Κως: Πριν έρθουν τα τσάρτερ

Λιγ­γέ­ρια και βιολιά, πρόβες ιππο­δρο­μιών και εμπνευ­σμέ­νες δράσεις. Μια εκδρομή αυτή την εποχή επι­φυ­λάσ­σει εκπλή­ξεις.

Κυριακή πρωί, Φλεβάρη μήνα, στα σοκάκια του χωριού Ευαγ­γε­λί­στρια στα ορεινά της Κω: ένας αλλό­κο­τος γάι­δα­ρος, που για σώμα έχει μια βελέν­τζα, γίνεται ο περί­γε­λος μιας παρέας πιο αστείας από αυτόν: φορούν τερά­στια μυωπικά γυαλιά, πολύ­χρωμα παλιό­ρουχα ανάποδα, τιρά­ντες και παπού­τσια βγαλ­μένα από προϊ­στο­ρικά ντου­λά­πια. Αυτο­α­πο­κα­λού­νται «καμου­ζέ­λες» ή «αλα­φά­κια» και χορεύ­ουν μες στη μέση του δρόμου τις «γαου­ρί­στι­νες» (κλο­τσώ­ντας δηλαδή προς τα πίσω, όπως οι γάι­δα­ροι), έναν –απο­κριά­τικο κυρίως– χορό από την Κέφαλο.

Είναι ο θίασος της Κοκ­κά­λας, του κώτικου απο­κριά­τι­κου εθίμου, που επι­βιώ­νει από παρέες στα χωριά. Μπρο­στά­ρη­δες ο Κυριά­κος Παπ­πού­λης, υπάλ­λη­λος του δήμου και βιο­λά­το­ρας, και ο Γιάννης Μαστό­ρος, βιω­μα­τι­κός χορο­δι­δά­σκα­λος: είναι οι «ανε­πί­ση­μοι» ερα­σι­τέ­χνες λαο­γρά­φοι του νησιού, που, χάρη στη δράση «Μπρο­βά­λετε, μπρο­βά­λετε» και κυρίως χάρη στο μεράκι τους, δια­σώ­ζουν τοπικές παρα­δό­σεις και μου­σι­κές. Τελευ­ταίο τους εγχεί­ρημα, μάλιστα, ήταν η συμ­με­τοχή στη σπου­δαία μουσική έκδοση «Ζυές της Κως», του Κέντρου Έρευνας και Προ­βο­λής Εθνικής Μου­σι­κής Σίμωνα Καρρά, με τις παρα­δο­σια­κές μου­σι­κές της Κω. Κυκλο­φό­ρησε πριν από λίγους μήνες και περι­λαμ­βά­νει, μεταξύ άλλων, βίντεο από το 1973 και ηχο­γρα­φή­σεις του ίδιου του Σίμωνα Καρρά από το 1971.

«Μα έχει έθιμα και παρα­δο­σιακή μουσική η Κως;» ανα­ρω­τιέ­ται κανείς. Την απά­ντηση θα μας δώσουν την ίδια ημέρα οι μου­σι­κοί Μάνος Πόγιας, Μανώλης Κεφα­λια­νός και Θεο­δό­σης Παπαϊ­ω­άν­νου, που με το σαντούρι, το βιολί και το λαούτο τους αντί­στοιχα θα αρχί­σουν τους κώτι­κους και δωδε­κα­νη­σια­κούς σκοπούς. Παρευ­ρι­σκό­με­νοι και περα­στι­κοί γρήγορα θα πιάσουν τον χορό και θα μας κάνουν να ανα­ρω­τη­θούμε πού κρυ­βό­ταν αυτή η Κως.

Ο κουρέας βιο­λά­το­ρας Θεο­δό­σης Παπα­ντω­νίου. (Φωτο­γρα­φία: ΚΛΑΙΡΗ ΜΟΥΣΤΑΦΕΛΛΟΥ)

Οι Έλληνες δεν πάνε στην Κω το καλο­καίρι λόγω του ανε­ξέ­λεγ­κτου του­ρι­στι­κού της προ­σώ­που και της all inclusive κοσμο­θε­ω­ρίας της. Ένα ταξίδι εκτός εποχής, όμως, μπορεί να απο­δει­χθεί πραγ­μα­τική απο­κά­λυψη και να είναι γεμάτο από καλ­λι­τέ­χνες, παρα­δο­σια­κούς μου­σι­κούς, βοσκούς, για­γιά­δες που συντη­ρούν παμπά­λαια έθιμα, ξένους πολυ­πράγ­μο­νες που έστησαν μια και­νούρ­για ζωή εδώ – ανθρώ­πους που δεν έχουν καμία σχέση με τον του­ρι­σμό και ζουν την καθη­με­ρι­νό­τητά τους, ανε­ξάρ­τητα από το πόσα τσάρτερ προ­σγειώ­θη­καν στο νησί.

