Εντυπωσιακά κτερίσματα σε ασύλητο τάφο

Ασύ­λη­τος, πλού­σια κτε­ρι­σμέ­νος, λακ­κοει­δής τάφος ανα­κα­λύ­φθη­κε από διε­θνή ομάδα αρ­χαιο­λό­γων, κοντά στο μυ­κη­ναϊ­κό ανά­κτο­ρο του Νέ­στο­ρος, στον Άνω Εγκλια­νό, στη Χώρα του Δήμου Πύλου-Νέ­στο­ρος.

Ο τάφος, ο οποί­ος ανήκε σε πο­λε­μι­στή, χρο­νο­λο­γεί­ται πε­ρί­που το 1500 π. Χ. (Υστε­ρο­ελ­λα­δι­κή ΙΙ πε­ρί­ο­δος) και απο­τε­λεί την πιο εντυ­πω­σια­κή πε­ρί­πτω­ση επί­δει­ξης προϊ­στο­ρι­κού πλού­του σε τα­φι­κά μνη­μεία της Ηπει­ρω­τι­κής Ελ­λά­δας, που έχει έρθει στο φως τα τε­λευ­ταία εξή­ντα πέντε χρό­νια.

Τη σπου­δαία ανα­κά­λυ­ψη έφερε στο φως το κα­λο­καί­ρι, η σκα­πά­νη του Jack L. Davis και της Sharon R. Stocker, από το Πα­νε­πι­στή­μιο του Cincinnati, στην Πε­λο­πόν­νη­σο.

Δίπλα στον πο­λε­μι­στή είχαν ενα­πο­τε­θεί: Χάλ­κι­νο σπαθί με επι­χρυ­σω­μέ­νη ελε­φα­ντο­στέι­νη λαβή, χρυσά σφρα­γι­στι­κά δα­κτυ­λί­δια και κύ­πελ­λα, σπά­νια χρυσή αλυ­σί­δα, αση­μέ­νια κύ­πελ­λα -ορι­σμέ­να με χρυσά χείλη-χάλ­κι­να αγ­γεία και κύ­πελ­λα, χάλ­κι­νος αμ­φο­ρέ­ας, χάλ­κι­νες πρό­χοι, καθώς και χάλ­κι­νες λε­κα­νί­δες, πε­ρισ­σό­τε­ροι από πε­νή­ντα σφρα­γι­δό­λι­θοι τε­μά­χια ελε­φα­ντο­στού με εγ­χά­ρα­κτες πα­ρα­στά­σεις και πε­ρισ­σό­τε­ρες από χί­λιες (1000) ψή­φους από πο­λύ­τι­μους λί­θους.

Πολλά από αυτά τα αντι­κεί­με­να είναι έργα μι­νω­ι­κής τε­χνο­τρο­πί­ας.

Σύμ­φω­να με τους ανα­σκα­φείς, οι οποί­οι ερ­γά­ζο­νται πάνω από 25 χρό­νια στην πε­ριο­χή της Πυ­λί­ας, η ανα­κά­λυ­ψη ασύ­λη­του λακ­κοει­δούς τάφου, εντός του οποί­ου είχε εντα­φια­σθεί νε­α­ρός άν­δρας, ηλι­κί­ας 30-35 ετών, που συ­νο­δευό­ταν από πε­ρισ­σό­τε­ρα από 1400 μο­να­δι­κά αντι­κεί­με­να, είναι ιδιαί­τε­ρα ση­μα­ντι­κή, καθώς η υψηλή ποιό­τη­τα των αντι­κει­μέ­νων απο­δει­κνύ­ει ότι η Πύλος, όπως και οι Μυ­κή­νες στη ΒΑ Πε­λο­πόν­νη­σο, είχε έντο­να επη­ρε­α­στεί από τη μι­νω­ι­κή τέχνη γύρω στο 1.500 π.Χ.

Αξιο­ση­μεί­ω­το είναι, επί­σης, το γε­γο­νός ότι δεν βρέ­θη­κε μυ­κη­ναϊ­κή ή μι­νω­ι­κή κε­ρα­μι­κή στον τάφο.

Το ανά­κτο­ρο του Νέ­στο­ρος

Το ανά­κτο­ρο του Νέ­στο­ρος στο λόφο του Άνω Εγκλια­νού, το οποίο κα­τα­στρά­φη­κε από πυρ­κα­γιά πε­ρί­που το 1200 π.Χ., ανα­κα­λύ­φθη­κε το 1939 από τον Κων­στα­ντί­νο Κου­ρου­νιώ­τη, Διευ­θυ­ντή του Εθνι­κού Αρ­χαιο­λο­γι­κού Μου­σεί­ου, και ανα­σκά­φη­κε από τον Carl Blegen, κα­θη­γη­τή του Πα­νε­πι­στη­μί­ου του Cincinnati.

