Δρ. Μιχ. Κoύρκουλος: Το «στίγμα» της παχυσαρκίας: Μύθοι και πραγματικότητα

Κύριε Κούρ­κουλε, να ξεκι­νή­σουμε την συνέ­ντευξη από το λεγό­μενο «στίγμα της παχυ­σαρ­κίας» το οποίο εξα­κο­λου­θεί να ταλαι­πω­ρεί ανθρώ­πους τους οποίους στο­χο­ποιεί ο περί­γυ­ρός τους εξαι­τίας του βάρους τους.

Πράγ­ματι, το λεγό­μενο στίγμα της παχυ­σαρ­κίας, περι­λαμ­βά­νει μια σειρά από πράξεις και συμπε­ρι­φο­ρές εις βάρος ατόμων με παρα­πάνω κιλά, που προ­κα­λούν απο­κλει­σμούς και περι­θω­ριο­ποί­ηση, και οδηγούν σε κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες. Κλασικό παρά­δειγμα είναι οι δια­κρί­σεις στον εργα­σιακό χώρο και στην εκπαί­δευση, όπως έχει απο­δει­χθεί από πολλές μελέτες που απο­κα­λύ­πτουν ανι­σό­τη­τες στις αντα­μοι­βές και στις ευκαι­ρίες για εξέλιξη.

Ακόμα και στο χώρο της υγείας, πολλές φορές οι παχύ­σαρ­κοι αντι­με­τω­πί­ζο­νται ή περι­θάλ­πο­νται ελλιπώς, θεω­ρού­με­νοι ως υπεύ­θυ­νοι για την κατά­σταση στην οποία βρί­σκο­νται, μια συμπε­ρι­φορά βαθιά ρατσι­στική, που θα ήταν ανή­κου­στη και κατα­κρι­τέα αν κατευ­θυ­νό­ταν π.χ. ενα­ντίον ενός καπνι­στή με καρκίνο στον πνεύ­μονα.

• Υπάρχει πάντως η εντύ­πωση ότι παχύ­σαρ­κος παρα­μέ­νει κάποιος που είναι λαί­μαρ­γος ή που βαριέ­ται να μπει στη δια­δι­κα­σία απώ­λειας βάρους και ίσως κάπως έτσι οδη­γού­μα­στε στις δια­κρί­σεις βάρους.

Αυτό είναι μια κοινή μεν αλλά στρεβλή άποψη. Υπάρ­χουν πολλές παρα­νο­ή­σεις που οδηγούν στις δια­κρί­σεις βάρους.

Οι περισ­σό­τε­ρες στη­ρί­ζο­νται στην ιδέα ότι η παχυ­σαρ­κία οφεί­λε­ται απο­κλει­στικά στα ελατ­τώ­ματα των πασχό­ντων, όπως η τεμπε­λιά και η λαι­μαρ­γία, και ότι το σωμα­τικό βάρος βρί­σκε­ται εξ ολο­κλή­ρου κάτω από τον έλεγχο της βού­λη­σης του ατόμου. Η υπόθεση αυτή είναι πολύ δια­δε­δο­μένη αλλά επίσης εντελώς λαθε­μένη καθώς στη­ρί­ζε­ται σε προ­κα­τα­λή­ψεις και αγνοεί τον όγκο των επι­στη­μο­νι­κών δεδο­μέ­νων που έχει συσ­σω­ρευ­θεί τα τελευ­ταία χρόνια. Υπάρ­χουν μύθοι που διαιω­νί­ζουν το στίγμα της παχυ­σαρ­κίας.

Επειδή πρό­κει­ται για ένα ζήτημα που απα­σχο­λεί μεγάλο αριθμό ανθρώ­πων που βιώνουν το στίγμα με κοι­νω­νι­κές προ­ε­κτά­σεις, όπως προ­α­να­φέ­ρατε, θα θέλαμε να ανα­φερ­θείτε στους μύθους αυτούς, ώστε να γίνει κατα­νοητό το πρό­βλημα στη σωστή του βάση και από τις δύο πλευρές.

