σμίως. Άρα, αυτό που έρχομαι να επα­να­λάβω, είναι ότι η κρίση μπορεί να λει­τουρ­γή­σει ως ευκαι­ρία έτσι ώστε να γίνει ανα­διάρ­θρωση του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος πάνω σε νέες αξίες (values), να συν­δε­θεί για παρά­δειγμα ο πρω­το­γε­νής τομέας αλλά και οι κοι­νω­νι­κο­πο­λι­τι­σμι­κοί πόροι πιο άμεσα και πρα­κτικά με τον του­ρι­στική οικο­νο­μία. Να δούμε επίσης το θέμα της αει­φο­ρίας όχι σαν απλά ένα στοι­χείο στρα­τη­γι­κής για το brand του προ­ο­ρι­σμού αλλά σαν στοι­χείο στρα­τη­γι­κής «επι­βί­ω­σης». Υπάρχει κόσμος ο οποίος μπορεί να στραφεί σε άλλες δρα­στη­ριό­τη­τες παρα­γω­γι­κές αλλά και συμπλη­ρω­μα­τι­κές ενι­σχύ­ο­ντας τα ποιο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά και δημιουρ­γώ­ντας προ­στι­θέ­με­νες αξίες (addedvalues) στην του­ρι­στική εμπει­ρία και στον προ­ο­ρι­σμό. Πρέπει να εξε­τά­σουμε την προ­ο­πτική της δημιουρ­γίας κυκλι­κών και τοπικά αυτό­νο­μων οικο­νο­μιών (circulareconomies). Με τον τρόπο αυτό, μπορεί να υπάρχει μικρό­τερη εξάρ­τηση από το μονο­πώ­λιο του του­ρι­σμού.

Βέβαια η λύση αυτή προ­ϋ­πο­θέ­τει σχε­δια­σμό και στρα­τη­γική. Οπωσ­δή­ποτε λόγω του μεγέ­θους της Ρόδου, της μεγάλης εξάρ­τι­σης της όπως είπαμε από τον του­ρι­σμό, και της πορείας που έχει ακο­λου­θή­σει ίσως να είναι περισ­σό­τερο δύσκολη η μετά­βαση αυτή σε νέα αντα­γω­νι­στικά και βιώσιμα μοντέλα. Αντί­θετα, σε ένα προ­ο­ρι­σμό όπου η του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα βρί­σκε­ται σε πρώιμο στάδιο η μετά­βαση αυτή μπορεί να γίνει ευκο­λό­τερα.

Για να γίνει η αλλαγή, θα πρέπει να εμπνεύ­σουμε αρχικά τον κόσμο, τις τοπικές κοι­νω­νίες, τους τοπι­κούς φορείς (stakeholders). Θα πρέπει να κατα­νο­ή­σουν όλοι ότι θα είναι μία νέα κατεύ­θυνση που θα οδη­γή­σει σε ένα ποιο­τι­κό­τερο ορί­ζο­ντα ανά­πτυ­ξης με εμφανή μακρο­πρό­θε­σμα οφέλη για ΟΛΟΥΣ και με ισορ­ρο­πη­μένο τρόπο. Η διετής-τριετής κρίση που έχουμε να δια­νύ­σουμε, θα μας δυσκο­λέ­ψει πολύ, μπορεί όμως να απο­τε­λέ­σει και ευκαι­ρία για να ανα­νε­ω­θούμε.

Βεβαίως, θα πρέπει να ανα­φέ­ρουμε ότι χρειά­ζο­νται δομές διοι­κη­τι­κές και οργα­νω­τι­κές τύπου DMO. Έγιναν συζη­τή­σεις στο παρελ­θόν στη Ρόδο και γενι­κό­τερα στην Ελλάδα, όμως σε θεσμικό και πρα­κτικό επίπεδο, έχουν λει­τουρ­γή­σει ελά­χι­στοι τέτοιοι οργα­νι­σμοί (DMO) στην Ελλάδα.