Έθιμα και μου­σι­κές

Στην Αντι­μά­χεια, ένα χωριό 25 χλμ. από την πόλη, η Κυρανιώ Δια­κο­στα­μάτη, κοντά 90 ετών, προ­σπα­θεί να μας πείσει ότι παίζει μουσική με ένα ταψί. Το έθιμο λέγεται Λιγγέρι (σ.σ. ταψί) και είναι επίσης απο­κριά­τικο (απαντά όμως και στη Ρόδο, στη Σύμη και στα Βαλ­κά­νια, και συν­δέ­ε­ται και με τους γάμους). Τελεί­ται απο­κλει­στικά από γυναί­κες, συνο­δεύ­ο­ντας το τρα­γούδι τους, που απο­τε­λεί­ται συνήθως από σκω­πτικά δίστιχα, και είναι ουσια­στικά μια επί­κληση για γονι­μό­τητα. Θεω­ρεί­ται ότι αντλεί τις ρίζες του από μια αρχαία τακτική ερω­τι­κής μαγείας, που γινόταν με ρόμβο (ένα μεταλ­λικό αντι­κεί­μενο που περιέ­στρε­φαν οι γυναί­κες στη γη, πιστεύ­ο­ντας πως διε­γεί­ρουν τη γονι­μό­τητα γης και ανθρώ­πων). Ο ήχος παρά­γε­ται εύκολα με τη βοήθεια του δαχτυ­λι­διού της πάνω στο ταψί και, μαζί με τη φωνή της, που πάλ­λε­ται από το λιγγέρι, είναι εντυ­πω­σια­κός.

Εντυ­πω­σια­κός είναι και ο ήχος που βγαίνει από το πιναύλι (αυλός από καλάμι και πικρο­δάφνη) του βοσκού Στέλιου Κώστο­γλου, που συνα­ντάμε στη μάντρα του, στην περιοχή Ψαλίδι. Στην Κω οι βοσκοί παίζουν κυρίως πιναύλι και όχι τσα­μπούνα, ωστόσο ο Στέλιος Κώστο­γλου παίζει και κώτικη λύρα, και μάλιστα είναι ο τελευ­ταίος λυράρης στο νησί. Το τετρά­χορδο κώτικο λυράκι «εκδιώ­χθηκε» από το νησί εξαι­τίας του βιολιού, το οποίο ήρθε στις αρχές του 20ού αιώνα και επι­κρά­τησε.  Ένα από τα παλαιό­τερα βιολιά της Κω είναι ο Θεο­δό­σης Παπα­ντω­νίου, τον οποίο βρήκαμε στο αιω­νό­βιο κουρείο του στην Κέφαλο, να παίζει μουσική, ανάμεσα σε ξεχα­σμένα πια παρα­δο­σιακά εργα­λεία ξυρί­σμα­τος και κου­ρέ­μα­τος.

Το Λύκειο Ελλη­νί­δων Καρ­δά­μαι­νας αριθμεί περί τα 100 μέλη, από τα οποία τα 80 είναι παιδιά. (Φωτο­γρα­φία: ΚΛΑΙΡΗ ΜΟΥΣΤΑΦΕΛΛΟΥ)