Ενας βασικός μύθος είναι πως το σωμα­τικό βάρος είναι απλή αριθ­μη­τική μεταξύ πρό­σλη­ψης και κατα­νά­λω­σης θερ­μί­δων. Αυτή η υπε­ρα­πλου­στευ­μένη εξίσωση υπο­στη­ρί­ζε­ται ακόμα και από επαγ­γελ­μα­τίες υγείας, και θεωρεί ότι το σωμα­τικό βάρος είναι ένα ισο­ζύ­γιο πρό­σλη­ψης τροφής από τη μια και άσκησης από την άλλη, απο­λύ­τως ελεγ­χό­μενη από εθε­λο­ντι­κές απο­φά­σεις.

Είναι εντυ­πω­σιακό αυτό που λέτε, καθώς όλη η φιλο­σο­φία για την απώλεια κιλών βασί­ζε­ται ακριβώς σε αυτή την άποψη.

Κι όμως η πραγ­μα­τι­κό­τητα είναι εντελώς δια­φο­ρε­τική. Η ενερ­γειακή πρό­σληψη εξαρ­τά­ται από πολλούς άλλους παρά­γο­ντες που δεν βρί­σκο­νται υπό τον έλεγχο του ατόμου, όπως την ποσό­τητα ενέρ­γειας που απορ­ρο­φά­ται από τον γαστρε­ντε­ρικό σωλήνα, που με τη σειρά της επη­ρε­ά­ζε­ται από το ισο­ζύ­γιο πεπτι­κών ενζύμων, χολικών αλάτων και μικρο­βιώ­μα­τος του εντέρου.

Σημα­ντικό ρόλο παίζουν επίσης οι ορμόνες του γαστρε­ντε­ρι­κού καθώς και νευρικά σήματα. Αντί­στοιχα η σωμα­τική άσκηση συμ­βάλ­λει μόνο κατά 20-30% στην ημε­ρή­σια ενερ­γειακή δαπάνη του ανθρώ­πι­νου σώματος. Ο βασικός μετα­βο­λι­κός ρυθμός αντι­προ­σω­πεύει το υπό­λοιπο 70-80%. Όποια κι αν είναι λοιπόν η αύξηση της ενερ­γεια­κής δαπάνης μέσω άσκησης, αυτή είναι σχετικά μικρή για να προ­κα­λέ­σει σημα­ντι­κές αλλαγές, με εξαί­ρεση άτομα που αθλού­νται για πολλές ώρες κάθε μέρα. Πολύ σημα­ντικό ρόλο παίζουν οι ομοιο­στα­τι­κοί μηχα­νι­σμοί του σώματος, που μεταξύ άλλων, τείνουν να δια­τη­ρούν το σωμα­τικό βάρος σ’ ένα σχετικά στενό εξα­το­μι­κευ­μένο εύρος.

Αυτό το ρυθ­μι­στικό σύστημα που είναι εντελώς εκτός του ελέγχου του ατόμου, μπορεί να εξου­δε­τε­ρώ­σει τις εθε­λο­ντι­κές προ­σπά­θειες απώ­λειας βάρους ενερ­γο­ποιώ­ντας ισχυ­ρούς αντι­σταθ­μι­στι­κούς μηχα­νι­σμούς που οδηγούν σε μείωση του βασικού μετα­βο­λι­κού ρυθμού και αύξηση του αισθή­μα­τος της πείνας. Αυτές οι μετα­βο­λι­κές και βιο­λο­γι­κές προ­σαρ­μο­γές μπορούν να επι­μεί­νουν μακρο­πρό­θε­σμα μετά την απώλεια βάρους και να συνε­χι­στούν ακόμη και μετά από επα­να­πρό­σληψη βάρους, οδη­γώ­ντας σε πρό­σληψη μεγα­λύ­τε­ρης ποσό­τη­τας βάρους σε σύγκριση με την απώλεια.

Αρα, κακώς θεω­ρούμε ότι η παχυ­σαρ­κία προ­κα­λεί­ται κυρίως από την εθε­λο­ντική υπερ­κα­τα­νά­λωση τροφής και τον καθι­στικό τρόπο ζωής.

Υπάρ­χουν πολ­λα­πλές μελέτες που απο­δει­κνύ­ουν ότι η ημε­ρή­σια ενερ­γειακή δαπάνη ατόμων με δυτικό τρόπο ζωής, δεν είναι πολύ δια­φο­ρε­τική κατοί­κων χωρών του Τρίτου Κόσμου.

