Ανεκμετάλλευτος μεταλλευτικός θησαυρός στο Αιγαίο

Χά­σμα­τα που χα­ρα­κώ­νουν πλα­γιές, σκο­τει­νές γα­λα­ρί­ες, σκά­λες φόρ­τω­σης, πυ­λώ­νες και σκου­ρια­σμέ­νες σι­δη­ρο­τρο­χιές ση­μα­δεύ­ουν πολλά από τα νησιά. Απο­μει­νά­ρια μιας επο­χής, όταν με­ταλ­λω­ρύ­χοι και επι­χει­ρη­μα­τί­ες ανα­ζη­τού­σαν στο υπέ­δα­φος βιο­μη­χα­νι­κά ορυ­κτά.

Το φαι­νό­με­νο αυτό, στη μέ­γι­στή του έντα­ση, ονο­μά­στη­κε “με­ταλ­λευ­τι­κός πυ­ρε­τός”. Εκα­το­ντά­δες ορυ­χεία ανα­πτύ­χθη­καν στο Αι­γαίο, πε­ρισ­σό­τε­ρες από 130 ευ­ρω­παϊ­κές και ελ­λη­νι­κές με­ταλ­λευ­τι­κές επι­χει­ρή­σεις δρα­στη­ριο­ποι­ή­θη­καν για έναν αιώνα, από τη δε­κα­ε­τία του 1860. Κά­ποιες βρα­χύ­βιες, άλλες ει­κο­νι­κές, άλλες στι­βα­ρές και μα­κρό­βιες εται­ρεί­ες, που για χρό­νια εξό­ρυσ­σαν τον πλού­το του υπε­δά­φους για να τον εξά­γουν στις δι­ψα­σμέ­νες για ορυ­κτά βιο­μη­χα­νί­ες της Ευ­ρώ­πης.

Σί­δη­ρος, μαγ­γά­νιο, μό­λυ­βδος, σμύ­ρι­δα, χαλ­κός ψευ­δάρ­γυ­ρος, θειά­φι, αρ­γυ­ρο­με­ταλ­λεύ­μα­τα, αμί­α­ντος, λι­γνί­της, θειά­φι, θη­ραϊ­κή γη, μάρ­μα­ρα. Το μισό Αι­γαίο, του­λά­χι­στον 39 νησιά υπήρ­ξαν το θέ­α­τρο αυτής της γι­γα­ντιαί­ας οι­κο­νο­μι­κής και τε­χνι­κής επέμ­βα­σης. Ανά­με­σά τους η Άν­δρος, η Κέα, η Τήνος, η Πάρος, η Νάξος, η Σύρος, η Σέ­ρι­φος, η Σίφ­νος, η Κύ­θνος, η Μήλος, η Νάξος, η Σα­ντο­ρί­νη και η Θη­ρα­σιά, η Ανάφη, η Αμορ­γός, η Σκύ­ρος, η Θάσος, η Μυ­τι­λή­νη, η Χίος, η Σάμος, η Ικα­ρία, η Νί­συ­ρος και το Γυαλί, η Ρόδος, η Κως. Η πα­ρα­γω­γή αυτή ανα­δια­μόρ­φω­σε βίαια τα νη­σιω­τι­κά τοπία.

Τε­χνι­κές, υλικά και νο­ο­τρο­πί­ες πρω­τό­γνω­ρα κυ­ριάρ­χη­σαν αλ­λά­ζο­ντας τον χρόνο της κα­θη­με­ρι­νό­τη­τας, τον τρόπο ζωής. Κοι­νό­τη­τες είδαν τους πλη­θυ­σμούς τους να πλη­θύ­νο­νται με με­τα­νά­στες με­ταλ­λω­ρύ­χους, αγρο­τι­κές κοι­νω­νί­ες γνώ­ρι­σαν τα νέα ερ­γα­λεία της μι­σθω­τής ερ­γα­σί­ας, το ημε­ρο­μί­σθιο και την υπερ­γο­λα­βία. Αγρό­τες πί­στε­ψαν πως τε­λεί­ω­νε η προη­γού­με­νη δύ­σκο­λη ζωή της υπαί­θρου, η εξαρ­τώ­με­νη από την τυ­χαιό­τη­τα του και­ρού και την από­δο­ση των φτω­χών προ­ϊ­ό­ντων της γης.

Στην εποχή μας, με εξαί­ρε­ση τα εν λει­τουρ­γία ορυ­χεία της Μήλου, της Κι­μώ­λου, του Γυα­λιού, όπως και τα ενερ­γά λα­το­μεία μαρ­μά­ρου, ο λα­μπρός εκεί­νος βιο­μη­χα­νι­κός κό­σμος κεί­τε­ται σε ερεί­πια. Στα Λι­με­νά­ρια της Θάσου, στο Μέγα Λει­βά­δι της Σε­ρί­φου και στα Αγιά­σμα­τα της Χίου πο­λυ­τε­λείς νε­ο­κλα­σι­κές επαύ­λεις των διευ­θυ­ντών των με­ταλ­λεί­ων δίπλα στη θά­λασ­σα υπο­δη­λούν τις αρ­χι­κές προσ­δο­κί­ες και τα με­γέ­θη των επεν­δύ­σε­ων, αλλά και το απρό­σμε­νο τέλος. Οι σκά­λες φόρ­τω­σης της Μήλου, της Σε­ρί­φου και της Κύ­θνου, οι πυ­λώ­νες του ενα­έ­ριου σι­δη­ρο­δρό­μου των σμυ­ρι­δω­ρυ­χεί­ων της Νάξου απο­κα­λύ­πτουν τα τε­χνι­κά με­γέ­θη των έργων εκεί­νων, ενώ εκ­πλήσ­σει η πλή­ρης εγκα­τά­λει­ψή τους.

Ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα το όραμα ξε­θώ­ρια­σε. Η αι­μα­τη­ρή απερ­γία του Αυ­γού­στου του 1916 στη Σέ­ρι­φο συμ­βο­λο­ποιεί τη με­τα­στρο­φή. Αδί­στα­κτοι επι­χει­ρη­μα­τί­ες, όπως οι Γκρό­μαν της γαλ­λι­κής εται­ρεί­ας Σέ­ρι­φος – Σπη­λια­ζέ­ζα, εφή­με­ροι επεν­δυ­τές, όπως οι των 16 σα­μια­κών με­ταλ­λεί­ων της πε­ριό­δου της Ηγε­μο­νί­ας (1834 – 1912), κυ­νη­γοί επι­δο­τή­σε­ων, όπως οι επι­χει­ρη­μα­τί­ες της Κε­ρά­μου στη Χίο, είναι η μία όψη. Υπάρ­χει και άλλη όψη, με σο­βα­ρές προ­σπά­θειες, που δεν μπό­ρε­σαν όμως να αντέ­ξουν τις διε­θνείς εξε­λί­ξεις, τον οι­κο­νο­μι­κό αντα­γω­νι­σμό και τον τε­χνο­λο­γι­κό καλ­πα­σμό μέσα στις ιδιό­μορ­φες συν­θή­κες της ακραί­ας πε­ρι­φέ­ρειας του νη­σιω­τι­κού Αι­γαί­ου.

Η συ­νει­δη­το­ποί­η­ση της με­τα­τρο­πής του προσ­δο­κώ­με­νου πα­ρα­δεί­σου σε κό­λα­ση συ­ντε­λέ­στη­κε υπό το βάρος των ερ­γα­τι­κών ατυ­χη­μά­των, του εξο­ντω­τι­κού ωρα­ρί­ου, της ανυ­παρ­ξί­ας ασφά­λι­σης και στέ­γης, των ερ­γα­τι­κών κι­νη­το­ποι­ή­σε­ων για αν­θρώ­πι­νους όρους ερ­γα­σί­ας.

Η αρ­χι­κή απο­δο­χή, από τους νη­σιώ­τι­κους πλη­θυ­σμούς, του με­ταλ­λευ­τι­κού ορά­μα­τος με­τε­τρά­πη σε γε­νι­κευ­μέ­νη απα­ξί­ω­ση μετά τον πό­λε­μο. Ένα νέο σχέ­διο ανα­δύ­θη­κε σκιά­ζο­ντας το πρώτο. Ήταν ο του­ρι­σμός, φέρ­νο­ντας στη θέση τού πα­λιού “με­ταλ­λευ­τι­κού πυ­ρε­τού” τον νέο, της υπε­ρεκ­με­τάλ­λευ­σης της φύσης, της γης και των αν­θρώ­πων. Η διά­στα­ση με­τα­ξύ του πα­ρελ­θό­ντος προ­τύ­που ανά­πτυ­ξης και του επερ­χό­με­νου απο­τυ­πώ­θη­κε στη με­τα­βα­τι­κή πε­ρί­ο­δο με δύο καλές ται­νί­ες του ελ­λη­νι­κού κι­νη­μα­το­γρά­φου: τη “Μαύρη Γη” (1952) του Στέ­λιου Τα­τα­σό­που­λου και τον “Αλέξη Ζορ­μπά” (1964) του Μι­χά­λη Κα­κο­γιάν­νη.

Οι δύο ιστο­ρί­ες μι­λούν για τον “αν­θρώ­πι­νο γολ­γο­θά” της εξό­ρυ­ξης της σμύ­ρι­δας στα χωριά της ανα­το­λι­κής Νάξου και την απο­τυ­χη­μέ­νη επέν­δυ­ση εξό­ρυ­ξης λι­γνί­τη σε μια ακτή της Κρή­της. Οι πρω­τα­γω­νι­στές στο τέλος εγκα­τα­λεί­πουν τα έγκα­τα της γης και βγαί­νουν στον λα­μπρό ήλιο να γλε­ντή­σουν τη ζωή. Τη θέση του ορυ­χεί­ου έπαιρ­νε σιγά – σιγά το ξε­νο­δο­χείο της του­ρι­στι­κής ανε­με­λιάς, η πα­ρα­θα­λάσ­σια τα­βέρ­να.

Είναι αξιο­πρό­σε­κτο το πώς μία υπε­ρε­ντα­τι­κή οι­κο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα, σαν αυτή της αξιο­ποί­η­σης του ορυ­κτού πλού­του, η οποία δι­ήρ­κε­σε έναν αιώνα, δεν άφησε ίχνος ευ­η­με­ρί­ας.

Τα νησιά που τη φι­λο­ξέ­νη­σαν άλ­λα­ξαν, οι τόποι αλ­λοιώ­θη­καν. Όμως οι οι­κι­σμοί και οι κοι­νω­νί­ες τους δεν ανα­πτύ­χθη­καν, οι άν­θρω­ποι δεν προ­ό­δευ­σαν, η ζωή δεν βελ­τιώ­θη­κε όπως ανέ­με­ναν. Δεν απέ­μει­ναν κέρδη στα νησιά από την πολλά υπο­σχό­με­νη βιο­μη­χα­νι­κή ανά­πτυ­ξη του 19ου αιώνα και του Με­σο­πο­λέ­μου.

______________

* Ο Νίκος Μπε­λα­βί­λας δι­δά­σκει Πο­λε­ο­δο­μία στη Σχολή Αρ­χι­τε­κτό­νων του ΕΜΠ/ avgi.gr