Η ανα­σκα­φή του Blegen επι­κε­ντρώ­θη­κε κυ­ρί­ως στην ύστε­ρη φάση του Ανα­κτό­ρου του Νέ­στο­ρος και τα στοι­χεία που αφο­ρού­σαν την πρώ­ι­μη φάση του, δη­λα­δή πριν το 1300 π.Χ. είναι σχε­τι­κά λίγα.

Επι­κε­ντρω­μέ­νοι κυ­ρί­ως σε αυτή την πρώ­ι­μη σχε­τι­κά άγνω­στη πε­ρί­ο­δο, ο Davis και η Stocker ξε­κί­νη­σαν εκ νέου την ανα­σκα­φή στον Άνω Εγκλια­νό το Μάιο του 2015 και βρή­καν τη μία από τις τέσ­σε­ρις πλευ­ρές του τάφου την πρώτη μέρα της ανα­σκα­φής. Ο κα­θα­ρι­σμός και η συ­ντή­ρη­ση των ευ­ρη­μά­των έγινε από το συ­ντη­ρη­τή Αλέ­ξαν­δρο Ζώκο.

Πού βρέ­θη­καν τα κτε­ρί­σμα­τα

Στο δά­πε­δο του τάφου, που είχε δια­στά­σεις 2,44 μ. μήκος, 1,52 μ. βάθος και 1,22 μ. πλά­τος, βρέ­θη­κε σε στάση εκτά­δην ο σκε­λε­τός ενός ενή­λι­κα άνδρα, το­πο­θε­τη­μέ­νου σε ξύ­λι­νο φέ­ρε­τρο.

Όπλα βρέ­θη­καν στην αρι­στε­ρή πλευ­ρά του και στο ύψος των πο­διών, κο­σμή­μα­τα στην δεξιά πλευ­ρά, ενώ, κοντά στο λαιμό, μια μο­να­δι­κή και θαυ­μά­σια δια­τη­ρη­μέ­νη χρυσή αλυ­σί­δα και χρυσά κύ­πελ­λα είχαν απο­τε­θεί επάνω στο στή­θος και στο στο­μά­χι του νε­κρού.

Στη δεξιά πλευ­ρά του σκε­λε­τού και γύρω από το κε­φά­λι, βρέ­θη­καν πάνω από 1000 ψήφοι από ημι­πο­λύ­τι­μους λί­θους —κορ­να­λί­νη, αμέ­θυ­στος, αχά­της και χρυ­σός, πε­ρισ­σό­τε­ροι από πε­νή­ντα (50) σφρα­γι­δό­λι­θοι στην επι­φά­νεια των οποί­ων απει­κο­νί­ζο­νται θεές, ταύ­ροι με ακρο­βά­τες πια­σμέ­νους από τα κέ­ρα­τά τους (ταυ­ρο­κα­θά­ψια) καθώς και άλλες δυ­σερ­μή­νευ­τες σκη­νές.

Επί­σης, τέσ­σε­ρα χρυσά σφρα­γι­στι­κά δα­κτυ­λί­δια, προ­σω­πι­κά αντι­κεί­με­να κύ­ρους, με εγ­χά­ρα­κτες μι­νω­ι­κές πα­ρα­στά­σεις.

Στα πόδια του νε­κρού, βρέ­θη­κε ελε­φα­ντο­στέι­νο πλα­κί­διο με απει­κό­νι­ση φτε­ρω­τού γρύπα και δίπλα του χάλ­κι­νος κα­θρέ­πτης με ελε­φα­ντο­στέι­νη λαβή.

Κτε­ρί­σμα­τα που αρ­χι­κά είχαν το­πο­θε­τη­θεί πάνω στο φέ­ρε­τρο, δια­σκορ­πί­στη­καν μετά τη διά­λυ­σή του και θρυμ­μα­τί­στη­καν πάνω στον σκε­λε­τό, δυ­σκο­λεύ­ο­ντας έτσι την ανα­σκα­φι­κή ερ­γα­σία. Στα κτε­ρί­σμα­τα που είχαν το­πο­θε­τη­θεί επάνω από το φέ­ρε­τρο πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται: χάλ­κι­νες πρό­χοι, με­γά­λη χάλ­κι­νη λε­κά­νη, λε­πτές λω­ρί­δες χαλ­κού προ­ερ­χό­με­νες εν­δε­χο­μέ­νως από την πα­νο­πλία του πο­λε­μι­στή και διά­τρη­τοι χαύ­λιοι αγριό­χοι­ρου από το κρά­νος του πο­λε­μι­στή.

