Aγγελος Συρίγος: Τι προβλέπουν οι Συνθήκες για την άμυνα των νησιών

Σε μια ανάλυση διαρ­θρω­μένη σε δώδεκα ερω­τή­σεις και απα­ντή­σεις, ο καθη­γη­τής Άγγελος Συρίγος εξηγεί τα κείμενα των διεθνών συμ­φω­νιών που διέπουν το καθε­στώς των νησιών του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου και τα ερεί­σματα των ελλη­νι­κών θέσεων για το δικαί­ωμα της νόμιμης άμυνας.

1. Υπήρξαν στο παρελ­θόν διε­θνείς συν­θή­κες οι οποίες περιό­ρι­σαν το δικαί­ωμα της Ελλάδος να εξο­πλί­ζει ελεύ­θερα τα νησιά της;

Ναι. Πρό­κει­ται για τη Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάν­νης (1923) και τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρι­σίων (1947). Σύμφωνα με τις προ­βλέ­ψεις των συν­θη­κών, τα νησιά μπορούν να χωρι­σθούν σε τρεις δια­φο­ρε­τι­κές ομάδες:

1η ομάδα (1923): Λήμνος, Σαμο­θράκη, Iμβρος, Τένεδος και Λαγού­σες νήσοι.

2η ομάδα (1923): Λέσβος, Χίος, Σάμος και Ικαρία.

3η ομάδα (1947): Δωδε­κά­νησα.

2. Τι προ­βλέ­πε­ται για τις Λήμνο, Σαμο­θράκη, Iμβρο, Τένεδο και τις Λαγού­σες νήσους;

Προ­βλέ­πε­ται ολική απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση. Τα άρθρα 4, 6 και 7 της Συμ­βά­σεως περί του καθε­στώ­τος των Στενών της Λωζάν­νης (1923) ανα­φέ­ρουν σχετικά:

«[…] ουδέν οχυ­ρω­μα­τι­κόν έργον, ουδεμία μόνιμος εγκα­τά­στα­σις πυρο­βο­λι­κού […] ως και ουδεμία εγκα­τά­στα­σις στρα­τιω­τι­κής αερο­ναυ­τι­κής ή ναυτική βάσις δύνα­νται να υφί­στα­νται εν ταις […] νήσοις.

Ουδεμία ένοπλος δύναμις δύναται να σταθ­μεύση εν αυταίς, εκτός των προς δια­τή­ρη­σιν της τάξεως ανα­γκαιου­σών δυνά­μεων αστυ­νο­μίας και χωρο­φυ­λα­κής. […]

Η Ελλάς δύναται να μετα­φέρη τον στόλον της εντός των χωρικών υδάτων των ουδε­τε­ρο­ποιου­μέ­νων ελλη­νι­κών νήσων, ουχί όμως και να χρη­σι­μο­ποιή τα ύδατα ταύτα ως βάσιν επι­χει­ρή­σεων κατά της Τουρ­κίας ή διά ναυ­τι­κήν ή στρα­τιω­τι­κήν συγκέ­ντρω­σιν προς τον σκοπόν τούτον».

3. Τι προ­βλέ­πε­ται για τις Λέσβο, Χίο, Σάμο και Ικαρία;

Στα συγκε­κρι­μένα νησιά ετέ­θη­σαν περιο­ρι­σμοί στον αριθμό των στρα­τιω­τών και στη δημιουρ­γία ναυ­τι­κών βάσεων και οχυ­ρω­μα­τι­κών έργων (δεν περι­λαμ­βά­νο­νται αερο­πο­ρι­κές βάσεις, ούτε άλλες στρα­τιω­τι­κές εγκα­τα­στά­σεις όπως ραντάρ. Στο άρθρο 13 της Συν­θή­κης Ειρήνης της Λωζάν­νης ανα­φέ­ρε­ται ότι:

«1. Αι ειρη­μέ­ναι νήσοι δεν θα χρη­σι­μο­ποι­η­θώ­σιν εις εγκα­τά­στα­σιν ναυ­τι­κής βάσεως ή εις ανέ­γερ­σιν οχυ­ρω­μα­τι­κού τίνος έργου […].