Λίγες ώρες αργό­τερα είδαμε τα παιδιά του Λυκείου Ελλη­νί­δων Καρ­δά­μαι­νας να χορεύ­ουν δωδε­κα­νη­σια­κούς σκοπούς –σούστα, ίσο, συρτό, ροδί­τικο, πεντο­ζάλη κεφα­λιανό–, φορώ­ντας την αστική φορεσιά της Κω, ενώ η έκπληξη ήρθε όταν συνα­ντή­σαμε στην παραλία τον νεαρό Γιώργο Πίτση να καλ­πά­ζει με το άλογό του για χάρη του… Αϊ-Γιώργη. Προ­πο­νεί­ται όλη τη χρονιά για τη μεγάλη γιορτή: ανήμερα του Αγίου Γεωρ­γίου όλη η Κως συγκε­ντρώ­νε­ται στο χωριό Πυλί για τις περί­φη­μες ιππο­δρο­μίες. Σαράντα καβα­λά­ρη­δες περίπου συμ­με­τέ­χουν στην παρέ­λαση, ως τάμα, και οι νεό­τε­ροι από αυτούς, περίπου 20-25 άτομα, παίρ­νουν μέρος στους αγώνες. «Ο νικητής μετα­φέ­ρει την εικόνα έφιππος την επόμενη χρονιά. Αλλά δεν υπάρχει καμία αντι­ζη­λία μεταξύ μας. Όλοι τρέ­χουμε για τον άγιο», μας είπε.

Προ­πό­νηση με τα άλογα για τους μεγά­λους αγώνες προς τιμήν του Αϊ-Γιώργη. (Φωτο­γρα­φία: ΚΛΑΙΡΗ ΜΟΥΣΤΑΦΕΛΛΟΥ)

Πολυ­τε­χνί­τες εκτός εποχής

Οι acTa είναι η μία από τις δύο θεα­τρι­κές ομάδες της Κω, μια παρέα τριάντα ατόμων ουσια­στικά. Οι παρα­στά­σεις που ανε­βά­ζουν καθ’ όλη τη διάρ­κεια του χρόνου, στο θέατρο Σφαγείο και σε φεστι­βάλ, είναι γνωστές σε όλα τα Δωδε­κά­νησα χάρη στον επαγ­γελ­μα­τι­σμό με τον οποίο αντι­με­τω­πί­ζο­νται. Στα είκοσι πέντε χρόνια πορείας τους έχουν συνερ­γα­στεί με ερα­σι­τέ­χνες ηθο­ποιούς και συντε­λε­στές από όλο τον κόσμο. «Γενικώς έχουν περάσει πολλοί άνθρω­ποι, και πάρα πολλοί ξένοι, γίνο­νται ωραίες ωσμώ­σεις. Για μας η ομάδα λογί­ζε­ται σαν οικο­γέ­νεια και το θέατρο είναι ένας τρόπος αντί­δρα­σης στη μιζέρια και στη μισαλ­λο­δο­ξία», μας λέει η σκη­νο­θέ­τις Διο­νυ­σία Κασίου. Τα κοστού­μια πολύ συχνά υπο­γρά­φει η Μilka Stojanovic, μια πολύ­πλευρη καλ­λι­τέ­χνις από το Βελι­γράδι που ζει στην Κω είκοσι χρόνια και δια­τη­ρεί μαγαζί με είδη δώρων, το Art Zone (Κολο­κο­τρώνη 32). Εκεί θα βρείτε πολύ όμορφα χει­ρο­ποί­ητα δια­κο­σμη­τικά. Λίγο πιο κάτω, η νεαρή Λυδία Ιωαν­νί­δου φτιά­χνει ιδιαί­τερα κοσμή­ματα (Φιλήτα 3), ενώ μέσα στο ιστο­ρικό κέντρο, δίπλα στην πλατεία Πλα­τά­νου Ιππο­κράτη, θα πετύ­χετε το κατά­στημα Imaginarium, όπου ο Γιάννης Καμα­τέ­ρος φτιά­χνει εμπνευ­σμένα αντι­κεί­μενα από ρητίνη και χαρ­το­πολτό.

Η Λυδία Ιωαν­νί­δου φτιά­χνει κοσμή­ματα στο εργα­στήρι της. (Φωτο­γρα­φία: ΚΛΑΙΡΗ ΜΟΥΣΤΑΦΕΛΛΟΥ)