Ο νε­κρός πο­λε­μι­στής

Ο νε­κρός πο­λε­μι­στής ήταν προ­φα­νώς μια εξέ­χου­σα προ­σω­πι­κό­τη­τα της επο­χής του, δη­λα­δή της πρώ­ι­μης μυ­κη­ναϊ­κής πε­ριό­δου, πε­ρί­ο­δο που οι λακ­κοει­δείς τάφοι των Μυ­κη­νών χρη­σι­μο­ποιού­νταν για τον εντα­φια­σμό της μυ­κη­ναϊ­κής αρι­στο­κρα­τί­ας.

Ο πο­λε­μι­στής αυτός θα κα­τοι­κού­σε στην Ακρό­πο­λη του Εγκλια­νού, όταν κτί­σθη­καν τα πρώτα οι­κο­δο­μή­μα­τα με λα­ξευ­μέ­νη τοι­χο­ποι­ία, σύμ­φω­να με τα μι­νω­ι­κά πρό­τυ­πα, και οι τοί­χοι τους δια­κο­σμή­θη­καν με νω­πο­γρα­φί­ες επη­ρε­α­σμέ­νες από τη μι­νω­ι­κή τε­χνο­τρο­πία.

Ως εκ τού­του, δεν πρέ­πει να μας ξαφ­νιά­ζει το γε­γο­νός ότι τα πε­ρισ­σό­τε­ρα από τα 1400 αντι­κεί­με­να που συ­νό­δευαν το νεκρό πο­λε­μι­στή είναι μι­νω­ι­κής τε­χνο­τρο­πί­ας ή κα­τα­σκευά­σθη­καν στην Κρήτη, ανα­φέ­ρουν οι ανα­σκα­φείς.

Συ­μπλη­ρώ­νουν, επί­σης, ότι η ενα­πό­θε­ση τόσων πολ­λών κο­σμη­μά­των σε αν­δρι­κή ταφή αμ­φι­σβη­τεί την μέχρι τώρα ευ­ρέ­ως δια­δε­δο­μέ­νη πε­ποί­θη­ση ότι τα κο­σμή­μα­τα συ­νό­δευαν κυ­ρί­ως γυ­ναι­κεί­ες ταφές.

Η αντί­δρα­ση των ανα­σκα­φέ­ων

Σχο­λιά­ζο­ντας τη σπά­νια ανα­κά­λυ­ψή τους, ο Jack L. Davis και η Sharon R. Stocker ση­μειώ­νουν ότι το τε­λευ­ταίο πράγ­μα που πε­ρί­με­ναν να βρουν το πε­ρα­σμέ­νο κα­λο­καί­ρι στην ανα­σκα­φή της Πύλου ήταν ένας μυ­κη­ναϊ­κός λακ­κοει­δής τάφος.

Ήταν πράγ­μα­τι με­γά­λη τύχη η ανα­κά­λυ­ψή του δίπλα στο με­γά­λο συ­λη­μέ­νο θο­λω­τό τάφο IV του Εγκλια­νού, ο οποί­ος είχε με­γά­λη διάρ­κεια χρή­σης και πε­ριεί­χε πολ­λές ταφές.

Η ανα­σκα­φή στον Άνω Εγκλια­νό απο­κά­λυ­ψε επί­σης τα οι­κο­δο­μι­κά κα­τά­λοι­πα ορι­σμέ­νων μι­κρών σπι­τιών, μικρό τμήμα από την πρώ­ι­μη οχύ­ρω­ση της ακρό­πο­λης, καθώς και απο­θέ­τη της Μέσης και Ύστε­ρης Επο­χής του Χαλ­κού.

Το ανα­σκα­φι­κό πρό­γραμ­μα του Πα­νε­πι­στη­μί­ου τoυ Cincinnati (Οχάϊο, ΗΠΑ) διε­ξή­χθη από την Αμε­ρι­κα­νι­κή Σχολή Κλα­σι­κών Σπου­δών κα­τό­πιν άδειας του Υπουρ­γεί­ου Πο­λι­τι­σμού και Αθλη­τι­σμού.