3. Αι ελλη­νι­καί στρα­τιω­τι­καί δυνά­μεις εν ταις ειρη­μέ­ναις νήσοις θα περιο­ρι­σθώσι εις τον συνήθη αριθμόν των διά την στρα­τιω­τι­κήν υπη­ρε­σίαν καλου­μέ­νων, οίτινες δύνα­νται να εκγυ­μνά­ζω­νται επί τόπου, ως και εις δύναμιν χωρο­φυ­λα­κής και αστυ­νο­μίας ανά­λο­γον προς την εφ’ ολο­κλή­ρου του ελλη­νι­κού εδάφους υπάρ­χου­σαν τοιαύ­την».

4. Τι προ­βλέ­πε­ται για τα Δωδε­κά­νησα;

Το άρθρο 14 της Συν­θή­κης Ειρήνης των Παρι­σίων (1947) προ­βλέ­πει ότι:

«Aι ανωτέρω νήσοι θα απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­η­θώσι και θα παρα­μεί­νω­σιν απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­η­μέ­ναι».

5. Από πότε η Τουρκία θέτει το θέμα της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως των νησιών;

Η Τουρκία ισχυ­ρί­στηκε για πρώτη φορά το 1964 ότι η Ελλάδα άρχισε να παρα­βιά­ζει το καθε­στώς απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως. Μετά το 1974 επα­νέρ­χε­ται συστη­μα­τικά στο θέμα. Το 1990 και το 1997 συνέ­δεσε την ελλη­νική κυριαρ­χία επί των ανα­το­λι­κών νησιών του Αιγαίου με το θέμα της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως. Ανέφερε ότι τα νησιά μετα­βι­βά­σθη­καν στην Ελλάδα υπό τον όρο της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως. Η στρα­τιω­τι­κο­ποί­ησή τους παρα­βιά­ζει τις Συν­θή­κες Λωζάν­νης και Παρι­σίων και επο­μέ­νως θέτει εν αμφι­βο­λία την ελλη­νική κυριαρ­χία. Τους τελευ­ταί­ους μήνες επα­νέρ­χε­ται διαρκώς σε αυτή την άποψη.

6. Ποια είναι η απά­ντηση για το καθε­στώς κυριαρ­χίας;

Πρό­κει­ται για αστείο επι­χεί­ρημα. Πουθενά στα κείμενα των συν­θη­κών δεν δια­συν­δέ­ε­ται η ελλη­νική κυριαρ­χία με την απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση. Τα νησιά περι­ήλ­θαν στην Ελλάδα το 1912-13, γεγονός που απο­δέ­χθη­καν με απο­φά­σεις τους οι Μεγάλες Δυνά­μεις και απλώς επι­βε­βαιώ­θηκε με τη Συνθήκη της Λωζάν­νης δημιουρ­γώ­ντας ένα αντι­κει­με­νικό καθε­στώς. Η επιβολή όρων και προ­ϋ­πο­θέ­σεων για την εδαφική κυριαρ­χία είναι εξαι­ρε­τικά σημα­ντικό γεγονός για να προ­κύ­πτει με ερμη­νεία…

7. Η Ελλάδα δέχεται ότι επανα-στρατιωτικοποίησε τα νησιά;

Η Ελλάδα απο­δέ­χε­ται ότι προ­χώ­ρησε σε στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση των νησιών μετά το 1974. Θεωρεί, όμως, ότι η παρα­βί­αση των Συν­θη­κών της Λωζάν­νης και των Παρι­σίων είναι συμβατή με το διεθνές δίκαιο και επι­βε­βλη­μένη από τις πραγ­μα­τι­κές συν­θή­κες. Οι ελλη­νι­κές θέσεις δια­χω­ρί­ζουν τη Λήμνο και τη Σαμο­θράκη από τα υπό­λοιπα ανα­το­λικά νησιά του Αιγαίου.