Υπάρ­χουν όλο και περισ­σό­τερα στοι­χεία που υπο­δει­κνύ­ουν άλλες πιθανές συνυ­πάρ­χου­σες αιτίες, όπως γενε­τι­κοί παρά­γο­ντες, στέρηση ύπνου, ψυχο­λο­γικό στρες και ορμο­νι­κές επι­δρά­σεις… Αυτοί οι παρά­γο­ντες δεν απαι­τούν υπερ­κα­τα­νά­λωση τροφής ή σωμα­τική αδρά­νεια για να εξη­γή­σουν το υπερ­βο­λικό βάρος.

Η συχνή απο­τυ­χία των θερα­πευ­τι­κών στρα­τη­γι­κών και των στρα­τη­γι­κών δημό­σιας υγείας που επι­κε­ντρώ­νο­νται στη σύσταση «να τρώτε λιγό­τερο και να κινεί­στε περισ­σό­τερο» θα πρέπει να θέτει υπό αμφι­σβή­τηση τον ρόλο της υπερ­κα­τα­νά­λω­σης θερ­μί­δων και της καθι­στι­κής ζωής ως κύριων αιτίων της παχυ­σαρ­κίας.

Η παχυ­σαρ­κία είναι τελικά μια επιλογή τρόπου ζωής;

Αυτή η άποψη είναι ακόμα ένας μύθος. Τα άτομα με παχυ­σαρ­κία συνήθως ανα­γνω­ρί­ζουν την παχυ­σαρ­κία ως σοβαρό πρό­βλημα υγείας, και όχι ως συνει­δητή επιλογή.

Δεδο­μέ­νων των αρνη­τι­κών επι­πτώ­σεων της παχυ­σαρ­κίας στην ποιό­τητα ζωής, των γνωστών κιν­δύ­νων σοβαρών επι­πλο­κών και του μειω­μέ­νου προσ­δό­κι­μου επι­βί­ω­σης, το να ορί­ζε­ται η παχυ­σαρ­κία ως επιλογή είναι μια θλιβερή παρα­πλη­ρο­φο­ρη­μένη εξήγηση της πάθησης.

Πρέπει να γίνει κατα­νοητό ότι η παχυ­σαρ­κία είναι μια ασθέ­νεια, όχι μια κατά­σταση. Ενα επι­χεί­ρημα που χρη­σι­μο­ποιεί­ται συχνά κατά της επι­σή­μαν­σης της παχυ­σαρ­κίας ως ασθέ­νειας, είναι ότι με αυτόν τον τρόπο δίνεται το μήνυμα πως η ατομική ευθύνη δεν είναι απα­ραί­τητη για την αντι­με­τώ­πιση της παχυ­σαρ­κίας, μειώ­νο­ντας έτσι την τήρηση του πιο υγιει­νού τρόπου ζωής.

Ο ορισμός της παχυ­σαρ­κίας ως ασθέ­νειας ή όχι, ωστόσο, θα πρέπει να βασί­ζε­ται σε αντι­κει­με­νικά ιατρικά και βιο­λο­γικά στοι­χεία, όχι σε κοι­νω­νιο­λο­γι­κές επι­πτώ­σεις.

Ποια είναι αυτά τα κρι­τή­ρια;

Αυτά τα κρι­τή­ρια περι­λαμ­βά­νουν συγκε­κρι­μένα σημεία και συμ­πτώ­ματα, μειω­μένη ποιό­τητα ζωής, αυξη­μένο κίνδυνο περαι­τέρω παθή­σεων, επι­πλο­κές, και από­κλιση από την κανο­νική φυσιο­λο­γία, για παρά­δειγμα, φλεγ­μονή, αντί­σταση στην ινσου­λίνη, και μετα­βο­λές των ορμο­νι­κών σημάτων που ρυθ­μί­ζουν κορεσμό και όρεξη.

Με βάση αυτά, η παχυ­σαρ­κία έχει ανα­γνω­ρι­στεί ως νόσος τόσο από τον Παγκό­σμιο Οργα­νι­σμό Υγείας, όσο και από δεκάδες επι­στη­μο­νι­κές ενώσεις παθο­λό­γων ενδο­κρι­νο­λό­γων και χει­ρουρ­γών.