Όλες οι ερ­γα­σί­ες διε­νερ­γή­θη­καν υπό την άμεση επο­πτεία της Εφο­ρεί­ας Αρ­χαιο­τή­των Μεσ­ση­νί­ας.

Στο πρό­γραμ­μα συμ­με­τεί­χαν 45 αρ­χαιο­λό­γοι, εξει­δι­κευ­μέ­νοι επι­στή­μο­νες και φοι­τη­τές δια­φό­ρων εθνι­κο­τή­των από πολλά πα­νε­πι­στή­μια του εξω­τε­ρι­κού.

Το ερευ­νη­τι­κό πρό­γραμ­μα του Πα­νε­πι­στη­μί­ου του Cincinnati στον Άνω Εγκλια­νό της Πύλου υπο­στη­ρί­χθη­κε από το Ιν­στι­τού­το Προϊ­στο­ρι­κής Αρ­χαιο­λο­γί­ας, το Louise Taft Semple Fund του Τμή­μα­τος Κλα­σι­κών Σπου­δών του Πα­νε­πι­στη­μί­ου του Cincinnati και από ιδιώ­τες χο­ρη­γούς, όπως ο Ελ­λη­νο­α­με­ρι­κα­νός Φω­κί­ων Πο­τα­μιά­νος, οι James H. Ottaway, Jr., Trustee of the American School Classical Studies at Athens και ο Robert McCabe, President of the Board of Trustees of the American School Classical Studies at Athens και η σύ­ζυ­γός του Dina McCabe.

Τα ευ­ρή­μα­τα

Χρυσά: Τέσ­σε­ρα ακέ­ραια χρυσά σφρα­γι­στι­κά δα­κτυ­λί­δια∙ δύο συν­θλιμ­μέ­να χρυσά κύ­πελ­λα, ένα αση­μέ­νιο κύ­πελ­λο με χρυσό χεί­λος και μία χρυσή αλυ­σί­δα μή­κους 0.76 μ., τα άκρα της οποί­ας κα­τα­λή­γουν σε φύλλα κισ­σού καθώς και αμέ­τρη­τες χρυ­σές ψή­φους.

Αση­μέ­νια: Έξι αση­μέ­νια κύ­πελ­λα.

Χάλ­κι­να: Επί­μη­κες ξίφος με ελε­φα­ντο­στέι­νη λαβή, επι­κα­λυμ­μέ­νη με χρυσό -σπά­νια τε­χνι­κή που μι­μεί­ται την κε­ντη­τι­κή- ήταν το­πο­θε­τη­μέ­νο στο αρι­στε­ρό στή­θος του πο­λε­μι­στή. Ακρι­βώς από κάτω, βρέ­θη­κε εγ­χει­ρί­διο με χρυσή λαβή πα­ρό­μοιας τε­χνι­κής. Στα πόδια του νε­κρού, βρέ­θη­καν χάλ­κι­να όπλα, επί­σης, χάλ­κι­να αγ­γεία και κύ­πελ­λα, αμ­φο­ρέ­ας, πρό­χοι και μία λε­κα­νί­δα.

Σφρα­γι­δό­λι­θοι: Πε­ρισ­σό­τε­ροι από πε­νή­ντα σφρα­γι­δό­λι­θοι, πι­θα­νόν κα­τα­σκευα­σμέ­νοι στην Κρήτη, με πε­ρί­τε­χνα εγ­χά­ρα­κτα σχέ­δια μι­νω­ι­κής τε­χνο­τρο­πί­ας, απει­κο­νί­ζουν στην επι­φά­νειά τους θεές, βω­μούς, κα­λά­μια, λέ­ο­ντες, ταύ­ρους, ταυ­ρο­κα­θά­ψια κλπ., μι­νω­ι­κής τε­χνο­τρο­πί­ας.

Ελε­φα­ντο­στό: Διά­φο­ρα κομ­μά­τια ελε­φα­ντο­στού, το ένα απει­κο­νί­ζει γρύπα με με­γά­λα φτερά, το άλλο λέ­ο­ντα που επι­τί­θε­ται σε γρύπα, καθώς επί­σης και έξι ελε­φα­ντο­στέι­να κτέ­νια.

Ψήφοι από πο­λύ­τι­μους λί­θους: Πε­ρισ­σό­τε­ρες από 1000 ψήφοι από κορ­να­λί­νη, αχάτη, ίασπι, αμέ­θυ­στο. Κά­ποιες από αυτές φαί­νε­ται ότι δια­κο­σμού­σαν το σά­βα­νο του νε­κρού.

ΑΠΕ-ΜΠΕ