• Η κατάργηση της φυσικής πρόσβασης στα βιβλία δημοσίευσης ανοίγει τη συζήτηση για το πώς ο πολίτης πληροφορείται το αποτέλεσμα της δικαιοδοτικής λειτουργίας
Η εφαρμογή του πληροφοριακού συστήματος «Σόλων» (solon.gov.gr) στο Πρωτοδικείο Ρόδου συνοδεύεται από μια ουσιαστική αλλαγή στην καθημερινή πρακτική ενημέρωσης για τις αποφάσεις. Εχει καταργηθεί η πρόσβαση των πολιτών στα βιβλία δημοσίευσης αποφάσεων, δηλαδή στο παραδοσιακό υπηρεσιακό εργαλείο όπου αποτυπώνεται το γεγονός της δημοσίευσης, ο χρόνος της και τα βασικά στοιχεία του διατακτικού.
Η μεταβολή αυτή δεν αφορά μόνο οργανωτικές ρυθμίσεις εσωτερικής λειτουργίας, αλλά επηρεάζει άμεσα το πώς διασφαλίζεται στην πράξη η δημοσιότητα της δικαιοσύνης και ο κοινωνικός έλεγχος της απονομής της.
Σε επίπεδο εικόνας, το σύστημα «Σόλων» αποτυπώνει τη γενικότερη τάση ψηφιοποίησης των διαδικασιών.
Στο πεδίο όμως της δημοσίευσης των αποφάσεων, η ψηφιακή μετάβαση αποκτά ιδιαίτερο βάρος, επειδή συγκρούεται με την παγιωμένη πρακτική φυσικής πρόσβασης σε βιβλία που λειτουργούσαν ως επίσημο και ελέγξιμο αποτύπωμα της δημόσιας απαγγελίας.
Με την πρόσβαση αυτή να καταργείται, το ερώτημα μεταφέρεται από το αν η απόφαση δημοσιεύεται σε δημόσια συνεδρίαση στο αν ο πολίτης μπορεί να πληροφορηθεί ότι αυτή η δημοσίευση έλαβε πράγματι χώρα, πότε έγινε και ποιο είναι το αποτέλεσμα που ανακοινώθηκε.
Η δημοσιότητα της δικαιοσύνης ως πρακτική δυνατότητα ενημέρωσης
Το όλο ζήτημα στηρίζεται στο συνταγματικό θεμέλιο της δημοσιότητας. Το άρθρο 93 παρ. 2 και 3 του Συντάγματος αποτυπώνει δύο συμπληρωματικές όψεις, αφενός ότι οι συνεδριάσεις είναι δημόσιες και αφετέρου ότι οι δικαστικές αποφάσεις απαγγέλλονται σε δημόσια συνεδρίαση. Η δημόσια απαγγελία παρουσιάζεται ως εγγύηση διαφάνειας και ως στοιχείο που υπηρετεί τον κοινωνικό έλεγχο της δικαστικής λειτουργίας. Με αυτή τη λογική, η δημοσιότητα δεν εξαντλείται στην τυπική δυνατότητα παρουσίας στην αίθουσα, αλλά συνδέεται με τη λογοδοσία του δικαιοδοτικού έργου προς την κοινωνία, άρα και με την πρόσβαση στο αποτέλεσμα της δίκης.
Στη σύγχρονη πραγματικότητα, όπου μεγάλο μέρος της πολιτικής διαδικασίας είναι έγγραφη και η πρακτική ενημέρωση του κοινού δεν εξασφαλίζεται μέσα από τη φυσική παρακολούθηση συνεδριάσεων, η έννοια της δημοσιότητας μετατοπίζεται από το συμβολικό στο λειτουργικό.
Αυτό που τελικά μετρά είναι αν το κοινό έχει ουσιαστική δυνατότητα να γνωρίζει τις αποφάσεις που δημοσιεύθηκαν, ώστε να μην παραμένει η δημόσια απαγγελία μια διαδικασία που υφίσταται μόνο ως τυπική αναφορά.