Κύριε Κούρ­κουλε, επειδή θα δια­βά­σουν την συνέ­ντευξή μας πολλοί άνθρω­ποι που αντι­με­τω­πί­ζουν σοβαρή παχυ­σαρ­κία, θα ήθελα να σας ρωτήσω αν είναι -συνήθως- ανα­στρέ­ψιμη με υγιεινή δια­τροφή και άσκηση.

Η υπόθεση αυτή δεν υπο­στη­ρί­ζε­ται επίσης από απο­δει­κτικά στοι­χεία.

Αρα καταρ­ρί­πτε­ται ακόμα ένας μύθος που έχουμε στο μυαλό μας για την απώλεια βάρους και επειδή αυτή είναι η πιο ευρέως δια­δε­δο­μένη τακτική και προ­τροπή, θα ήθελα να στα­θούμε σε αυτό και να μας το ανα­λύ­σετε.

Θα πρέπει να πούμε κατά πρώτον, ότι το σωμα­τικό βάρος και η λιπώδης μάζα είναι γνωστό ότι ρυθ­μί­ζο­νται από πολλούς φυσιο­λο­γι­κούς μηχα­νι­σμούς, πέρα από την εθε­λο­ντική πρό­σληψη τροφής και σωμα­τική άσκηση.

Και πλέον υπάρχει τερά­στιος όγκος μελετών που απο­δει­κνύ­ουν ότι η αλλαγή τρόπου ζωής δίνει μόνο μέτρια απο­τε­λέ­σματα στο σωμα­τικό βάρος στα περισ­σό­τερα άτομα με σοβαρή παχυ­σαρ­κία.

Λόγω των προ­α­να­φερ­θέ­ντων μηχα­νι­σμών της ομοιό­στα­σης, όταν το σωμα­τικό βάρος μειώ­νε­ται, το σώμα αντα­πο­κρί­νε­ται με μειω­μένο βασικό μετα­βο­λικό ρυθμό και αλλαγές στα σήματα που αυξά­νουν την πείνα και μειώ­νουν τον κορεσμό όπως για παρά­δειγμα η λεπτίνη και η γκρε­λίνη.

Αυτές οι αντι­σταθ­μι­στι­κές μετα­βο­λι­κές και βιο­λο­γι­κές προ­σαρ­μο­γές οδηγούν σε επα­να­πρό­σληψη βάρους και επι­μέ­νουν για όσο διά­στημα τα άτομα βρί­σκο­νται σε κατά­σταση μειω­μέ­νης κατα­νά­λω­σης ενέρ­γειας ακόμα και μετά από πλήρη επα­να­πρό­σληψη βάρους.

Μιας και κάνατε αναφορά στην επα­να­πρό­σληψη βάρους, θα ήθελα να σας ρωτήσω για τις επεμ­βά­σεις απώ­λειας που χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ως «εύκολη λύση», κυρίως για άτομα που δεν είναι αρκετά πει­θαρ­χη­μένα. Τι ισχύει;

Με βάση τα ως τώρα επι­στη­μο­νικά δεδο­μένα στη­ρι­ζό­μενα στην εμπει­ρία εκα­το­ντά­δων χιλιά­δων επεμ­βά­σεων, οι χει­ρουρ­γι­κές επεμ­βά­σεις προ­κα­λούν πολυά­ριθ­μες μετα­βο­λές στους αντι­σταθ­μι­στι­κούς ομοιο­στα­τι­κούς μηχα­νι­σμούς που ενερ­γο­ποιού­νται από την απώλεια βάρους, καθι­στώ­ντας την έτσι σημα­ντική και μακρο­πρό­θε­σμη.

Αντί­θετα με τις προ­σπά­θειες αλλαγής δια­τρο­φής, οι επεμ­βά­σεις απώ­λειας βάρους οδηγούν σε μακρο­χρό­νια μείωση της όρεξης και αύξηση του βασικού μετα­βο­λι­κού ρυθμού. Έχουν παρα­τη­ρη­θεί επίσης σημα­ντι­κές μετα­βο­λές στις γαστρε­ντε­ρι­κές ορμόνες, στο μικρο­βί­ωμα του εντέρου, στο ισο­ζύ­γιο χολής και πεπτι­κών ενζύμων καθώς και στην αντί­σταση του σώματος στην ινσου­λίνη.