Γενικώς, ο καθένας βρίσκει τον τρόπο να διο­χε­τεύ­σει την έμπνευσή του σε πληθώρα δράσεων. Ο Νίκος Αρμπι­λιάς, μέλος του γνωστού συγκρο­τή­μα­τος Μικρές Περι­πλα­νή­σεις, φτιά­χνει διάφορα καλ­λι­τε­χνή­ματα και μουσικά όργανα από σκου­πί­δια, όπως το μπου­ζούκι που για σκάφος έχει ένα γερ­μα­νικό κράνος, ενώ ο αδερφός του Μάνθος συνε­χί­ζει τις μου­σι­κές δράσεις, και όχι μόνο. Στο καφέ-μπαράκι Πάρκο των Χρω­μά­των (Αμε­ρι­κής και Ψαρών), εκτός από τις λάιβ βραδιές, διορ­γα­νώ­νει παρα­στά­σεις κλόουν, μαριο­νέ­τας και καρα­γκιόζη με πρω­τα­γω­νι­στή τον ίδιο και τον νεαρό Μιχάλη Σβύνο, ο οποίος δια­τη­ρεί και ένα ιδιό­τυπο κρε­ο­πω­λείο, τόσο καλο­φτιαγ­μένο, που περισ­σό­τερο θυμίζει καφέ.

Στο ερημικό χωριό Λαγούδι, η Μάντυ Χατζη­για­κουμή πλάθει κερα­μικά και παρα­δί­δει επίσης μαθή­ματα αγγειο­πλα­στι­κής, ενώ στην του­ρι­στική Καρ­δά­μαινα η Ανθίππη Ντέλιου φτιά­χνει κου­ρε­λού­δες, κιλίμια και τσάντες στους αργα­λειούς που κλη­ρο­νό­μησε από τις για­γιά­δες της. «Δεν ήθελα να τους κάνω εκθέ­ματα μου­σείου, ήθελα να παρα­μεί­νουν ζωντα­νοί», λέει. Μαζί της τα απο­γεύ­ματα θα βρείτε και τις για­γιά­δες του χωριού να καλα­μπου­ρί­ζουν και να επι­δί­δο­νται, εκτός από μαθή­ματα υφα­ντι­κής, στην αιώνια νησιώ­τικη ψυχο­θε­ρα­πεία που δεν θα αλλάξει ποτέ: την κου­βέ­ντα.

ΤΟ ΚΑΛΕΝΤΑΡΙ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ

• Τον θίασο της Κοκ­κά­λας μπο­ρείτε να δείτε φέτος την Τρίτη 5 Μαρτίου, στις 17.00, στο κέντρο της πόλης της Κω.

• Μέχρι τον Μάιο θα «τρέχουν» τα χει­με­ρινά Ιππο­κρά­τεια, που περι­λαμ­βά­νουν θεα­τρι­κές και μου­σι­κο­χο­ρευ­τι­κές παρα­στά­σεις, φεστι­βάλ ποίησης, παρου­σιά­σεις βιβλίων, συναυ­λίες κ.ά. Το Σαβ­βα­το­κύ­ριακο 9-10 Μαρτίου θα πραγ­μα­το­ποι­η­θούν τα απο­κριά­τικα καρ­να­βά­λια της Κω, της Καρ­δά­μαι­νας, της Κεφάλου και του Πυλίου.

Η θεα­τρική ομάδα acTa, μια παρέα τριάντα ερα­σι­τε­χνών, που ανε­βά­ζουν παρα­στά­σεις σαν επαγ­γελ­μα­τίες. (Φωτο­γρα­φία: ΚΛΑΙΡΗ ΜΟΥΣΤΑΦΕΛΛΟΥ)

• Στις 23-24 και 30-31 Μαρτίου οι acTa θα παίζουν την παιδική παρά­σταση «Παραμυθ…issimo» της Ξένιας Καλο­γε­ρο­πού­λου, στο θέατρο Σφαγείο. Στις 6-7 Απρι­λίου θα φιλο­ξε­νή­σουν τη θεα­τρική ομάδα Ικαρίας Duende και την παρά­σταση «Η ρομα­ντική μου ιστορία», ενώ στις 13 Απρι­λίου θα συμ­με­τά­σχουν στη συναυ­λία σύγ­χρο­νης jazz με τον Μάριο Βαλη­νάκη.

• Τη δράση «Μπρο­βά­λετε, μπρο­βά­λετε» μπο­ρείτε να παρα­κο­λου­θείτε από την ομώνυμη σελίδα στο Facebook ή από την ομώνυμη ραδιο­φω­νική εκπομπή του ekfrasifm.com.

• Το Σάββατο 16 Μαρτίου θα γίνει σεμι­νά­ριο ηπει­ρώ­τι­κων παρα­δο­σια­κών χορών στο 1ο Δημο­τικό Σχολείο και μουσική βραδιά Ηπείρου-Κω στο κέντρο Φαντα­σία.