Ο ρόλος της γραμματείας και γιατί τα βιβλία δημοσίευσης έχουν βαρύτητα
Κεντρικό σημείο της μελέτης είναι ότι, στην πολιτική δίκη, η δημοσίευση της απόφασης ολοκληρώνεται πρακτικά μέσω της γραμματείας. Η διαπίστωση ότι η δημοσίευση γίνεται στην πράξη από τον γραμματέα δεν εμφανίζεται ως απλή υπηρεσιακή λεπτομέρεια, αλλά ως κρίκος που επιτρέπει να υλοποιηθεί στην καθημερινότητα η συνταγματική επιταγή της δημόσιας απαγγελίας. Από εδώ προκύπτει και η σημασία ύπαρξης οργανωμένων και επίσημων καταχωρίσεων, όπως τα βιβλία δημοσίευσης ή ισοδύναμες επίσημες καταχωρίσεις, που λειτουργούν ως ελέγξιμο αποτύπωμα του γεγονότος της δημοσίευσης.
Με άλλα λόγια, όταν η απόφαση πρέπει να απαγγελθεί δημόσια, πρέπει να υπάρχει και αξιόπιστος τρόπος να αποδεικνύεται ότι αυτό συνέβη, πότε συνέβη και ποιο αποτέλεσμα ανακοινώθηκε. Τα βιβλία δημοσίευσης λειτούργησαν ιστορικά ακριβώς ως αυτός ο μηχανισμός. Η κατάργηση της πρόσβασης των πολιτών σε αυτά, στο πλαίσιο της εφαρμογής του «Σόλων», μεταβάλλει τη σχέση πολίτη και δικαστικής πληροφόρησης, επειδή αφαιρεί ένα άμεσο σημείο αναφοράς που επέτρεπε την επιβεβαίωση της δημοσίευσης χωρίς διαμεσολάβηση.
Πόσω μάλλον όταν ενώ δίνεται η δυνατότητα εκτύπωσης των αποφάσεων σε λίστα αυτό δεν γίνεται σε επίπεδο του Πρωτοδικείου Ρόδου αλλά μόνο στο Εφετείο Δωδεκανήσου!
Από την «ανοικτή θύρα» στη διαθεσιμότητα των αποφάσεων
Ο πυρήνας της δημοσιότητας δεν είναι μόνο η τυπική δυνατότητα παρουσίας κατά την εκφώνηση, αλλά η ουσιαστική διαθεσιμότητα της απόφασης στο κοινό. Η αντίληψη αυτή συνδέεται με την άποψη ότι ο έλεγχος της δικαστικής εξουσίας δεν είναι αποτελεσματικό να περιορίζεται μόνο στη στιγμή της ακροαματικής διαδικασίας, γιατί τότε η δημοσιότητα κινδυνεύει να χάσει το περιεχόμενό της ως όρος λογοδοσίας. Στο πλαίσιο αυτό, η ύπαρξη βιβλίου δημοσιεύσεων, ή έστω η ύπαρξη άμεσης πρόσβασης σε δεδομένα δημοσίευσης, αποκτά χαρακτήρα πρακτικής εγγύησης της συνταγματικής αρχής.
Η κατάργηση πρόσβασης στα βιβλία δημοσίευσης στο Πρωτοδικείο Ρόδου, σημαίνει ότι ο πολίτης δεν μπορεί να ελέγξει αυτοτελώς και άμεσα ποιες αποφάσεις δημοσιεύθηκαν, πότε και με ποιο διατακτικό, στο βαθμό που αυτά αποτυπώνονταν στα βιβλία.
Το ερώτημα που ανοίγει η ψηφιακή δικαιοσύνη
Η περίπτωση του Πρωτοδικείου Ρόδου, αναδεικνύει ένα ευρύτερο ερώτημα που συνοδεύει την ψηφιακή μετάβαση. Αν η δημόσια απαγγελία των αποφάσεων αποτελεί συνταγματική επιταγή, τότε η ψηφιοποίηση των καταχωρίσεων οφείλει να διατηρεί, και όχι να περιορίζει, τις πρακτικές εγγυήσεις που κάνουν τη δημοσιότητα λειτουργική. Η κατάργηση πρόσβασης στα βιβλία δημοσίευσης δεν κρίνεται μόνο με τεχνικούς όρους, αλλά με βάση το αν ο πολίτης διατηρεί πραγματική δυνατότητα ενημέρωσης για το αποτέλεσμα της δικαιοδοτικής λειτουργίας, μέσα από επίσημες, ελέγξιμες και προσβάσιμες καταχωρίσεις.