Ποια είναι η άποψη σας για την προβολή και προ­ώ­θηση; Η καμπά­νια του Υπουρ­γείου και του ΕΟΤ προ­κά­λεσε ποικίλα σχόλια…

Η στρα­τη­γική προ­βο­λής και δια­φή­μι­σης είναι σίγουρα ένα σημα­ντικό στοι­χείο για την επι­τυ­χία ενός προ­ϊ­ό­ντος και πόσο μάλλον στον του­ρι­σμό. Όμως θεωρώ πολύ πιο σημα­ντικό να έχει δομηθεί ουσια­στικά και απο­τε­λε­σμα­τικά το προϊόν το ίδιο πρω­τί­στως. Δεν μπορείς να προ­βάλ­λεις κάτι και­νού­ριο στο δυνη­τικό επι­σκέ­πτη, εάν αυτό το προϊόν δεν υφί­στα­ται ήδη στην πλήρη μορφή του. Εάν θέλουμε να κάνουμε κάποιες διαρ­θρω­τι­κές αλλαγές στο του­ρι­στικό προϊόν, θα πρέπει να είμαστε σίγου­ροι για το τελικό απο­τέ­λε­σμα πριν προ­χω­ρή­σουμε σε προβολή και δια­φή­μιση.

Στη δια­δι­κα­σία αυτή πρω­ταρ­χικό ρόλο έχειτο τοπικό στοι­χείο. Δεν μπορείς να προ­χω­ρή­σεις σε βαθιές δομικές αλλαγές χωρίς να λαμ­βά­νεις υπόψη την τοπική οικο­νο­μία και τον κόσμο που ζει στον προ­ο­ρι­σμό. Εάν δεν απο­δε­χθεί η τοπική κοι­νω­νία τις όποιες αλλαγές, δεν θα μπορούν να εφαρ­μο­στούν πλήρως και απο­τε­λε­σμα­τικά. Η ευη­με­ρία και η ποιό­τητα ζωής της κάθε τοπικής κοι­νω­νίας αντα­να­κλά άμεσα στην εμπει­ρία του επι­σκέ­πτη. Και φυσικά δεν είναι δυνατόν να προ­βάλ­λεις κάτι που βρί­σκε­ται σε ανα­ντι­στοι­χία με όσα θα βιώσει ο επι­σκέ­πτης, όταν επι­σκε­φθεί τον προ­ο­ρι­σμό. Η προβολή και το μάρ­κε­τινγκ είναι σημα­ντικά, πρέπει όμως να είναι σωστά συν­δε­δε­μένα με την πραγ­μα­τι­κό­τητα και με αλλαγές που έχουν εφαρ­μο­στεί επι­τυ­χώς και όχι κάτι που σκε­φτό­μα­στε να κάνουμε στο μέλλον. Θα πρέπει η προβολή να στη­ρί­ζε­ται σε πραγ­μα­τική και όχι θεω­ρη­τικά αφη­ρη­μένη βάση. Εν κατα­κλείδι, η εμπει­ρία του επι­σκέ­πτη θα πρέπει στρα­τη­γικά να είναι υψη­λό­τερη των προσ­δο­κιών που του έχει δημιουρ­γή­σει το μήνυμα της προ­βο­λής του κάθε προ­ο­ρι­σμού.

Κύριε Τοα­νό­γλου, είχατε μία επι­τυ­χη­μένη καριέρα στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Πώς πήρατε την απόφαση να ανα­λά­βετε επι­κε­φα­λής του Διε­θνούς Τμή­μα­τος Ξενο­δο­χεια­κών Του­ρι­στι­κών Σπουδών στο Πανε­πι­στή­μιο Woosong στη Νότια Κορέα;

Η Νότια Κορέα είναι μία χώρα με υψηλή τεχνο­λο­γία και με ένα τελείως δια­φο­ρε­τικό επίπεδο ζωής και οργά­νω­σης. Η Ευρώπή μου ήταν ήδη πολύ γνωστή λόγω της επαγ­γελ­μα­τι­κής μου ενα­σχό­λη­σης με τον του­ρι­στικό τομέα.