Πάντως με την πολύ ενδια­φέ­ρουσα συζή­τησή μας, γίνεται αντι­λη­πτό ποιοι είναι οι μύθοι που συντη­ρούν τελικά τις δια­κρί­σεις βάρους που έχουν ως απο­τέ­λε­σμα ακόμα και την περι­θω­ριο­ποί­ηση -στην ακραία τους μορφή- συναν­θρώ­πων μας με παρα­πάνω κιλά.

Το στίγμα και οι δια­κρί­σεις βάρους είναι διάχυτα στη χώρα μας αλλά και παγκο­σμίως και προ­κα­λούν σημα­ντική βλάβη στα θύματά τους.

Η δια­δε­δο­μένη αφήγηση της παχυ­σαρ­κίας στα μέσα ενη­μέ­ρω­σης, στις εκστρα­τείες δημό­σιας υγείας, στον πολι­τικό λόγο, ακόμη και στην επι­στη­μο­νική βιβλιο­γρα­φία που απο­δί­δει την αιτία της παχυ­σαρ­κίας κυρίως στην προ­σω­πική ευθύνη επι­δει­νώ­νει την έκφραση του κοι­νω­νι­κού στίγ­μα­τος βάρους, και ενι­σχύει τα στε­ρε­ό­τυπα που βασί­ζο­νται στο βάρος.

Η προ­κα­τά­ληψη βάρους και το στίγμα μπορούν να οδη­γή­σουν σε δια­κρί­σεις και να υπο­νο­μεύ­σουν τα ανθρώ­πινα δικαιώ­ματα, τα κοι­νω­νικά δικαιώ­ματα και την υγεία των ατόμων που πλήτ­το­νται.

Στοι­χεία από διά­φο­ρες χώρες δεί­χνουν ότι όταν οι αιτίες της παχυ­σαρ­κίας απο­δί­δο­νται κυρίως σε εσω­τε­ρι­κούς, ελεγ­χό­με­νους παρά­γο­ντες ή προ­σω­πι­κές επι­λο­γές, προ­κα­λεί­ται μεγα­λύ­τερη προ­κα­τά­ληψη βάρους, ενώ η ανα­γνώ­ριση των σύν­θε­των αιτίων της παχυσαρκίας- συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων στοι­χείων, όπως η γενε­τική, η βιο­λο­γία και οι περι­βαλ­λο­ντι­κοί παράγοντες- σχε­τί­ζε­ται με χαμη­λό­τερα επίπεδα μερο­λη­ψίας βάρους.

Τα ευρή­ματα αυτά δεί­χνουν ότι η επι­κρα­τούσα αφήγηση της παχυ­σαρ­κίας στην κάλυψη ειδή­σεων, εκστρα­τείες δημό­σιας υγείας, και πολι­τικό λόγο, που επι­κε­ντρώ­νε­ται σε μεγάλο βαθμό στις έννοιες της προ­σω­πι­κής ευθύνης μπορεί να δια­δρα­μα­τί­σει σημα­ντικό ρόλο στην έκφραση του στίγ­μα­τος του βάρους και να ενι­σχύ­σει τα στε­ρε­ό­τυπα.

Η επι­σή­μανση της παχυ­σαρ­κίας ως ασθέ­νειας, παρά­γο­ντα κιν­δύ­νου ή πάθησης έχει επι­πτώ­σεις στη θερα­πεία και την ανά­πτυξη πολι­τι­κής και μπορεί να συμ­βά­λει στην προ­ώ­θηση ή τον μετρια­σμό των στιγ­μα­τι­σμού των απόψεων προς τα άτομα που επη­ρε­ά­ζο­νται.

 

 

Ο Δρ Μιχάλης Κούρ­κου­λος MSc FRCS, είναι Λαπα­ρο­σκό­πος Χει­ρουρ­γός Γαστρε­ντε­ρι­κού και Παχυ­σαρ­κίας, Master of Science Ελά­χι­στα Επεμ­βα­τι­κής και Ρομπο­τι­κής Χει­ρουρ­γι­κής, Fellow of the Royal College of Surgeons of England, Διευ­θυ­ντής Χει­ρουρ­γι­κής Ευρω­κλι­νι­κής Αθηνών, Υπεύ­θυ­νος Τμή­μα­τος Παλιν­δρό­μη­σης και Παχυ­σαρ­κίας

www.drkourkoulos.gr