8. Τι ισχυ­ρί­ζε­ται η Ελλάδα για Λήμνο και Σαμο­θράκη;

Η Ελλάδα θεωρεί ότι το καθε­στώς απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως της Λήμνου και της Σαμο­θρά­κης έληξε με τη Σύμβαση του Μοντραί (1936), η οποία επέ­τρεψε τον επα­νε­ξο­πλι­σμό της ζώνης των Στενών στην οποία ανήκαν και τα συγκε­κρι­μένα νησιά. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει ρητή αναφορά στα νησιά μέσα στη Σύμβαση του Μοντραί θεω­ρεί­ται από την Ελλάδα ήσσονος σημα­σίας, διότι στο προ­οί­μιο της συμ­βά­σεως ανα­φέ­ρε­ται ρητώς ότι αυτή υπο­κα­θι­στά τη σχετική Σύμβαση της Λωζάν­νης για τα Στενά. Τα ίδια απο­δέ­χθηκε ο υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών της Τουρ­κίας Ρουστού Αράς στην τουρ­κική Εθνο­συ­νέ­λευση και ανέφερε σε επι­στολή του το 1936 ο πρέσβης της Τουρ­κίας στην Αθήνα προς τον Μεταξά.

9. Τι επι­κα­λεί­ται η Ελλάδα για Λήμνο και Σαμο­θράκη;

Η Ελλάδα άρχισε να εξο­πλί­ζει το 1974 με ταχείς ρυθμούς τα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου λόγω (α) της τουρ­κι­κής εισβο­λής στην Κύπρο, (β) της ιδρύ­σεως στη Σμύρνη της Στρα­τιάς Αιγαίου (4η Στρατιά), η οποία δια­θέ­τει μεγάλο αριθμό απο­βα­τι­κών σκαφών και βρί­σκε­ται εκτός των νατοϊ­κών σχε­δια­σμών, και (γ) της απειλής του casus belli σε περί­πτωση αυξή­σεως των ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων. Η Ελλάδα προέβη στις ανα­γκαίες αμυ­ντι­κές προ­πα­ρα­σκευές, που θα της επι­τρέ­ψουν να ασκήσει το δικαί­ωμα της νόμιμης άμυνας, όπως προ­βλέ­πε­ται στο άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ: «Καμία διάταξη αυτού του Χάρτη δεν θα εμπο­δί­ζει το φυσικό δικαί­ωμα της ατο­μι­κής ή συλ­λο­γι­κής νόμιμης άμυνας, σε περί­πτωση που ένα Μέλος των Ηνω­μέ­νων Εθνών δέχεται ένοπλη επίθεση, ως τη στιγμή που το Συμ­βού­λιο Ασφα­λείας θα πάρει τα ανα­γκαία μέτρα για να δια­τη­ρή­σει τη διεθνή ειρήνη και ασφά­λεια […]».

Επι­πλέον η Ελλάδα θεωρεί ότι υπάρχει θεμε­λιώ­δης αλλαγή συν­θη­κών (ρήτρα rebus sic stantibus) από τη συνο­μο­λό­γηση των Συν­θη­κών της Λωζάν­νης και των Παρι­σίων. Η συνέ­χιση του καθε­στώ­τος απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως θα είχε ως απο­τέ­λε­σμα τη δια­τά­ραξη της διε­θνούς ειρήνης, αφού θα διευ­κό­λυνε την εκδή­λωση του τουρ­κι­κού επε­κτα­τι­σμού εις βάρος των νησιών. Τέλος, η Τουρκία δεν μπορεί να επι­κα­λεί­ται τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρι­σίων καθότι δεν ήταν συμ­βαλ­λό­μενο μέρος σε αυτήν. Οι δια­τά­ξεις περί απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­ή­σεως απο­τε­λούν για την Τουρκία res inter alios acta (ζήτημα που αφορά τρίτους).

Η Τουρκία θεωρεί ότι για να ασκηθεί το δικαί­ωμα της νόμιμης άμυνας θα πρέπει πρώτα το κράτος να έχει γίνει στόχος ένοπλης επι­θέ­σεως. Η Ελλάδα απα­ντάει ότι οι γεω­γρα­φι­κές συν­θή­κες της περιο­χής (μεγάλη από­σταση από την ηπει­ρω­τική Ελλάδα, άμεση γειτ­νί­αση με τις τουρ­κι­κές ακτές) θα καθι­στού­σαν κενή περιε­χο­μέ­νου τη λήψη μέτρων, αφού σημειω­νό­ταν τουρ­κική επίθεση.