Στο πανε­πι­στή­μιο Woosong (Σεούλ) είχαν σκοπό να ξεκι­νή­σουν ένα αγγλό­φωνο διεθνές τμήμα τουριστικών-ξενοδοχειακών σπουδών και ζήτησαν τη συν­δρομή μου στο κομμάτι οργά­νω­σης και λει­τουρ­γίας. Η πρό­κληση ήταν ενδια­φέ­ρουσα τόσο από πλευράς προ­ο­ρι­σμού όσο και επαγ­γελ­μα­τι­κών δεδο­μέ­νων. Από τα βασικά στοι­χεία επι­τυ­χίας του τμή­μα­τος είναι η δημιουρ­γική δια­σύν­δεσή του με την αγορά (industry). Στην περιοχή είναι εγκα­τα­στη­μένα όλα τα μεγάλα ξενο­δο­χειακά brands όπως Hilton, Sheraton, Hyatt, Four Seasons, Marriot, Intercontinental κλπ. Πέρα από τον ξενο­δο­χειακό κλάδο έχουμε ανα­πτύ­ξει σημα­ντι­κές συνερ­γα­σίες τόσο με τον κλάδο της κρουα­ζιέ­ρας όσο και την αγορά των συνε­δρίων (MICEindustry). Με όλους αυτούς έχουμε αμφί­δρο­μες απο­τε­λε­σμα­τι­κές συνερ­γα­σίες. Και αυτοί έχουν οφέλη ερευ­νη­τι­κού χαρα­κτήρα ενώ εμείς τους καλούμε για δια­λέ­ξεις και σεμι­νά­ρια. Μας δίνουν επίσης input για την ανα­διάρ­θρωση των προ­γραμ­μά­των σπουδών ώστε να είμαστε σε αρμονία με τα νέα trends της αγοράς. Οπωσ­δή­ποτε από αυτή την αμφί­δρομη σχέση συνερ­γα­σίας επω­φε­λού­νται κυρίως οι σπου­δα­στές που βρί­σκο­νται πιο κοντά στην τουριστική-ξενοδοχειακή βιο­μη­χα­νία, κάνουν πρα­κτική άσκηση σε όλες αυτές τις εται­ρείες και φυσικά βρί­σκουν εργασία μετά την απο­φοί­τησή τους. Οι από­φοι­τοί μας απορ­ρο­φού­νται κατά 90% από την του­ρι­στική αγορά, ενώ ο μέσος όρος απορ­ρό­φη­σης στη Νότιο Κορέα δεν ξεπερνά το 65-70%. Ξεκί­νησα το τμήμα αυτό το 2015 με 30 μαθητές στο νέο προ­πτυ­χιακό τμήμα που δημιουρ­γή­θηκε τότε, και τώρα έχουμε 400 σπου­δα­στές και άλλους 50 στα δύο μετα­πτυ­χιακά και στο ένα διδα­κτο­ρικό πρό­γραμμα που δημιουρ­γή­θη­καν πρό­σφατα.

Κλεί­νο­ντας, ποια είναι η άποψή σας για την ανώτατη του­ρι­στική εκπαί­δευση στην Ελλάδα, μία χώρα της οποίας ο του­ρι­σμός απο­τε­λεί τη βαριά της βιο­μη­χα­νία κατά γενική παρα­δοχή…;

Υπάρ­χουν καλά πανε­πι­στη­μιακά τμήματα του­ρι­σμού και αξιό­λο­γοι ακα­δη­μαϊ­κοί στον χώρο. Πιστεύω όμως ότι αυτό που λείπει είναι η απο­τε­λε­σμα­τική σύνδεση με την αγορά. Η πανε­πι­στη­μιακή κοι­νό­τητα έχει τη δυνα­τό­τητα να δώσει την ώθηση ώστε να γίνουν ουσια­στικά βήματα προς αυτή την κατεύ­θυνση, εάν τηρη­θούν κάποιες οδηγίες και trends που προ­κύ­πτουν μέσα από την έρευνα, ώστε να ωφε­λη­θεί και η αγορά η ίδια ενσω­μα­τώ­νο­ντας έρευνα και και­νο­το­μίες. Εκεί νομίζω χρειά­ζε­ται περισ­σό­τερη δουλειά, στην σωστή δια­σύν­δεση της αγοράς με τα ανώτερα και ανώτατα εκπαι­δευ­τικά ιδρύ­ματα ώστε να καλ­λιερ­γη­θεί μία πιο ειλι­κρι­νής και άμεση σχέση εμπι­στο­σύ­νης, κάτι που μπορεί να φέρει πολ­λα­πλά οφέλη και στις δύο πλευρές.

Κάποια από τα πανε­πι­στη­μιακά τμήματα του­ρι­σμού έχουν προβεί σε δια­συν­δέ­σεις και συνερ­γα­σίες με αντί­στοιχα τμήματα του εξω­τε­ρι­κού κάτι που είναι πολύ θετικό σίγουρα. Λείπουν νομίζω όμως κάποια επι­πλέον στοι­χεία που θα χάριζαν προ­στι­θέ­μενη αξία στα προ­γράμ­ματα αυτά ώστε και οι από­φοι­τοι να είχαν περισ­σό­τε­ρες ευκαι­ρίες τόσο στην διάρ­κεια των σπουδών τους όσο και μετά την απο­φοί­τησή τους.