10. Τι λέει το διεθνές δίκαιο επί των ελλη­νι­κών επι­χει­ρη­μά­των;

Η ύπαρξη απειλής δίνει το δικαί­ωμα της προ­λη­πτι­κής άμυνας (anticipatory self-defence). Τα κράτη μπορούν να προ­ε­τοι­μα­σθούν αμυ­ντικά έναντι επι­κεί­με­νης ένοπλης επι­θέ­σεως, ακόμη και εάν αυτή δεν έχει ακόμη εκδη­λω­θεί. Η άποψη αυτή ενι­σχύ­θηκε μετά τις τρο­μο­κρα­τι­κές επι­θέ­σεις της 11ης Σεπτεμ­βρίου 2001. Οι ΗΠΑ δια­τύ­πω­σαν το δόγμα της προ­λη­πτι­κής αυτο­ά­μυ­νας (pre-emptive self-defence) που τους δίνει το δικαί­ωμα να ενερ­γή­σουν πρώτες υπε­ρα­σπι­ζό­με­νες την ασφά­λειά τους, χωρίς να περι­μέ­νουν πρώτα την εκδή­λωση επι­θε­τι­κού χτυ­πή­μα­τος, με την προ­ϋ­πό­θεση η επίθεση να είναι πραγ­μα­τικά επι­κεί­μενη.

11. Μπο­ρούμε να προ­σφύ­γουμε στο Διεθνές Δικα­στή­ριο για το θέμα;

Η σοβα­ρό­τητα του θέματος επι­βάλ­λει στην Ελλάδα να μη θέσει στην κρίση ενός διε­θνούς δικαιο­δο­τι­κού οργάνου την ορθό­τητα των θέσεών της για τη στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση των νησιών. Το δια­κύ­βευμα είναι υψη­λό­τατο και δεν μπορεί η ελλη­νική πλευρά να δια­κιν­δυ­νεύ­σει έστω και τη μικρή πιθα­νό­τητα να μη γίνει δεκτή η άποψή της. Αρχικώς το 1994 και στη συνέ­χεια το 2015 η Ελλάδα εξαί­ρεσε από την αρμο­διό­τητα του Διε­θνούς Δικα­στη­ρίου οποια­δή­ποτε διαφορά συν­δέ­ε­ται με «στρα­τιω­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες και μέτρα […] για την προ­στα­σία της κυριαρ­χίας και της εδα­φι­κής της ακε­ραιό­τη­τας, για σκοπούς εθνικής άμυνας, καθώς και για την προ­στα­σία της εθνικής της ασφά­λειας».

12. Υπάρ­χουν παρω­χη­μέ­νες δια-τάξεις στις διε­θνείς συν­θή­κες;

Πρό­κει­ται για διεθνή κείμενα που υπε­γρά­φη­σαν προ 100 ετών και περιέ­χουν και δια­τά­ξεις που αντα­πο­κρί­νο­νται στα δεδο­μένα άλλων εποχών. Επί παρα­δείγ­ματι, στο άρθρο 6 της Συμ­βά­σεως της Λωζάν­νης περί του καθε­στώ­τος των Στενών ανα­φέ­ρε­ται ότι ο οπλι­σμός των αστυ­νο­μι­κών δυνά­μεων «δέον να απο­τε­λή­ται μόνον εκ του περι­στρό­φου, της σπάθης, του όπλου και τεσ­σά­ρων οπλο­πο­λυ­βό­λων ανά εκατόν άνδρας […]». Η γραφική αναφορά στη σπάθη αντα­πο­κρί­νε­ται στα δεδο­μένα του 1923. Επι­πλέον, αν και το ελλη­νικό κείμενο ανα­φέ­ρει τέσσερα «οπλο­πο­λυ­βόλα», το αυθε­ντικό αγγλικό κείμενο ανα­φέ­ρει «four Lewis guns». Θα προ­κα­λούσε τερά­στια συγκί­νηση παγκο­σμίως στους συλ­λέ­κτες όπλων να δουν τον Ελλη­νικό Στρατό να χρη­σι­μο­ποιεί στα νησιά πολυ­βόλα Lewis που χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν ευρέως κατά τη διάρ­κεια του A΄ Παγκο­σμίου Πολέμου…

* Ο κ. Αγγελος Συρίγος είναι ανα­πλη­ρω­τής καθη­γη­τής Διε­θνούς Δικαίου και Εξω­τε­ρι­κής Πολι­τι­κής στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο, βου­λευ­τής στην Α΄ Αθηνών, υφυ­πουρ­γός Παι­δείας.

Πηγή kathimerini.gr